Dòng Mến Thánh giá, Nhà thờ Thủ Thiêm: Những công trình tôn giáo 180 tuổi nhìn từ trên cao

84

Hiện trạng Dòng Mến Thánh giá, Nhà thờ Thủ Thiêm xưa. Ảnh: Tư liệu

Năm 1840, một số nữ tu trong thời gian trốn lánh cơn bách hại của vua Minh Mạng (1820-1841), trú ẩn nay đây mai đó, lần hồi chạy về tới miệt Bến Thành. Kẻ trước người sau, hai nữ tu Giuse và Matta chạy từ Nha Trang vào; một số nữ tu khác đến từ Lái Thiêu và Tân Triều. Tạm trú tại Bến Thành một thời gian, họ biết không thể trở về nhà dòng cũ nên quyết định tìm một nơi thích hợp để tiếp tục sống đời tu.

Các nữ tu đã rời Bến Thành qua Thủ Thiêm định cư. Lúc bấy giờ, Thủ Thiêm là một khu rừng hoang vắng, ven sông rải rác vài ba mái nhà lụp xụp, có chùa, miễu của người Miên, người Thổ, khung cảnh khá yên tĩnh, xung quanh có người dân sinh sống. Nơi đây không có nhà thờ, chưa có giáo xứ nhưng đã có bổn đạo. Thỉnh thoảng vẫn có một số linh mục thừa sai người Pháp hoặc một vài linh mục người bản xứ, trong đó có cha Niên đến cử hành lễ và ban các bí tích cho giáo dân…

Với sự trợ giúp của các cha hay thầy giảng, các nữ tu đã phúc trình việc thành lập nhà dòng lên Đức cha Étienne Théodore Cuenot (Thể) (1840-1844) xin phép thành lập tu viện tại Thủ Thiêm.

Năm 1840, Nhà dòng Mến Thánh giá Thủ Thiêm chính thức được thành lập. Cha Giuse Niên là cha bề trên đầu tiên của nhà dòng; bà Nhất tiên khởi của nhà dòng là bà Maria Phước (1840-1848). trong ảnh là cụm các công trình của Hội Dòng Mến Thánh giá Thủ Thiêm, trong đó trung tâm của khuôn viên là nhà tập, nhà khấn và nhà thờ.

Trong đó, nhà tập (toà nhà bên trái) là một dãy nhà khoảng 200 người ở, được Cha bề trên Lambert và bà Nhất Maria Măng cho xây năm 1927. Nhà cơm cũng được tu sửa lại. Năm 1933, xây nhà khấn đối diện với nhà tập (toà nhà bên phải). Năm 1952, bà Nhất cho xây một bệnh xá khang trang (phía sau nhà tập) để thay thế nhà dưỡng lão trước đây…

Năm 1956, nhà dòng khởi công xây nhà thờ mới trong khuôn viên Hội Dòng Mến Thánh Giá Thủ Thiêm. Ngày 17.7.1957, Đức cha Simon Hoà Nguyễn Văn Hiền làm lễ khánh thành nhà thờ.

Trong khi đó, có vị trí bên cạnh Hội Dòng Mến Thánh Giá Thủ Thiêm, gần với bờ sông hơn, là giáo xứ Thủ Thiêm, trong đó Nhà thờ Thủ Thiêm được xây dựng từ năm 1859, đến nay đã nhiều lần trùng tu.

Năm 1957, nhà dòng xây thêm trường trung học Thánh Anna, có lầu và đầy đủ tiện nghi. Từ năm 1958 trở đi, mỗi năm trường đón nhận trên 300 em nội trú.

Ngày 21.12.1962, bà Nhất Maria Nguyễn Thị Nữ (1962-1965) mua lại lô đất số 34 để xây trường Nữ tiểu học (sau lưng trường trung học). Tiếp đó, ngày 12.11.1965, nhà dòng mua thêm lô đất số 43 để mở rộng sân chơi. Năm 1965, nhà dòng xây thêm trường Nữ trung học Thánh Anna trong khuôn viên nhà dòng. Năm 1967, trường nhận dạy học sinh nữ trung học đệ nhất cấp và đệ nhị cấp…

Sau 1975: Ngày 5.12.1975, Đức Tổng Giám mục ra văn thư về việc công lập hoá các trường tư thục công giáo. Nhà dòng đã ký giấy giao trường cho phòng giáo dục quản lý với mục đích giáo dục.

Có mặt từ từ giữa thế kỷ XIX, đây là những công trình tôn giáo hình thành trên vùng đất Thủ Thiêm, là trung tâm sinh hoạt tinh thần của cộng đồng. Đó còn là nơi tổ chức những hoạt động công ích như từ thiện, nuôi dưỡng người bệnh tật, người già và trẻ mồ côi…

Hình ảnh kiến trúc các công trình tôn giáo này là niềm tự hào của cộng đồng do tuổi đời lâu năm và những giá trị kiến trúc. Nếu nhìn qua bến Bạch Đằng (quận 1) các công trình công giáo lâu đời ở Thủ Thiêm như là những biểu tượng nối liền quá khứ – hiện tại.

Tuy nhiên, cụm công trình tôn giáo lâu đời trên bán đảo Thủ Thiêm đang đứng trước lằn ranh tồn vong sau khi UBND TP.HCM yêu cầu các đơn vị liên quan có phương án di dời Nhà thờ Thủ Thiêm, Hội Dòng Mến Thánh giá Thủ Thiêm và thu hồi Trường tiểu học Thủ Thiêm để bàn giao cho nhà đầu tư thi công công viên bờ sông và tuyến đường ven sông theo đúng tiến độ.

Ngày 19.6.2012, UBND TP.HCM ban hành Quyết định 3165/QĐ-UBND về việc phê duyệt đồ án điều chỉnh cục bộ quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2000 Khu đô thị mới Thủ Thiêm, Quận 2.