THÁNH KINH CÓ PHẢI LÀ MỘT CUỐN SÁCH KHÔNG SAI LẦM?
Lm. Anmai, CSsR tổng hợp
Trong suốt chiều dài lịch sử hơn hai ngàn năm của Kitô giáo, không có câu hỏi nào được đặt ra nhiều lần, gây tranh cãi nhiều hơn và khơi dậy bao cuộc thảo luận sâu sắc như câu hỏi: “Thánh Kinh có phải là một cuốn sách không sai lầm hay không?”. Từ thời các Giáo phụ, qua Trung cổ, Phục hưng, đến kỷ nguyên khoa học hiện đại với những khám phá chấn động về vũ trụ học, sinh học tiến hóa, khảo cổ học Cận Đông cổ đại, hàng triệu tín hữu và cả những người ngoài Công giáo vẫn tiếp tục tự vấn: Làm sao một bộ sách được viết bởi nhiều tác giả khác nhau trong vòng hơn một ngàn năm lại có thể khẳng định là “không sai lầm” khi đối diện với những tiến bộ không ngừng của khoa học và lịch sử?
Giáo hội Công giáo không chỉ không né tránh câu hỏi này mà còn trả lời một cách rõ ràng, mạch lạc và đầy thuyết phục ngay từ những văn kiện chính thức cao nhất. Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo – tài liệu tóm kết đức tin Công giáo được Đức Thánh Cha Gioan Phaolô II ban hành năm 1992 và vẫn là kim chỉ nam cho toàn thể Giáo hội – đã dành hai số quan trọng (số 106 và 107) để làm sáng tỏ chân lý này.
Cụ thể, Giáo lý dạy: « Thiên Chúa đã linh hứng cho các tác giả phàm nhân viết ra các sách thánh. « Để viết ra các sách thánh, Thiên Chúa đã chọn những con người và dùng họ trong tài năng và sức lực của họ, để khi chính Ngài hành động trong họ và qua họ, họ viết ra như những tác giả đích thật tất cả những gì Chúa muốn, và chỉ những điều đó thôi » » (số 106).
Tiếp theo, Giáo lý khẳng định một cách mạnh mẽ và không mơ hồ: « Các sách được linh hứng giảng dạy sự thật. “Vì phải xem mọi lời tác giả được linh hứng, tức các thánh sử, viết ra, là những điều Chúa Thánh Thần xác quyết, nên phải tuyên xưng rằng Thánh Kinh dạy ta cách chắc chắn, trung thành và không sai lầm, chân lý mà Thiên Chúa đã muốn Thánh Kinh ghi lại nhằm cứu độ chúng ta.” » (số 107).
Nói cách khác, khi Giáo hội Công giáo tuyên bố Thánh Kinh “không sai lầm” (inerrant), Giáo hội không hề khẳng định rằng Thánh Kinh là một cuốn sách khoa học, lịch sử hiện đại hay một tài liệu khảo cổ chính xác từng chữ từng dòng theo tiêu chuẩn thế kỷ XXI. Giáo hội khẳng định một chân lý sâu xa hơn, thiêng liêng hơn: Thánh Kinh dạy “không sai lầm” về chính chân lý mà Thiên Chúa muốn truyền đạt cho nhân loại nhằm mục đích cứu độ chúng ta. Đó là chân lý về Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa và Cứu Chuộc, về con người được tạo dựng theo hình ảnh Chúa, về kế hoạch cứu độ qua Chúa Giêsu Kitô, về đời sống đạo đức và về hy vọng đời đời.
Để hiểu rõ hơn điều này, chúng ta hãy trở lại với giáo huấn của các vị Giáo hoàng vĩ đại đã định hình học thuyết này một cách chính xác và sâu sắc nhất. Đức Giáo hoàng Lêô XIII, trong Thông điệp Providentissimus Deus năm 1893 – văn kiện nền tảng về việc nghiên cứu Thánh Kinh – đã viết: “Thiên Chúa, Đấng Tạo Hóa và Cai Trị muôn vật, cũng là Tác Giả của Thánh Kinh – và … do đó, không có điều gì có thể được chứng minh bằng khoa học vật lý hay khảo cổ học mà thực sự mâu thuẫn với Thánh Kinh.” Ngài tiếp tục giải thích rằng nếu dường như có mâu thuẫn, thì các nhà nghiên cứu phải “nỗ lực hết sức để” tìm cách dung hòa, chứ không vội kết luận Thánh Kinh sai lầm.
Hơn nửa thế kỷ sau, Đức Giáo hoàng Piô XII trong Thông điệp Humani Generis năm 1950 đã mạnh mẽ bác bỏ quan điểm sai lầm đang lan tràn lúc bấy giờ. Ngài viết: “Một số học giả đã đưa ra lại quan điểm, vốn đã nhiều lần bị lên án, cho rằng sự miễn trừ khỏi sai lầm chỉ mở rộng đến những phần của Thánh Kinh đề cập đến Thiên Chúa hoặc các vấn đề đạo đức và tôn giáo.” Như vậy, tính bất khả sai lầm không bị giới hạn chỉ ở “phần tôn giáo”, mà bao trùm toàn bộ những gì các thánh sử muốn khẳng định theo ý Chúa Thánh Thần.
Đến thời đại gần đây nhất, Đức Giáo hoàng Bênêđíctô XVI trong Tông huấn Verbum Domini năm 2010 đã không chỉ tái khẳng định giáo huấn truyền thống mà còn kêu gọi nghiên cứu sâu rộng hơn: « Tuy nhiên, ngày nay người ta phải thừa nhận nhu cầu nghiên cứu đầy đủ và thích đáng hơn về những thực tại này, để đáp ứng tốt hơn nhu cầu giải thích các văn bản thánh theo đúng bản chất của chúng. Ở đây, tôi xin bày tỏ niềm hy vọng tha thiết rằng nghiên cứu trong lĩnh vực này sẽ tiến triển và mang lại kết quả tốt đẹp cho cả khoa Thánh Kinh và đời sống tâm linh của các tín hữu ».
Như vậy, rõ ràng Giáo hội không sợ khoa học, không sợ khảo cổ học, và không ngừng mời gọi các tín hữu nghiên cứu Thánh Kinh một cách nghiêm túc, trung thực và khoa học.
Tuy nhiên, chính vì hiểu lầm về khái niệm “không sai lầm” mà nhiều người cho rằng giáo lý này mâu thuẫn với một số đoạn Thánh Kinh, đặc biệt là câu chuyện tạo dựng trong sách Sáng Thế Ký. Chẳng hạn, liệu thế giới có thực sự được tạo dựng trong sáu ngày 24 giờ đồng hồ như chúng ta hiểu theo nghĩa đen thông thường? Liệu có phải Thánh Kinh đang dạy một vũ trụ học lỗi thời khi nói mặt trời “mọc” và “lặn”, hay trái đất là trung tâm vũ trụ?
Để giải quyết những thắc mắc này một cách chính xác và sâu sắc, chúng ta cần phân biệt rõ ràng giữa “nghĩa đen đích thực” (literal sense) và “lối giải thích theo nghĩa đen máy móc” (literalistic interpretation) – một sự phân biệt cực kỳ quan trọng được chính Ủy ban Thánh Kinh Giáo hoàng làm sáng tỏ trong tài liệu lịch sử năm 1993 mang tên “Giải thích Thánh Kinh trong Giáo hội” (The Interpretation of the Bible in the Church).
Tiến sĩ Edward Sri, một học giả Thánh Kinh Công giáo nổi tiếng, đã tóm tắt rất rõ: « Tài liệu năm 1993 của Ủy ban Thánh Kinh Giáo hoàng đã đưa ra sự phân biệt quan trọng giữa nghĩa đen của Thánh Kinh và lối giải thích theo nghĩa đen. » Nghĩa đen đích thực đòi hỏi phải tôn trọng ba yếu tố then chốt: (1) bối cảnh lịch sử – văn hóa của tác giả thánh, (2) thể loại văn chương (literary genre) của sách, và (3) ý định của tác giả dưới sự linh hứng của Chúa Thánh Thần.
Hãy lấy một ví dụ cụ thể và dễ hiểu. Sách Thánh Vịnh là thi ca Do Thái. Khi tác giả viết: “Trên giường ngủ, những thổn thức năm canh, từng giọt vắn dài, lệ tuôn đẫm gối” (Tv 6,7), ông không hề có ý nói rằng nước mắt của ông thực sự làm ướt đẫm cả chiếc gối như một vũng nước. Đó là ngôn ngữ thi ca, cường điệu để diễn tả nỗi đau khổ tột cùng. Nếu ai đó cố giải thích “theo nghĩa đen máy móc” thì sẽ rơi vào tình trạng vô lý và hài hước.
Tương tự, khi Chúa Giêsu dạy: “Nếu tay phải con nên dịp tội cho con, thì hãy chặt mà ném đi” (Mt 5,30), Người không hề muốn chúng ta thực sự tự chém tay. Đó là ngôn ngữ ẩn dụ mạnh mẽ để nhấn mạnh tính cấp bách của việc tránh xa tội lỗi. Lối giải thích literalistic đã dẫn đến nhiều sai lầm nghiêm trọng trong lịch sử, từ việc một số người thời Trung cổ thực sự tự hành xác quá đáng đến những tranh cãi vô ích về khoa học.
Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã giải thích rất sâu sắc về cách thức các tác giả thánh sử dụng ngôn ngữ: « Họ không tìm cách khám phá những bí mật của tự nhiên, mà chỉ mô tả và xử lý mọi thứ bằng ngôn ngữ ít nhiều mang tính hình tượng, hoặc bằng những thuật ngữ thông dụng vào thời đó. Ngôn ngữ thông thường chủ yếu và đúng đắn mô tả những gì xuất hiện dưới giác quan; và phần nào đó, các tác giả thánh đã dựa vào những gì xuất hiện một cách cảm nhận được ».
Tiến sĩ Edward Sri bổ sung: “Các tác giả thánh đã thuật lại chính xác những gì họ muốn thuật lại – không phải khoa học tự nhiên, mà là những gì thực sự xuất hiện trước các giác quan.”
Do đó, khi sách Sáng Thế Ký nói về “sáu ngày” tạo dựng, từ “ngày” (yom trong tiếng Hêbrơ) có thể mang nhiều nghĩa: ngày 24 giờ, một giai đoạn dài, hoặc thậm chí một giai đoạn thiêng liêng không giới hạn thời gian. Thánh Kinh không định nghĩa “ngày” theo tiêu chuẩn khoa học hiện đại, vì mục đích của sách Sáng Thế không phải là dạy khoa học mà là dạy rằng: Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa duy nhất, muôn vật đều tốt đẹp, con người là đỉnh cao của tạo dựng và được mời gọi sống trong giao ước với Chúa. Tất cả những chân lý cứu độ này đều hoàn toàn đúng và không sai lầm.
Khoa học tiến bộ, vũ trụ học Big Bang, thuyết tiến hóa, khảo cổ học đều có thể và thực sự đã làm sáng tỏ nhiều chi tiết lịch sử và khoa học, nhưng không hề bác bỏ mà càng làm nổi bật vẻ đẹp và sự sâu sắc của Lời Chúa. Thánh Kinh “không sai lầm” chính vì các tác giả đã viết đúng những gì Chúa muốn họ viết, sử dụng ngôn ngữ và kiến thức của thời đại họ, dưới sự hướng dẫn hoàn hảo của Chúa Thánh Thần.
Cách tiếp cận này hoàn toàn phù hợp với truyền thống của các Giáo phụ. Thánh Augustinô – vị thánh vĩ đại của Giáo hội – đã viết thư cho Thánh Giêrôm rằng: “Nếu tôi tìm thấy bất cứ điều gì trong những tác phẩm đó dường như trái ngược với sự thật, tôi cho rằng hoặc bản thảo không chính xác, hoặc người dịch đã không theo sát những gì đã được nói, hoặc tôi đã không hiểu đúng.”
Thánh Augustinô nhắc nhở chúng ta một chân lý khiêm tốn và sâu sắc: phần lớn những “sai lầm” chúng ta tưởng thấy trong Thánh Kinh thực ra xuất phát từ sự hạn hẹp của trí hiểu con người chúng ta, chứ không phải từ Lời Chúa. Chúng ta có thể hiểu sai thể loại văn chương, có thể không nắm được bối cảnh lịch sử, có thể dịch sai, hoặc đơn giản là chưa đủ khiêm tốn để để cho Chúa Thánh Thần dẫn dắt.
Tóm lại, câu trả lời của Giáo hội Công giáo là rõ ràng, nhất quán và đầy hy vọng: Có, Thánh Kinh là cuốn sách không sai lầm. Không sai lầm trong tất cả những gì Thiên Chúa muốn dạy chúng ta về chính Ngài, về con người và về con đường cứu độ. Thánh Kinh không phải là sách giáo khoa khoa học, cũng không phải là bản đồ lịch sử chi tiết, nhưng là Lời Chúa sống động, luôn mới mẻ, luôn dẫn đưa chúng ta đến với Chúa Giêsu Kitô – Lời của Thiên Chúa nhập thể.
Vì thế, mỗi khi mở Thánh Kinh, chúng ta hãy cầu xin Chúa Thánh Thần, hãy học hỏi với tinh thần khiêm tốn và khoa học, hãy tôn trọng thể loại văn chương và bối cảnh lịch sử, và nhất là hãy để Lời Chúa thực sự biến đổi cuộc đời mình. Như Đức Bênêđíctô XVI đã kêu gọi, hãy để cho nghiên cứu Thánh Kinh ngày càng tiến triển, không chỉ để thỏa mãn trí tuệ mà còn để nuôi dưỡng đời sống đức tin, đức cậy và đức mến của toàn thể Dân Chúa.
Thánh Kinh không chỉ là cuốn sách không sai lầm – Thánh Kinh còn là cuốn sách mang lại sự sống đời đời cho những ai biết lắng nghe và sống Lời Chúa. Đó chính là chân lý vĩ đại nhất mà Giáo hội Công giáo muốn loan truyền cho mọi thời đại.