CHÚNG TA CẦN SỰ KHÔN NGOAN NÀO? Lm. Anmai, CSsR
Giữa một thế giới nhiều biến động, chúng ta cần những người giúp nhau nhìn rõ thực tế, giữ được hy vọng và can đảm làm điều tốt để tương lai có thể mở ra.
Có những lúc, chúng ta không thiếu người nói, nhưng thiếu người giúp mình hiểu. Không thiếu lời khuyên, nhưng thiếu một lời khuyên có thể mang vào cuộc sống. Không thiếu thông tin, nhưng thiếu khả năng biết điều gì đáng tin, điều gì đáng giữ, điều gì cần chờ, điều gì phải làm ngay. Một ngày mở điện thoại, chúng ta có thể đọc hàng trăm ý kiến về cách sống, cách kiếm tiền, cách nuôi con, cách yêu thương, cách chữa lành, cách thành công, cách trở nên mạnh mẽ. Ai cũng có thể nói rất chắc. Ai cũng có thể trình bày một con đường. Có người bảo phải quyết liệt hơn, có người bảo phải buông bỏ, có người khuyên cố gắng, có người khuyên dừng lại. Những lời ấy có khi đều chứa một phần đúng, nhưng người đang đứng giữa một hoàn cảnh cụ thể lại không biết phần nào phù hợp với mình. Một người mẹ có đứa con đang khủng hoảng không chỉ cần một câu nói đẹp về tình mẫu tử. Một người cha vừa mất việc không chỉ cần lời động viên rằng phải tích cực. Một người trẻ đang lạc hướng không chỉ cần nghe mình phải có ước mơ. Một người đang đau cần có ai đó hiểu điều mình mang, giúp nhìn rõ bước kế tiếp và ở lại đủ lâu để lời khuyên không trở thành một tiếng vang rồi mất hút. Trong những lúc ấy, chúng ta bắt đầu hỏi một câu rất sâu: chúng ta cần sự khôn ngoan nào?
Sự khôn ngoan có thể được nhận ra trong một con người biết nhìn đời sống bằng cả sự thật lẫn lòng thương. Người ấy không vội làm mọi chuyện đơn giản hơn thực tế. Không lấy một câu đã thuộc để trả lời mọi nỗi đau. Không nói nhiều chỉ vì người khác đang im. Họ nghe, hỏi, suy nghĩ, nhận ra giới hạn của điều mình biết và giúp người trước mặt tìm một hướng đi có thể thực hiện. Có những người không có cách diễn đạt đặc biệt, không được nhiều người biết đến, nhưng ngồi bên họ chúng ta thấy mình có thể nói thật. Họ không làm mình xấu hổ vì yếu đuối. Không khiến mình phải giả vờ rằng đã hiểu hết, đã mạnh lên, đã bình an. Họ đủ vững để nghe điều khó, đủ khiêm tốn để không áp đặt và đủ can đảm để nói một sự thật cần thiết. Họ có thể bảo: “Việc này sẽ khó, nhưng chúng ta thử xem có thể bắt đầu từ đâu.” Một lời như thế có sức nâng đỡ vì nó giữ được cả hai điều: hoàn cảnh thật sự khó, và người đang khó chưa bị bỏ lại một mình. Sự khôn ngoan đi vào cuộc đời qua những con người như vậy, bằng cách giúp chúng ta đứng vững hơn trước điều chưa rõ.
Tuổi tác thường đem lại kinh nghiệm, và kinh nghiệm là điều quý. Một người đã sống qua nhiều biến cố có thể nhận ra những điều người mới bắt đầu chưa thấy. Một người từng nuôi con biết có những giai đoạn cha mẹ phải kiên nhẫn. Một người từng đi qua bệnh tật biết tâm trạng của người chờ kết quả. Một người từng thất bại có thể hiểu nỗi xấu hổ và sự sợ hãi khi bắt đầu lại. Nhưng kinh nghiệm cần được suy xét để trở thành khôn ngoan. Có người sống lâu mà chỉ giữ lại những điều làm mình cay đắng. Có người từng chịu tổn thương nên nghi ngờ tất cả. Có người vượt qua khó khăn bằng một cách, rồi nghĩ mọi người đều phải làm như mình. Có người có nhiều năm làm việc nhưng không còn muốn học thêm. Chúng ta có thể trải qua nhiều chuyện mà vẫn chưa hiểu hết mình, chưa biết nghe người khác, chưa nhận ra hoàn cảnh đã thay đổi. Năm tháng đem đến chất liệu; sự khôn ngoan còn cần một trái tim chịu nhìn lại, một trí óc chịu phân định và một sự khiêm tốn cho phép mình sửa điều từng tin là đúng.
Có một câu người lớn rất dễ nói: “Ngày xưa chúng tôi cũng khổ, rồi vẫn sống được.” Trong câu ấy có thể có một kinh nghiệm đáng quý về sức chịu đựng. Nhưng người đang nghe có thể cảm thấy nỗi khó của mình bị xem nhẹ. Một người trẻ đang chịu áp lực học hành, công việc, quan hệ và những so sánh không dứt trên mạng cần được hiểu trong hoàn cảnh của họ. Cha mẹ ngày trước có những thử thách thật. Con cái hôm nay cũng có những thử thách thật, có phần giống và có phần khác. Sự khôn ngoan giúp hai thế hệ gặp nhau ở đó. Người lớn có thể kể điều mình đã học mà không dùng nó để phủ nhận cảm xúc của con. Người trẻ có thể nói về điều mình đang chịu mà không gạt bỏ kinh nghiệm của cha mẹ. Một cuộc trò chuyện sâu bắt đầu khi mỗi bên chấp nhận rằng người kia biết một phần đời sống mà mình chưa biết. Cha mẹ có thể nói: “Ba mẹ đã đi qua một số chuyện, nhưng điều con đang gặp có những mặt ba mẹ chưa hiểu. Con kể thêm cho ba mẹ nghe.” Người con có thể đáp: “Con muốn biết điều gì đã giúp ba mẹ đứng vững.” Trong sự trao đổi ấy, kinh nghiệm trở thành một nguồn lực chung, thay vì một bức tường giữa các thế hệ.
Cũng có những người trẻ rất thông minh nhưng chưa đủ khôn ngoan. Họ học nhanh, tìm thông tin nhanh, sử dụng công nghệ thành thạo, có thể trình bày lý lẽ sắc bén. Những khả năng ấy quý và cần được phát triển. Nhưng hiểu một công cụ chưa có nghĩa đã hiểu một con người. Tìm được nhiều dữ liệu chưa có nghĩa đã biết cân nhắc một quyết định. Nói thắng trong một cuộc tranh luận chưa có nghĩa mối quan hệ được chăm sóc tốt hơn. Một người có thể biết rất nhiều về cách xây dựng hình ảnh mà chưa biết sống trung thực khi không ai nhìn. Có thể giỏi kiếm tiền nhưng chưa biết dùng tiền sao cho cuộc sống có ý nghĩa. Có thể đọc nhiều về tình yêu nhưng chưa biết xin lỗi. Sự khôn ngoan giúp khả năng của chúng ta có một hướng đi. Nó hỏi: điều tôi biết đang phục vụ điều gì? Tôi dùng sự sắc sảo để hiểu người khác hay để làm họ im? Tôi dùng kiến thức để giúp hay để được ngưỡng mộ? Tôi có nhận ra hậu quả mà lựa chọn của mình gây ra cho người bên cạnh? Những câu hỏi ấy cần được giữ trong suốt cuộc đời, vì năng lực càng lớn, trách nhiệm càng cần được nhìn rõ.
Chúng ta đang sống giữa một nhịp rất nhanh. Một tin mới xuất hiện, nhiều người lập tức có ý kiến. Một đoạn video được đăng, lời phán xét đến trước khi câu chuyện được hiểu. Một người gặp biến cố, người khác đã có ngay một lời giải thích về cuộc đời họ. Mạng xã hội tạo điều kiện cho tiếng nói được chia sẻ, nhưng cũng có thể khiến chúng ta quen với việc phản ứng trước khi suy nghĩ. Sự khôn ngoan cần một khoảng dừng. Khoảng dừng để hỏi nguồn tin, để nhận ra điều chưa biết, để phân biệt sự kiện với diễn giải, để nhìn con người phía sau hình ảnh. Có những lời nói nếu chậm vài phút đã khác. Có những bài đăng nếu để qua một đêm đã không được đăng. Có những cuộc cãi nhau nếu một người chịu ngừng và nghe đã không đi đến chỗ làm nhau đau. Chậm lại ở những điểm cần thiết có thể bảo vệ sự thật và tình người. Người khôn ngoan không nhất thiết là người có ý kiến đầu tiên. Họ có thể là người giúp mọi người bớt vội, nhìn rõ hơn và quyết định có trách nhiệm hơn.
Thế giới thay đổi còn khiến nhiều điều từng giúp chúng ta an tâm trở nên ít chắc chắn. Một nghề có thể thay đổi cách làm. Một kỹ năng từng đủ có thể cần được bổ sung. Một cách nuôi con quen thuộc có thể cần điều chỉnh. Những hình thức sống chung, làm việc, học tập và kết nối có những mặt mới. Người lớn có thể thấy kinh nghiệm mình khó áp dụng. Người trẻ có thể thấy tương lai khó hình dung. Trong hoàn cảnh ấy, chúng ta dễ đi về hai phía: giữ chặt mọi điều cũ vì sợ mất gốc, hoặc bỏ hết điều cũ vì nghĩ tất cả đã lỗi thời. Sự khôn ngoan giúp chúng ta phân biệt. Có những giá trị cần được giữ: sự trung thực, phẩm giá con người, lòng thương, trách nhiệm, khả năng sống với nhau. Có những cách thực hiện cần thay đổi để các giá trị ấy tiếp tục có sức sống. Một gia đình có thể giữ lòng kính trọng người lớn bằng cách nói chuyện cởi mở hơn. Một cộng đoàn có thể giữ sự hiệp nhất bằng việc nghe nhiều tiếng nói hơn. Một người có thể giữ sự tận tâm với công việc bằng cách học kỹ năng mới. Gốc rễ vững giúp cây tiếp tục lớn; việc chăm sóc cần phù hợp với mùa và đất nơi cây đang sống.
Có những người nhìn về quá khứ như một nơi hoàn toàn yên ổn. Họ nhớ những ngày gia đình đông người, xóm giềng gần nhau, trẻ em chơi ngoài sân, lời kinh vang buổi tối. Những ký ức ấy có thể rất đẹp và đáng giữ. Nhưng quá khứ cũng có những khó khăn, những bất công, những nỗi đau ít được nói, những người phải im lặng vì chưa có cơ hội được nghe. Sự khôn ngoan biết biết ơn mà vẫn nhìn đầy đủ. Chúng ta có thể học sự gắn bó của ngày trước, đồng thời sửa những cách cư xử từng làm người yếu thế chịu thiệt. Có thể giữ nhịp cầu nguyện, đồng thời giải thích cho con cái hiểu và tạo một bầu khí dịu dàng hơn. Có thể trân trọng sự hy sinh, đồng thời học chia sẻ trách nhiệm để một người không kiệt sức. Một ký ức được suy xét có thể trở thành ánh sáng. Một ký ức được lý tưởng hóa quá mức có thể khiến chúng ta khó sống với những người đang có mặt hôm nay. Quá khứ cần được mang vào hiện tại bằng sự phân định, để những điều tốt tiếp tục nuôi dưỡng đời sống và những điều gây đau được sửa lại.
Tương lai cũng có thể làm chúng ta lo. Có lúc người ta tin rất mạnh rằng ngày mai sẽ tốt hơn, rằng học thêm sẽ có việc, làm nhiều sẽ ổn định, cố gắng sẽ được đền đáp. Trong đời sống thật, không phải mọi điều diễn ra theo một đường thẳng. Có người đã học và làm rất nhiều vẫn gặp khó. Có gia đình đang ổn lại chịu một biến cố. Có người xây dựng kế hoạch cẩn thận nhưng phải điều chỉnh vì những điều ngoài khả năng kiểm soát. Khi nhìn thấy điều ấy, chúng ta có thể bắt đầu sợ tương lai. Chỉ muốn giữ những gì đang có. Chỉ muốn sống qua hôm nay. Chỉ muốn tránh mọi lựa chọn có rủi ro. Nhưng một đời sống không còn hình dung ngày mai sẽ dần mất sức đi tới. Sự khôn ngoan giúp chúng ta nuôi một hy vọng có nền tảng: hiểu điều chưa chắc, chuẩn bị trong khả năng, nhận sự trợ giúp, học thêm khi cần và vẫn dành chỗ cho điều tốt có thể xảy ra. Tương lai chưa hiện ra đầy đủ, nhưng chúng ta có thể góp phần tạo nên một phần tương lai bằng những lựa chọn hôm nay.
Có những người đang sống trong hiện tại mà lòng không thật sự ở đó. Họ liên tục theo dõi điều mới, nhưng không kịp hiểu điều đang xảy ra trong mình. Ăn cơm mà mắt ở màn hình. Ngồi cạnh người thân mà đầu đang ở một cuộc tranh luận xa. Có thời gian nghỉ nhưng tâm trí vẫn chạy theo những so sánh. Mỗi ngày đầy việc nhỏ, đầy thông báo, đầy phản ứng, nhưng đến tối lại không biết mình đã sống cho điều gì. Sự khôn ngoan giúp chúng ta nối những khoảnh khắc thành một hướng đi. Hôm nay tôi muốn giữ điều gì? Việc nào thật sự cần? Người nào đang cần tôi? Điều gì đang lấy quá nhiều sự chú ý mà không giúp đời sống tốt hơn? Tôi có dành một khoảng để nhìn lại, cầu nguyện và định hướng? Một ngày được sống có ý thức không nhất thiết có nhiều việc lớn. Có thể chỉ là làm chu toàn một trách nhiệm, nghe một người, giữ một lời hứa, dành một thời gian cho Chúa và ngủ với lòng biết mình đã không hoàn toàn bị kéo đi.
Trong những lúc khủng hoảng, người ta rất cần được trấn an. Nhưng sự trấn an phải có sự thật. Có những câu “không sao đâu”, “rồi sẽ ổn”, “đừng nghĩ nhiều” được nói quá nhanh, khiến người đang đau cảm thấy mình chưa được hiểu. Họ biết có chuyện. Họ biết mình đang sợ. Họ biết có những điều sẽ không trở lại như trước. Nếu chúng ta chỉ muốn họ yên để cuộc trò chuyện nhẹ hơn, lời trấn an có thể trở thành một cách tránh né. Người khôn ngoan có thể nói: “Tôi hiểu việc này làm bạn lo. Chúng ta chưa biết hết điều sẽ xảy ra. Nhưng có những việc có thể làm ngay, và tôi sẽ cùng bạn tìm.” Lời ấy không hứa một kết quả mình không kiểm soát. Nó trao sự hiện diện, sự rõ ràng và một bước cụ thể. Có những người đang khủng hoảng chỉ cần điều ấy để bắt đầu đứng vững: nỗi sợ được nhìn nhận, sự thật được giữ, và vẫn có một con đường nhỏ trước mắt. Sự trấn an sâu thường đến từ việc biết mình không phải đi một mình giữa điều chưa rõ.
Hy vọng có thể rất lặng. Nó không luôn xuất hiện như một cảm xúc mạnh hoặc một niềm tin đầy phấn khích. Có ngày hy vọng chỉ là chịu đứng dậy, ăn một bữa, gọi một người, đến một cuộc hẹn, làm một việc cần làm. Có ngày người đang đau chưa thể nghĩ xa, nhưng vẫn chọn đi qua hôm nay với sự giúp đỡ. Chúng ta cần tôn trọng những bước nhỏ ấy. Đừng yêu cầu một người đang mệt phải nói về tương lai bằng sự hào hứng. Đừng nghĩ họ chưa cố chỉ vì họ chưa cười. Có thể họ đang dùng rất nhiều sức cho những điều người khác thấy bình thường. Người khôn ngoan nhận ra mức độ cố gắng trong hoàn cảnh cụ thể. Họ khích lệ bằng một cách vừa sức: hôm nay điều gì có thể làm? Điều gì cần nghỉ? Ai có thể giúp? Việc nào có thể chia nhỏ? Một con đường được đi bằng những bước nhỏ vẫn là một con đường. Nhiều cuộc đời được nâng dậy từ sự kiên nhẫn ấy, từ những người đủ bền để không bỏ cuộc chỉ vì chưa thấy thay đổi nhanh.
Có những người phải giữ hy vọng cho người khác trong một thời gian. Một người mẹ giữ niềm tin khi con chưa thấy lối ra. Một người cha tiếp tục lo liệu khi cả nhà hoang mang. Một người bạn nhắc người đang đau rằng mình còn có người đồng hành. Một linh mục kiên nhẫn nghe người đã lâu không cầu nguyện. Một người thầy giúp học trò nhận ra thất bại chưa nói hết khả năng của em. Một người chăm sóc ở bên bệnh nhân trong những ngày mệt. Sự hiện diện của họ rất quý. Nhưng những người nâng đỡ cũng cần được nâng đỡ. Chúng ta dễ xem họ như người lúc nào cũng vững, lúc nào cũng có lời, lúc nào cũng đủ sức. Họ cũng có giới hạn, cũng có ngày buồn, cũng cần nghỉ, cần được nghe và cần người chia sẻ trách nhiệm. Sự khôn ngoan của cộng đồng bao gồm việc chăm sóc những người đang chăm sóc. Một người mẹ không thể mãi là nơi cả nhà trút lo mà chẳng ai hỏi bà có mệt không. Một người đồng hành không thể gánh mọi vấn đề một mình. Hy vọng được giữ bền hơn khi trách nhiệm được chia sẻ và không ai bị buộc phải luôn mạnh.
Chúng ta cần sự khôn ngoan biết phân biệt cố gắng với tự làm mình kiệt sức. Có người nghĩ đã có trách nhiệm thì phải tiếp tục bất kể sức lực. Đau cũng làm, mệt cũng làm, không ngủ cũng làm, không nhờ ai vì sợ bị xem là yếu. Một thời gian sau, sự tận tâm đi kèm nóng giận, mất bình an và cảm giác bị bỏ rơi. Có người làm nhiều nhưng không nhận ra cách làm đang không phù hợp, nên cứ tăng sức mà kết quả vẫn ít. Sự khôn ngoan mời chúng ta nhìn phương pháp, nguồn lực và giới hạn. Cần làm gì trước? Có việc nào có thể bỏ? Có ai có thể cùng làm? Tôi có cần học một cách khác? Tôi đang cố vì trách nhiệm hay vì sợ người khác thất vọng? Nghỉ ngơi có thể là một phần của việc giữ trách nhiệm lâu dài. Xin trợ giúp có thể là một hành động có can đảm. Đặt giới hạn có thể bảo vệ cả mình lẫn người mình phục vụ. Sự bền chí cần được nuôi dưỡng bằng một nhịp sống có thể duy trì, bằng sự chăm sóc thân thể và tâm hồn, bằng khả năng điều chỉnh khi hoàn cảnh đổi.
Cũng có người dùng việc chấp nhận để tránh mọi thay đổi. Họ nói đời là vậy, người ta là vậy, mình có cố cũng chẳng khác. Trong những lời ấy có thể có sự mệt mỏi sau nhiều lần thất vọng. Chúng ta cần nghe nỗi mệt ấy trước khi khuyên. Nhưng rồi vẫn cần cùng nhau hỏi: điều gì thật sự ngoài khả năng, điều gì còn có thể làm? Tôi không thể sửa mọi người, nhưng có thể sửa cách mình phản ứng. Không thể giải quyết hết một vấn đề xã hội, nhưng có thể làm phần việc của mình với sự trung thực. Không thể đưa một người thân trở lại theo ý mình, nhưng có thể giữ một cách liên lạc tôn trọng và tìm hỗ trợ phù hợp. Không thể kiểm soát mọi biến cố, nhưng có thể chuẩn bị một số điều và nuôi những mối quan hệ đáng tin. Chấp nhận thực tế giúp chúng ta ngừng chống lại điều đã có; từ đó, sự khôn ngoan tìm ra phần trách nhiệm còn nằm trong tay. Cuộc sống có những giới hạn, và trong các giới hạn ấy vẫn có chỗ cho tự do, lòng thương và một hành động đúng.
Một thử thách lớn của thời đại là chúng ta dễ nhầm sự khôn ngoan với khả năng có lợi cho mình. Người biết tránh thiệt được gọi là khôn. Người biết nói điều vừa lòng người có quyền được xem là biết sống. Người biết lấy phần hơn mà vẫn giữ vẻ ngoài tử tế được cho là lanh lợi. Nhưng nếu một lựa chọn có lợi cho tôi mà làm người khác chịu bất công, tôi cần nhìn lại giá trị của nó. Sự khôn ngoan trưởng thành có chỗ cho lương tâm. Nó hỏi hậu quả của điều mình làm, hỏi người yếu thế bị ảnh hưởng ra sao, hỏi mình có thể sống bình an với sự thật ấy không. Một người có thể kiếm được nhiều nhưng đánh mất lòng tin của gia đình. Có thể thắng một cuộc tranh luận nhưng làm con không còn dám nói. Có thể giữ vị trí bằng cách im lặng trước điều sai, rồi ngày càng khó nhìn vào chính mình. Có những lợi ích rất nhanh, nhưng giá phải trả rất dài. Người khôn ngoan cần nhìn dài hơn khoảnh khắc đang được hoặc đang mất, để biết điều gì xứng đáng với phẩm giá của mình và của người khác.
Trong gia đình, sự khôn ngoan có thể được nhận ra qua cách người lớn dùng quyền của mình. Cha mẹ có trách nhiệm hướng dẫn, đặt giới hạn và giúp con trưởng thành. Nhưng cách thực hiện cần được xem xét. Một lời quát có thể làm con im ngay, nhưng chưa chắc giúp con hiểu. Một sự so sánh có thể thúc em cố trong lúc đầu, nhưng cũng có thể làm em nghĩ mình chỉ có giá trị khi hơn người khác. Một hình phạt có thể ngăn một hành vi, nhưng nếu đi cùng sự làm nhục, nó tạo thêm vết thương. Người cha, người mẹ khôn ngoan cần học nhìn đứa trẻ cụ thể: tuổi, khả năng, cảm xúc, những điều em đang trải qua. Có lúc cần cứng rắn, có lúc cần giải thích, có lúc cần nghe trước, có lúc cần nhận mình đã hiểu sai. Việc xin lỗi con không làm trách nhiệm cha mẹ mất đi; nó dạy con rằng người có trách nhiệm cũng biết sửa. Một gia đình có thể trở thành nơi học khôn ngoan khi mọi người được tập nói thật, nghe nhau, chịu hậu quả phù hợp của lựa chọn và bắt đầu lại trong sự tôn trọng.
Vợ chồng cũng cần sự khôn ngoan vượt qua nhu cầu luôn đúng. Có những cuộc cãi nhau ban đầu chỉ về một việc nhỏ, nhưng sau đó mở ra mọi chuyện cũ. Một người muốn được nghe, người kia muốn chứng minh mình hợp lý. Một người đang mệt, người kia hiểu là thiếu quan tâm. Cả hai nói nhiều hơn và hiểu ít hơn. Sự khôn ngoan có thể bắt đầu bằng một câu: “Chúng ta đang nói về việc này, hay đang mang thêm những điều chưa được giải quyết?” Có thể cần dừng khi quá nóng, hẹn một lúc khác, nói rõ nhu cầu, nghe câu trả lời đến hết. Có thể cần người đồng hành khi hai người cứ trở lại cùng một bế tắc. Có những vấn đề không thể giải quyết chỉ bằng việc một bên nhịn mãi. Sự hòa thuận bền cần sự thật, trách nhiệm và việc thay đổi từ cả hai. Yêu thương có chỗ cho sự nhẫn nại, đồng thời cần bảo vệ phẩm giá và sự an toàn của mỗi người. Người khôn ngoan biết rằng một gia đình được giữ bằng những cách cư xử tốt lặp lại nhiều ngày, bằng khả năng sửa những điều gây hại, bằng sự quan tâm có thể nhìn thấy trong công việc bình thường.
Trong cộng đoàn, chúng ta cần những người có thể giữ sự hiệp nhất mà vẫn nghe được điều khó. Một cộng đoàn có người lớn tuổi, người trẻ, người đã phục vụ lâu, người mới đến, người nói nhiều, người ít nói. Mỗi người nhìn một phần. Nếu chỉ một vài tiếng nói luôn được nghe, những điều quan trọng có thể bị bỏ qua. Người có kinh nghiệm cần được kính trọng và cũng cần tiếp tục học. Người trẻ cần được trao cơ hội và cũng cần học trách nhiệm, sự kiên nhẫn và tinh thần cộng tác. Khi có bất đồng, cần hiểu điều mỗi bên đang muốn bảo vệ. Có người giữ một thói quen vì trong đó có ký ức đức tin quý. Có người đề nghị thay đổi vì thấy một nhu cầu chưa được đáp ứng. Sự khôn ngoan giúp chúng ta nhận ra những giá trị ấy, tìm một cách làm có thể phục vụ con người hôm nay và giữ điều cốt yếu. Một cộng đoàn biết cùng phân định sẽ có sức sống hơn cộng đoàn chỉ quen làm theo một người. Sự hiệp nhất được nuôi bằng lòng tin và sự tham gia có trách nhiệm, bằng việc để nhiều người góp phần vào điều tốt chung.
Người linh mục cũng cần sự khôn ngoan ấy trong việc đồng hành. Có những người đến gặp cha với một câu hỏi, nhưng phía sau là nhiều năm chưa nói được. Một người hỏi về việc cầu nguyện có thể đang mang nỗi thất vọng. Một người hỏi về gia đình có thể đang rất sợ. Một người tỏ ra bực bội có thể đã lâu không cảm thấy được nghe. Người đồng hành cần biết lắng nghe trước khi giải thích, tìm hiểu trước khi kết luận và nhận ra lúc nào cần thêm sự trợ giúp từ người có chuyên môn phù hợp. Có những việc một lời khuyên thiêng liêng có thể nâng đỡ; có những việc còn cần chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ tâm lý, bảo vệ an toàn hoặc giải quyết những nhu cầu đời sống cụ thể. Sự khôn ngoan mục vụ biết tôn trọng các chiều kích ấy. Cầu nguyện giúp người ta hướng về Chúa và tìm sức đi tiếp. Đồng thời, lòng thương cần tìm những cách chăm sóc hữu ích. Người đang đau cần được gặp một Hội Thánh có thể nghe, có thể cầu nguyện, có thể kết nối và có thể đồng hành bằng những việc trong khả năng.
Trong đức tin Ki-tô giáo, chúng ta tìm sự khôn ngoan nơi Chúa Giê-su. Khi đọc Tin Mừng, chúng ta thấy Người biết hỏi, biết nghe, biết đến gần những người bị bỏ quên, biết nói một sự thật khiến người ta phải nhìn lại. Người có lòng thương với người đau khổ và cũng mời họ bước vào đời sống mới. Người không chiều mọi mong muốn để giữ sự hài lòng. Có lúc Người rút lui để cầu nguyện. Có lúc Người tiếp tục đi vì sứ mạng. Có lúc Người im lặng trước những lời đối chất. Có lúc Người nói rõ điều cần được sửa. Sự khôn ngoan nơi Người có một hướng thống nhất: tình yêu Chúa Cha và sự sống của con người. Khi chiêm ngắm Người, chúng ta học sử dụng tự do của mình trong tương quan với Thiên Chúa và người khác. Hôm nay, một quyết định khôn ngoan có thể là dành thời gian nghe. Ngày khác, là nói một điều khó bằng sự tử tế. Có lúc, là rời một việc gây hại. Có lúc, là kiên trì với trách nhiệm. Cần cầu nguyện và phân định để nhận ra điều phù hợp trong hoàn cảnh thật.
Những lời dạy của Chúa cũng giúp chúng ta xét lại cách nhìn về thành công và thất bại. Chúng ta dễ nghĩ người có nhiều, được chú ý, có ảnh hưởng là người đã sống đúng. Nhưng một đời sống cần được nhìn qua hoa trái sâu hơn: có trung thực không, có biết yêu không, có giữ trách nhiệm không, có làm người khác được sống tốt hơn không. Có người âm thầm nuôi gia đình, chăm cha mẹ, giữ lòng tử tế giữa nhiều khó khăn. Cuộc đời ấy có thể không được kể rộng, nhưng chứa những điều rất quý. Có người thất bại ở một việc nhưng qua đó học khiêm tốn, biết nhờ giúp, hiểu người khác hơn. Có người thành công mà dần cô độc vì không còn tin ai. Sự khôn ngoan giúp chúng ta nhìn đời mình bằng một thước đo có chiều sâu. Tôi đang trở thành người thế nào qua những điều mình theo đuổi? Người sống gần tôi có được bình an hơn không? Tôi có còn khả năng nhận lỗi, cảm ơn, chia sẻ và đón nhận tình thương? Những câu hỏi ấy mở ra một việc xét mình có thể thay đổi hướng sống.
Cầu nguyện có vai trò rất quan trọng trong việc học khôn ngoan. Khi đặt mình trước Chúa, chúng ta có cơ hội nhìn điều đang thúc đẩy mình: lòng thương, nỗi sợ, sự tự ái, nhu cầu được khen, sự lo lắng, một trách nhiệm thật. Có lúc ta tưởng mình đang bảo vệ sự thật nhưng thật ra muốn thắng. Có lúc tưởng đang lo cho con nhưng đang muốn kiểm soát. Có lúc tưởng đang phục vụ nhưng không chịu để ai làm khác cách mình. Những điều ấy cần được nhận ra trong sự thành thật. Cầu nguyện giúp chúng ta xin ơn nhìn rõ và đủ tự do để sửa. Một khoảng lặng trước quyết định có thể giúp ta hỏi: điều này có phù hợp với Tin Mừng không? Có gây một tổn thương không cần thiết không? Có điều gì tôi chưa nghe? Tôi cần trao đổi với ai? Tôi có đang quyết định trong lúc quá giận hoặc quá sợ? Thiên Chúa không làm thay trách nhiệm suy nghĩ của chúng ta. Người ban ân sủng để chúng ta sử dụng trí óc, lương tâm và tự do cách trưởng thành hơn.
Sự khôn ngoan còn cần một khả năng rất khó: sống với điều chưa biết. Chúng ta thường muốn câu trả lời rõ, muốn bảo đảm, muốn dự đoán kết quả trước khi lựa chọn. Có những quyết định cần thông tin đầy đủ hơn và nên chờ. Nhưng có những việc không bao giờ có đủ chắc chắn tuyệt đối. Một người bước vào hôn nhân không biết hết mọi thử thách. Một người nhận một trách nhiệm mới không biết hết những khó. Một người quyết định sống trung thực có thể chưa biết mình sẽ chịu thiệt đến đâu. Một gia đình đón nhận một giai đoạn thay đổi phải vừa chuẩn bị vừa học trong lúc đi. Sự khôn ngoan giúp chúng ta xác định điều cần biết, điều có thể chuẩn bị và phần phải trao phó. Tín thác có thể đi cùng sự cẩn trọng. Có thể xem xét nguồn lực, hỏi người đáng tin, nhận ra giới hạn, rồi quyết định trong lòng cầu nguyện. Chúng ta không cần nắm mọi điều mới có thể làm một điều đúng. Có những bước mở ra ánh sáng chỉ khi được thực hiện bằng sự chân thành và trách nhiệm.
Trong một thế giới nhiều so sánh, chúng ta cần sự khôn ngoan biết nhận ra nhịp riêng của mình. Người khác có thể đi nhanh hơn trong một lĩnh vực. Có thể có những điều kiện mình chưa có. Có thể thành công sớm, có một gia đình nhìn bên ngoài rất đẹp, có nhiều người theo dõi. Nếu liên tục lấy cuộc đời ấy làm thước đo, chúng ta dễ đánh mất khả năng nhìn công việc thật đang ở trước mắt. Một người chăm bệnh nhân không có cùng thời gian với người sống ít trách nhiệm hơn. Một người đang hồi phục sau biến cố cần một nhịp khác. Một gia đình có nhiều khó khăn cần mục tiêu phù hợp với nguồn lực. Sự khôn ngoan giúp chúng ta học từ người khác mà vẫn giữ sự công bằng với hoàn cảnh của mình. Hôm nay tôi có thể tiến một bước nào? Tôi đã giữ được điều gì quý? Điều gì cần phát triển? Điều gì cần ngừng để cuộc sống bớt bị kéo căng? Một hướng đi có thể duy trì và phù hợp với các giá trị sâu thường đáng tin hơn việc chạy theo tốc độ của người khác.
Cũng cần sự khôn ngoan trong cách đối diện thất bại. Có người sau một lần sai đã tự gán cho mình một cái tên: kém cỏi, vô dụng, không thể sửa. Có người tránh mọi thử nghiệm để khỏi thất bại thêm. Có người lại không chịu nhìn lỗi, luôn tìm lý do bên ngoài. Chúng ta cần một cách nhìn vừa có trách nhiệm vừa có hy vọng. Việc gì đã xảy ra? Phần nào thuộc về lựa chọn của tôi? Phần nào nằm ngoài khả năng? Tôi cần sửa gì? Có điều gì có thể bù đắp? Tôi học được gì cho lần sau? Một sai lầm có thể cần được nhận rõ, nhưng nó không tự động nói hết con người. Người biết nhận trách nhiệm và thay đổi có thể trưởng thành. Cộng đồng cũng cần để người khác có cơ hội ấy. Đừng giữ một người mãi trong lỗi cũ khi họ đang cố sửa. Đừng dùng sự khoan dung để bỏ qua trách nhiệm, nhưng cũng đừng dùng trách nhiệm như một cách chặn mọi tương lai. Khôn ngoan có thể giúp con người đứng trước sự thật mà chưa mất con đường trở về.
Trong đau khổ, chúng ta cần sự khôn ngoan biết ở lại mà không vội giải thích. Có những mất mát không cần được trả lời bằng một lý do ngay. Có những câu hỏi về Chúa xuất phát từ một tâm hồn bị thương. Có những lời nghe như chống đối thật ra là tiếng kêu vì quá đau. Một người đồng hành cần nghe tiếng kêu ấy. Có thể nói: “Tôi chưa có một lời giải thích đủ cho điều bạn đang chịu, nhưng tôi muốn ở đây với bạn.” Sự hiện diện chân thành giúp người đau cảm thấy được đón nhận. Rồi khi có thể, cùng tìm việc cần làm, cùng cầu nguyện, cùng kết nối sự chăm sóc. Chúng ta đừng lấy một câu đạo đức để yêu cầu người khác ngừng đau. Đức tin có chỗ cho nước mắt, cho những lời than, cho một hành trình tìm hiểu và cho sự chờ đợi. Người khôn ngoan có thể giữ niềm tin vào tình yêu Chúa mà vẫn thừa nhận mình chưa hiểu hết một biến cố. Sự khiêm tốn ấy giúp lời nói có sức thật hơn những câu chắc chắn vượt quá điều ta biết.
Một xã hội cần những người có thể giúp nhau hình dung tương lai. Cha mẹ giúp con thấy có những con đường. Người thầy giúp học trò hiểu rằng việc học có ý nghĩa. Người lãnh đạo cộng đoàn giúp mọi người nhận ra một việc chung đáng làm. Người làm công việc xã hội giúp người đang khó thấy cơ hội cụ thể. Linh mục giúp cộng đoàn hướng đời sống về Chúa và nhận trách nhiệm với nhau. Nhưng hình dung tương lai cần đi cùng điều kiện để thực hiện. Chúng ta không thể chỉ bảo người trẻ hy vọng mà không nghe những trở ngại họ gặp. Không thể chỉ khuyên người nghèo cố gắng mà không quan tâm cơ hội, kỹ năng và nguồn lực. Không thể chỉ nói gia đình hãy đoàn kết khi một người đang gánh quá nhiều. Sự khôn ngoan có khả năng biến lời mời thành một con đường: chia việc, tạo cơ hội, tìm người cùng làm, xác định bước đầu, nhìn lại khi cần. Hy vọng được nuôi bằng những dấu hiệu có thật rằng điều tốt có thể được xây, dù chậm và dù chưa trọn vẹn.
Chúng ta cũng cần học khôn ngoan qua những người rất bình thường. Một người mẹ biết để con nói hết. Một người cha chịu nhận mình đã nóng. Một cụ già kể kinh nghiệm bằng giọng khích lệ. Một người lao động giữ sự trung thực dù thiệt. Một người trẻ dám hỏi khi chưa hiểu. Một người bạn biết giữ điều được kể riêng. Một người phục vụ biết nhường chỗ cho người khác. Những hành động ấy có thể không được gọi là triết lý, nhưng chứa sự hiểu đời và hiểu người. Khôn ngoan được hình thành qua những lựa chọn lặp lại: giữ lời, nghĩ đến hậu quả, nhận lỗi, nghe góp ý, chăm sóc người yếu, làm việc với sự chú ý. Chúng ta không cần chờ mình trở thành người đặc biệt mới bắt đầu học. Hôm nay, trong căn bếp, nơi làm việc, cuộc gọi, cuộc họp, lời bình luận, ta có một cơ hội. Có thể chọn một cách nói giúp người khác hiểu hơn. Có thể dừng trước một tin chưa rõ. Có thể hỏi thay vì kết luận. Có thể cầu nguyện trước một quyết định. Từng việc nhỏ ấy dần tạo một con người đáng tin.
Vậy chúng ta cần sự khôn ngoan nào? Chúng ta cần sự khôn ngoan giúp kinh nghiệm tiếp tục học từ đời sống mới. Giúp người trẻ dùng khả năng bằng lương tâm. Giúp người lớn nghe điều mình chưa hiểu. Giúp gia đình giữ sự gắn bó bằng những cách cư xử cụ thể. Giúp cộng đoàn biết cùng phân định. Giúp người đang đau được nhìn nhận và nâng đỡ. Giúp người đang phục vụ biết giữ sức và chia sẻ trách nhiệm. Giúp chúng ta nhìn rõ giới hạn mà vẫn làm phần việc có thể làm. Giúp hy vọng có một nền tảng trong sự thật và hành động. Sự khôn ngoan ấy được học suốt đời, qua Lời Chúa, cầu nguyện, kinh nghiệm được suy xét và những cuộc gặp có lòng khiêm tốn. Không ai có thể nói mình đã sở hữu trọn vẹn. Mỗi người còn có những điểm mù, những động cơ cần thanh luyện, những điều phải sửa. Chính việc biết mình cần học là một khởi đầu quý. Người có thể nói “tôi chưa hiểu”, “tôi cần nghe thêm”, “tôi đã sai ở đây” đang mở một cửa cho sự trưởng thành.
Có thể hôm nay chúng ta không giải quyết được mọi câu hỏi về tương lai. Nhưng có thể sống một ngày có hướng. Làm một việc đúng. Giữ một lời hứa. Hỏi thăm một người. Học thêm một điều. Chăm sóc thân thể. Dành thời gian cho gia đình. Xin lỗi khi cần. Cầu nguyện bằng sự thật của lòng mình. Một ngày như thế không làm mọi khó khăn biến mất, nhưng giúp chúng ta góp phần vào điều tốt. Nếu nhiều người cùng sống như vậy, gia đình có thêm lòng tin, cộng đoàn có thêm sức, người yếu có thêm nơi nương tựa. Tương lai được chuẩn bị trong những lựa chọn ấy. Có những điều ta không thấy kết quả ngay, nhưng vẫn đáng làm vì chúng phù hợp với tình yêu, sự thật và phẩm giá con người. Người cha giữ sự dịu dàng hôm nay đang góp phần vào ký ức của con. Người mẹ biết nhờ giúp đang dạy gia đình chia sẻ trách nhiệm. Người trẻ giữ sự trung thực đang xây lòng tin. Người đồng hành chịu nghe đang mở một đường cho người đang bế tắc.
Và có những lúc, sự khôn ngoan chỉ hiện ra như một người chịu ở bên. Không có lời giải hoàn chỉnh, không có bảo đảm mọi chuyện sẽ dễ, nhưng có một sự hiện diện đáng tin: “Chúng ta sẽ tìm cách.” Câu ấy có thể được nói bên giường bệnh, trong căn nhà đang lo, sau một thất bại, trước một lựa chọn, giữa một cuộc khủng hoảng. Để nói thật câu ấy, người nói cũng cần sẵn sàng làm phần việc của mình. Nghe, tìm hiểu, cầu nguyện, kết nối, giúp một điều cụ thể, nhận ra giới hạn. Sự khôn ngoan có thể mang hy vọng qua những bàn tay như thế. Nó giúp con người cảm thấy tương lai còn mở, dù một phần đời sống đã thay đổi. Có những điều sẽ không trở lại, nhưng vẫn còn điều có thể được xây. Có những vết thương cần thời gian, nhưng vẫn có sự chăm sóc. Có những ngày rất khó, nhưng vẫn có người đi cùng. Trong đức tin, chúng ta còn được nâng đỡ bởi niềm tin rằng Thiên Chúa không bỏ rơi con người và ân sủng Người có thể dẫn chúng ta từng bước qua điều chưa rõ.
Lạy Chúa Giê-su, xin ban cho chúng con sự khôn ngoan để sống giữa cuộc đời nhiều biến động. Xin giúp chúng con biết quý kinh nghiệm mà vẫn tiếp tục học, biết lắng nghe những người khác mình, biết nhận ra giới hạn của điều mình hiểu. Khi chúng con đứng trước một quyết định, xin soi sáng để chúng con nhìn rõ sự thật, cân nhắc hậu quả và chọn điều phù hợp với tình yêu Chúa. Khi chúng con lo sợ tương lai, xin cho chúng con biết chuẩn bị trong khả năng, đón nhận sự trợ giúp và giữ lòng tín thác. Khi chúng con gặp người đau khổ, xin giúp chúng con bớt vội nói, đủ kiên nhẫn nghe và biết làm điều hữu ích. Xin giữ chúng con khỏi những lời trấn an dễ dàng mà không có sự thật, khỏi sự chắc chắn làm người khác không còn được lên tiếng, khỏi cách dùng kinh nghiệm để phủ nhận điều người khác đang chịu. Xin giúp chúng con cố gắng bằng một nhịp sống có trách nhiệm, biết nghỉ, biết chia sẻ công việc và biết tìm người đồng hành khi cần. Xin cho cha mẹ có sự khôn ngoan để hướng dẫn con bằng tình yêu; cho người trẻ có sự khôn ngoan để dùng khả năng bằng lương tâm; cho các cộng đoàn có sự khôn ngoan để giữ hiệp nhất trong sự thật; cho những người đang nâng đỡ người khác cũng được chăm sóc và nâng đỡ. Xin cho chúng con biết sửa khi sai, cảm ơn khi được giúp, khiêm tốn khi thành công và can đảm khi phải bắt đầu lại. Trong những điều chúng con chưa hiểu, xin giúp chúng con ở lại với Chúa. Trong những việc chúng con còn có thể làm, xin giúp chúng con làm bằng sự trung thực và lòng thương. Và qua từng ngày, xin cho chúng con trở thành những người đáng tin, có thể giúp người anh chị em giữ được hy vọng và cùng nhau xây dựng một tương lai có nhiều tình người hơn. Amen.
Lm. Anmai, CSsR