BẬN RỘN KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ ĐANG ĐI TỚI
Người ta thường nhầm lẫn giữa sự bận rộn và sự tiến bộ. Một ngày kín lịch được xem là một ngày thành công, một người lúc nào cũng tất bật được xem là một người năng động, một cuộc đời đầy những cuộc hẹn, dự án, công việc, điện thoại, tin nhắn, hội họp và những mục tiêu nối tiếp nhau thường tạo cảm giác rằng người ấy đang tiến rất nhanh về phía trước. Nhưng có một câu hỏi rất đáng sợ mà không phải ai cũng đủ can đảm để tự hỏi: “Tôi đang tiến về đâu?” Bởi chạy nhanh không có nghĩa là chạy đúng hướng. Làm thật nhiều việc không có nghĩa là cuộc đời đang trở nên có ý nghĩa hơn. Đôi khi người ta đi rất xa, chỉ để rồi một ngày bàng hoàng nhận ra rằng mình đã đi xa khỏi chính mình, xa khỏi gia đình, xa khỏi những người mình yêu thương, xa khỏi bình an nội tâm, xa khỏi lương tâm và có khi xa cả Thiên Chúa. Đáng sợ nhất không phải là đi chậm, nhưng là đi rất nhanh trên một con đường sai. Đáng buồn nhất không phải là có những ngày mình không làm được bao nhiêu việc, nhưng là có những năm tháng mình làm rất nhiều mà cuối cùng không biết tất cả những điều ấy đưa đời mình đến đâu. Có người cứ lao đi không ngừng, không hẳn vì phía trước có một đích đến thật rõ, mà bởi họ sợ phải dừng lại. Họ sợ rằng chỉ cần ngừng một chút thôi, sự im lặng sẽ buộc họ phải nghe tiếng nói từ sâu thẳm trong lòng: “Bạn có thật sự hạnh phúc không? Bạn đang sống hay chỉ đang tồn tại? Bạn đang làm tất cả những điều này vì điều gì? Bạn đang trở thành con người thế nào?” Và vì những câu hỏi ấy không dễ chịu, người ta lại mở điện thoại lên, tìm thêm một việc để làm, thêm một cuộc gặp, thêm một chuyến đi, thêm một dự án, thêm một mục tiêu. Sự bận rộn trở thành một thứ thuốc gây tê. Nó giúp người ta không phải đối diện với những khoảng trống, với nỗi cô đơn, với những thất vọng chưa được chữa lành và với một sự thật khó chấp nhận rằng có thể mình đã sống rất lâu mà vẫn chưa thật sự biết mình muốn gì. Con người có thể dùng công việc để trốn chạy chính mình. Nghe qua có vẻ nghịch lý, vì người ta thường nghĩ người chăm chỉ là người đối diện với cuộc đời, còn người trốn chạy là người lười biếng. Nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Có những người làm việc đến kiệt sức không chỉ vì trách nhiệm mà còn vì họ không chịu nổi sự yên tĩnh. Khi căn phòng trở nên im lặng, khi điện thoại không reo, khi không còn ai yêu cầu điều gì, họ bắt đầu nghe thấy những nỗi buồn từng bị đẩy xuống rất sâu. Họ nhận ra cuộc hôn nhân của mình đang lạnh đi, con cái đang lớn lên mà mình gần như không biết chúng nghĩ gì, cha mẹ đã già mà mình cứ hẹn lần hẹn lữa rằng khi nào rảnh sẽ về thăm, đời sống cầu nguyện đã khô cạn từ lâu, một giấc mơ đẹp ngày xưa đã bị bỏ quên và có khi chính con người mình đang trở thành cũng không còn là con người mình từng muốn trở thành. Những sự thật ấy làm đau, nên ta lại chạy. Chạy để khỏi nghe. Chạy để khỏi nghĩ. Chạy đến mức cuối cùng mệt lả mà vẫn không biết tại sao mình mệt.
Có những người tưởng rằng điều làm họ kiệt sức là làm quá nhiều việc. Nhưng nhiều khi điều khiến họ kiệt sức sâu xa hơn lại là vì những việc ấy không còn được nối với một ý nghĩa. Một người có thể làm rất nhiều mà vẫn bình an nếu họ biết mình làm vì ai và vì điều gì. Một người mẹ có thể thức trắng đêm chăm con mà vẫn không thấy cuộc đời vô nghĩa, bởi tình yêu cho bà hiểu tại sao mình chịu cực. Một người cha có thể làm lụng rất vất vả nhưng vẫn vui nếu ông biết những hy sinh ấy đang phục vụ gia đình. Một linh mục có thể tất bật với biết bao mục vụ mà vẫn giữ được niềm vui nếu mọi hoạt động bắt nguồn từ tình yêu đối với Chúa và đoàn chiên. Nhưng khi ý nghĩa biến mất, công việc trở thành gánh nặng. Điều làm con người mệt nhất không phải lúc nào cũng là khối lượng công việc, nhưng là cảm giác mình đang tiêu hao đời mình cho những điều không thật sự đáng giá. Người ta có thể thành công rất nhiều mà vẫn cảm thấy trống rỗng. Có thể có căn nhà lớn hơn nhưng gia đình lại ít tiếng cười hơn. Có thể kiếm nhiều tiền hơn nhưng sức khỏe ngày càng kiệt quệ. Có thể được nhiều người biết đến nhưng chẳng còn mấy ai thật sự hiểu mình. Có thể có hàng ngàn người theo dõi nhưng không có một người mà mình đủ tin tưởng để ngồi xuống và nói: “Tôi đang mệt.” Có thể đứng rất cao trong mắt người đời mà bên trong lại không còn biết mình đang sống để làm gì. Đó là một trong những bi kịch âm thầm của con người hôm nay: đạt được rất nhiều thứ nhưng không chắc những thứ ấy có đưa mình đến gần hạnh phúc hơn hay không.
Xã hội hôm nay cũng góp phần nuôi dưỡng sự nhầm lẫn ấy. Người ta khen nhau rằng: “Anh bận quá!”, như thể đó là một danh hiệu. Nhiều người nói “Tôi bận lắm” với một chút tự hào kín đáo, bởi sự bận rộn khiến họ cảm thấy mình quan trọng. Nếu điện thoại không reo, nếu không ai tìm đến, nếu lịch trống, họ cảm thấy mình không còn được cần đến. Từ đó, giá trị của một con người dần bị đồng hóa với năng suất. Tôi có giá trị vì tôi làm được nhiều việc. Tôi đáng được yêu vì tôi hữu dụng. Tôi đáng được tôn trọng vì tôi thành công. Nhưng một con người không phải là một cỗ máy sản xuất thành tích. Giá trị của một người không thể chỉ được đo bằng số dự án đã hoàn thành, số tiền kiếm được, số người biết đến hay số việc đã làm. Trước khi làm được bất cứ điều gì, ta đã là một con người đáng quý. Và trong ánh sáng đức tin, trước khi ta làm được điều gì cho Thiên Chúa, ta đã được Ngài yêu. Đây là một sự thật rất quan trọng mà con người dễ quên: Thiên Chúa không yêu ta vì ta hữu dụng đối với Ngài. Ngài không yêu linh mục hơn vì linh mục giảng được nhiều bài, tổ chức được nhiều chương trình hay xây được nhiều công trình. Ngài không yêu người giáo dân hơn vì người ấy phục vụ rất tích cực. Những việc tốt ấy quý giá, nhưng chúng không phải là lý do khiến Thiên Chúa yêu ta. Ngài yêu bởi ta là con của Ngài. Nếu không hiểu điều này, ngay cả việc phục vụ Chúa cũng có thể biến thành một hình thức bận rộn để trốn chạy. Người ta có thể làm rất nhiều việc cho Chúa mà lại ít ở với Chúa. Có thể nói về Chúa suốt ngày mà không còn giờ để nghe Chúa nói. Có thể tổ chức rất nhiều hoạt động đạo đức mà đời sống nội tâm lại ngày càng cằn cỗi. Có thể cứu giúp rất nhiều người nhưng không nhận ra linh hồn mình đang kiệt sức. Tin Mừng cho ta một hình ảnh rất đẹp trong câu chuyện Mácta và Maria. Mácta không làm điều gì xấu. Bà phục vụ Đức Giêsu. Bà bận rộn vì muốn tiếp đãi Chúa thật chu đáo. Nhưng chính giữa những việc rất tốt ấy, Đức Giêsu nói với bà: “Mácta! Mácta ơi! Chị băn khoăn lo lắng nhiều chuyện quá! Chỉ có một chuyện cần thiết mà thôi.” Chúa không lên án lao động, cũng không khuyên người ta lười biếng. Ngài chỉ đặt lại trật tự. Có những điều cần làm, nhưng có một điều cần hơn. Có những điều khẩn cấp, nhưng không phải điều khẩn cấp nào cũng là điều quan trọng nhất. Mácta bận phục vụ Chúa đến mức có nguy cơ không còn ở với Chúa. Đây là một nghịch lý vẫn thường xảy ra trong đời sống đạo. Ta có thể bận chuẩn bị phụng vụ mà quên cầu nguyện, bận phục vụ cộng đoàn mà quên chăm sóc linh hồn, bận nói về Thiên Chúa mà không còn một khoảng thinh lặng để Thiên Chúa nói với ta.
Con người cần học lại nghệ thuật dừng lại. Dừng không có nghĩa là bỏ cuộc. Dừng là để kiểm tra xem chiếc la bàn của đời mình còn chỉ đúng hướng hay không. Người đi rừng khôn ngoan đôi khi phải đứng lại, bởi nếu đã đi sai hướng mà cứ tiếp tục đi nhanh, người ấy chỉ lạc xa hơn. Cuộc đời cũng thế. Có những lúc chúng ta cần ngồi xuống và hỏi lại những câu rất căn bản: Tôi đang sống vì điều gì? Tôi đang trở thành người thế nào? Những lựa chọn tôi đang thực hiện mỗi ngày đang đưa tôi đến đâu? Nếu tôi cứ sống như hôm nay thêm mười năm nữa, tôi có muốn trở thành con người ấy không? Gia đình tôi sẽ ra sao? Tâm hồn tôi sẽ ra sao? Đức tin của tôi sẽ ra sao? Những câu hỏi ấy làm người ta khó chịu, nhưng chính những câu hỏi khó chịu nhiều khi lại cứu một cuộc đời. Ta thường tránh chúng vì câu trả lời có thể buộc mình phải thay đổi. Nếu nhận ra công việc đang lấy hết thời gian dành cho gia đình, ta phải điều chỉnh. Nếu nhận ra tham vọng đang biến mình thành một người cay nghiệt, ta phải học buông xuống. Nếu nhận ra điện thoại đang chiếm những giờ đẹp nhất của ngày sống, ta phải đặt giới hạn. Nếu nhận ra đời sống cầu nguyện chỉ còn là hình thức, ta phải trở về. Nhưng thay đổi thì đau, nên người ta chọn tiếp tục bận. Bận đến mức không còn thì giờ để nghe sự thật. Nhiều người nói mình không có thời gian, nhưng thật ra vấn đề đôi khi không phải là thiếu thời gian mà là thiếu thứ tự ưu tiên. Ai cũng có hai mươi bốn giờ một ngày. Điều khác nhau nằm ở những gì ta xem là đủ quan trọng để dành thời gian. Có người nói không có thời gian cầu nguyện nhưng mỗi ngày có thể lướt điện thoại hàng giờ. Có người nói quá bận để trò chuyện với con cái nhưng lại có thời gian cho những cuộc gặp không cần thiết. Có người nói không thể về thăm cha mẹ nhưng vẫn sắp xếp được thời gian cho rất nhiều chuyện khác. Thời gian thường nói thật hơn lời nói. Miệng ta có thể nói gia đình là quan trọng nhất, nhưng lịch sống có thể cho thấy điều khác. Ta có thể nói Thiên Chúa là trung tâm, nhưng nếu một tuần trôi qua mà không có nổi một khoảng lặng thật sự cho Ngài, ta phải tự hỏi trung tâm đời mình thật sự là gì.
Đức Giêsu đã sống một đời rất bận. Ngài giảng dạy, chữa lành, đi hết làng này đến làng khác, gặp gỡ biết bao người đau khổ. Có những ngày Ngài và các môn đệ không có cả giờ ăn. Thế nhưng Tin Mừng nhiều lần kể rằng Ngài lui vào nơi thanh vắng để cầu nguyện. Giữa đám đông, Ngài vẫn biết rút lui. Giữa bao nhu cầu, Ngài vẫn nghe tiếng Chúa Cha. Ngài không để sự cấp bách của mọi người quyết định hoàn toàn nhịp sống của mình. Đây là bài học rất quan trọng: không phải mọi việc người khác muốn ta làm đều là việc Thiên Chúa muốn ta làm. Không phải lời mời nào cũng phải nhận. Không phải cánh cửa nào mở ra cũng phải bước vào. Không phải vấn đề nào cũng thuộc trách nhiệm của ta. Có một kiểu kiêu ngạo rất tinh tế ẩn sau sự bận rộn: ta tưởng rằng nếu mình dừng lại, mọi thứ sẽ sụp đổ. Nhưng thế giới đã tồn tại trước khi ta sinh ra và vẫn tiếp tục sau khi ta rời đi. Có lúc ta cần chấp nhận rằng mình không thể làm tất cả, không thể cứu tất cả, không thể làm vừa lòng tất cả. Sống trưởng thành là biết điều gì thuộc trách nhiệm của mình và điều gì phải trao lại cho Thiên Chúa. Nhiều người kiệt sức không phải chỉ vì công việc, mà vì cả đời sống dưới sức ép phải chứng minh mình có giá trị. Phải thành công. Phải mạnh mẽ. Phải được người khác công nhận. Phải không được thất bại. Phải làm mọi người hài lòng. Những chữ “phải” ấy tạo nên một nhà tù vô hình. Người ta chạy rất nhanh bên trong nhà tù đó nhưng vẫn không đi tới đâu. Tin Mừng mở ra một sự tự do khác. Đức Giêsu nghe lời Chúa Cha: “Con là Con yêu dấu của Cha”, trước khi Ngài bắt đầu những thành tựu lớn lao trong sứ vụ. Nghĩa là căn tính đến trước thành tích, được yêu đến trước việc phải chứng minh mình. Nếu ta không biết mình được yêu, ta sẽ dành cả đời để xin người khác xác nhận giá trị của mình. Nhưng nếu biết mình được Thiên Chúa yêu, ta có thể làm việc hết mình mà không trở thành nô lệ cho thành công.
Có lẽ chúng ta cũng cần phân biệt giữa một đời sống “đầy” và một đời sống “đầy ắp”. Một đời sống đầy ắp có thể có lịch trình kín, căn nhà đầy đồ, điện thoại đầy thông báo, đầu óc đầy kế hoạch, nhưng tâm hồn lại rất trống. Một đời sống đầy thì có thể rất đơn sơ, nhưng đầy tình yêu, đầy lòng biết ơn, đầy ý nghĩa, đầy những mối tương quan thật và đầy sự hiện diện của Thiên Chúa. Một người có thể sở hữu rất ít mà sống rất đầy, và một người có thể sở hữu rất nhiều mà lòng vẫn nghèo. Chúng ta cần học lại nghệ thuật hiện diện. Bởi sự bận rộn khiến nhiều người thân xác ở một nơi nhưng tâm trí lại ở nơi khác. Ngồi ăn với gia đình nhưng mắt nhìn điện thoại. Nói chuyện với một người nhưng trong đầu đã nghĩ tới việc tiếp theo. Đi lễ nhưng tâm trí vẫn chạy qua những công việc chưa hoàn tất. Cầu nguyện nhưng lòng chỉ toàn những kế hoạch. Chúng ta có mặt nhưng không thật sự hiện diện. Mà cuộc đời chỉ xảy ra trong hiện tại. Quá khứ đã qua, tương lai chưa đến. Thiên Chúa chỉ có thể gặp ta trong giây phút này. Người thân trước mặt ta lúc này. Đứa con đang muốn kể một câu chuyện lúc này. Người già đang cần một người ngồi nghe lúc này. Bữa cơm này. Buổi chiều này. Thánh lễ này. Lời cầu nguyện này. Nếu không học cách hiện diện, chúng ta sẽ bỏ lỡ chính cuộc đời trong khi mãi chuẩn bị cho một tương lai nào đó.
Có những người dành cả tuổi trẻ để kiếm tiền với lời hứa rằng sau này sẽ sống. Đến lúc có tiền thì sức khỏe đã không còn như trước. Có người nghĩ rằng khi công việc ổn định sẽ dành thời gian cho con, nhưng khi công việc ổn định thì con đã lớn. Có người nói rằng khi bớt bận sẽ trở về với Chúa, nhưng hết năm này sang năm khác vẫn không thấy lúc nào thật sự bớt bận. Chúng ta sống như thể mình có vô hạn thời gian, trong khi đời người rất ngắn. Thánh Vịnh cầu xin: “Xin dạy chúng con đếm tháng ngày mình sống, ngõ hầu tâm trí được khôn ngoan.” Khôn ngoan không phải là biết thật nhiều, mà là biết điều gì thật sự đáng giá. Có những thứ mất đi có thể tìm lại, nhưng có những điều một khi đi qua thì không bao giờ trở lại. Tiền mất có thể kiếm lại. Công việc mất có thể tìm việc khác. Nhưng tuổi thơ của con cái đi qua thì không thể mua lại. Những năm tháng cha mẹ còn khỏe đi qua rồi thì không thể gọi lại. Một người thân mất đi rồi, có bao nhiêu điều muốn nói cũng không còn cơ hội. Vì thế, sống chậm lại đôi khi không phải giảm số lượng công việc, nhưng là lấy lại quyền quyết định xem điều gì xứng đáng với đời mình. Có người làm rất nhiều nhưng vẫn có chiều sâu vì họ biết đâu là trung tâm. Có người làm không nhiều nhưng vẫn hỗn loạn vì tâm hồn không có trục. Điều quan trọng không phải chỉ là lịch sống bận đến đâu, mà là ai hoặc điều gì đang làm chủ ta. Tiền đang làm chủ ta? Thành công đang làm chủ ta? Nỗi sợ thất bại đang làm chủ ta? Ý kiến người khác đang làm chủ ta? Điện thoại đang làm chủ ta? Hay Thiên Chúa đang thật sự là trung tâm? Khi không có một trung tâm, ta bị kéo đi bởi mọi thứ. Mỗi thông báo trở thành một mệnh lệnh, mỗi yêu cầu trở thành một nghĩa vụ, mỗi lời chê trở thành một bản án. Nhưng khi có một trung tâm, ta biết điều gì cần làm và điều gì cần buông.
Có một câu hỏi rất đáng để hỏi vào cuối mỗi ngày: “Hôm nay tôi đã sống chưa, hay chỉ hoàn thành công việc?” Có những ngày danh sách việc phải làm được gạch hết nhưng tâm hồn không có một giây phút thật sự sống. Không một cuộc trò chuyện sâu. Không một lời cảm ơn. Không một phút thinh lặng. Không một khoảnh khắc nhìn trời chiều. Không một lời cầu nguyện thật lòng. Một ngày rất hiệu quả nhưng lại rất nghèo. Đức Giêsu từng đặt một câu hỏi khiến mọi tham vọng của con người phải dừng lại: “Được lời lãi cả thế gian mà mất linh hồn thì nào có ích gì?” Được cả thế gian mà mất chính mình thì được gì? Được tiếng khen nhưng mất bình an thì được gì? Có thật nhiều tiền nhưng mất gia đình thì được gì? Được mọi người biết đến nhưng không còn biết mình là ai thì được gì? Làm thật nhiều việc cho Chúa nhưng lại mất sự thân mật với Chúa thì được gì? Cuối cuộc đời, hiếm ai tiếc vì mình không ở văn phòng lâu hơn. Điều người ta thường tiếc là những lời yêu thương chưa nói, những lời xin lỗi chưa kịp nói, những cuộc gặp đã trì hoãn quá lâu, những người thân mà mình cứ nghĩ còn nhiều thời gian để ở bên.
Có lẽ cần một cuộc xét mình khác. Không chỉ hỏi: “Hôm nay tôi đã làm được gì?”, nhưng hỏi: “Hôm nay tôi đã yêu thế nào?” Không chỉ hỏi: “Tôi đã hoàn thành bao nhiêu việc?”, nhưng hỏi: “Tôi đã hiện diện với ai?” Không chỉ hỏi: “Tôi đã tiến được bao xa?”, nhưng hỏi: “Tôi có đang đi đúng hướng hay không?” Và sâu hơn nữa: nếu hôm nay Chúa gọi tôi, điều tôi đang bận tâm đến mức mất ngủ còn quan trọng đến thế không? Khi đứng trước sự vĩnh cửu, rất nhiều chuyện từng làm ta mệt mỏi bỗng trở nên rất nhỏ: hơn thua, danh dự, những lời đánh giá, những con số, những tranh chấp, những thành tích. Không phải chúng hoàn toàn vô nghĩa, nhưng chúng không phải là cùng đích. Cùng đích của đời Kitô hữu không phải là xây được một lý lịch thật dài, cũng không phải để người đời nhớ đến tên mình. Cùng đích là trở nên con người mà Thiên Chúa muốn ta trở thành: một con người biết yêu. Cuối cùng, Chúa không hỏi ta đã chạy nhanh đến mức nào, nhưng hỏi ta có đi về phía Ngài không. Ngài không chỉ hỏi ta đã làm được bao nhiêu việc, nhưng hỏi ta đã yêu trong những việc ấy thế nào.
Vì thế, đôi khi điều ta cần nhất không phải là một mục tiêu mới, nhưng là một khoảng lặng. Tắt điện thoại một lúc. Ngồi yên. Nhìn lại đời mình và hỏi: “Lạy Chúa, con đang đi đâu? Những điều con đang theo đuổi có đưa con đến gần Chúa hơn không? Con đang trở thành một con người như thế nào? Có điều gì con cần buông xuống? Có người nào con đang bỏ quên? Có điều gì thật sự quan trọng mà con cứ trì hoãn?” Có thể câu trả lời làm ta đau, nhưng đôi khi chính nỗi đau ấy là ân sủng, bởi chỉ khi nhận ra mình đang lạc, ta mới bắt đầu tìm đường trở về. Đừng sợ đi chậm, hãy sợ đi sai hướng. Đừng sợ những khoảng trống, vì đôi khi chính trong khoảng trống Thiên Chúa mới có chỗ để lên tiếng. Đừng sợ một ngày không có nhiều thành tích, bởi có những ngày thành tựu lớn nhất chỉ là ngồi bên một người đang buồn, gọi điện cho cha mẹ, ôm đứa con của mình, xin lỗi một người đã bị mình làm tổn thương, hay bước vào nhà thờ và ngồi yên trước Chúa. Cuộc đời không phải là cuộc đua xem ai làm được nhiều việc nhất trước khi chết. Cuộc đời là một hành trình trở về: trở về với chính mình, trở về với những người mình yêu, trở về với điều thật sự quan trọng và cuối cùng trở về với Thiên Chúa. Bởi rồi sẽ có một ngày mọi lịch trình dừng lại, mọi cuộc họp kết thúc, mọi điện thoại im tiếng, mọi dự án được để lại, mọi danh vị trở thành quá khứ. Khi ấy, điều còn lại không phải là ta đã bận đến mức nào, mà là ta đã yêu đến mức nào. Đừng nhầm sự bận rộn với sự tiến bộ. Có những bước đi rất chậm nhưng đúng hướng. Có những khoảng dừng tưởng như lãng phí nhưng lại cứu cả một cuộc đời. Có những người không chạy nhanh hơn ai, nhưng mỗi ngày họ đang tiến gần hơn đến sự bình an, gần hơn đến những người mình yêu và gần hơn đến Thiên Chúa. Và đó mới là sự tiến bộ sâu xa nhất của một đời người.
Lm. Anmai, CSsR
NHỮNG NỖ LỰC ĐIÊN CUỒNG CỦA CHÍNH CHÚNG TA ĐỂ DIỄN GIẢI MỌI THỨ
“Tôi dần tin rằng toàn bộ thế giới này là một điều bí ẩn, một điều bí ẩn vô hại, nhưng lại trở nên đáng sợ bởi chính nỗ lực điên cuồng của chúng ta nhằm diễn giải nó, như thể đằng sau mọi thứ luôn tồn tại một chân lý nền tảng nào đó.” Câu nói của Umberto Eco chạm tới một căn bệnh rất sâu nơi con người hiện đại: chúng ta không chỉ muốn sống cuộc đời, chúng ta còn muốn giải thích cuộc đời; không chỉ muốn gặp một con người, chúng ta muốn lập tức hiểu họ; không chỉ muốn đi qua một biến cố, chúng ta muốn ngay lập tức tìm ra nguyên nhân cuối cùng của nó; không chỉ muốn đứng trước một điều bí ẩn, chúng ta còn muốn mở tung nó ra, tháo từng lớp, gọi tên từng chi tiết, phân loại từng thành phần và tìm cho được một công thức có thể khiến mình yên lòng. Dường như con người không chịu nổi một câu hỏi chưa có câu trả lời, một nỗi đau không tìm được nguyên nhân, một con người không thể được đặt gọn vào một khuôn mẫu, một cuộc đời không đi theo đường thẳng, một Thiên Chúa không hành động theo những dự đoán của mình. Có lẽ một trong những ảo tưởng lớn nhất của chúng ta là nghĩ rằng nếu mình hiểu được mọi thứ, mình sẽ bình an. Nhưng đời sống lại thường cho thấy điều ngược lại: càng cố giải thích mọi thứ, lòng càng rối; càng muốn kiểm soát mọi biến cố, ta càng hoang mang; càng muốn nắm chắc ý nghĩa của tất cả những gì xảy ra, ta càng dễ đánh mất khả năng đơn sơ để sống, để yêu, để chờ đợi, để chiêm ngắm, để tín thác. Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa đặc biệt yêu thích những câu trả lời tức thì. Một sự kiện vừa xảy ra, người ta đã vội tìm nguyên nhân. Một cuộc hôn nhân đổ vỡ, lập tức hàng trăm lời giải thích xuất hiện. Một người trẻ rời bỏ công việc, người ta nhanh chóng kết luận anh ta thiếu kiên trì. Một người trầm lặng trong bữa tiệc, người khác bảo anh ta kiêu ngạo. Một linh mục ít nói, có người cho rằng lạnh lùng. Một người nói nhiều, người khác lại bảo muốn thể hiện. Một gia đình gặp tai họa, người ta bắt đầu truy tìm xem họ đã làm điều gì không đúng. Một người bệnh lâu ngày, có khi ngay cả những người đạo đức cũng vội hỏi không biết Chúa muốn dạy điều gì. Một lời cầu nguyện chưa được đáp, ta lập tức muốn giải nghĩa sự im lặng của Thiên Chúa. Một người đối xử khác thường với mình, ta suy đoán động cơ. Một tin nhắn chưa được trả lời, trong đầu ta đã xuất hiện cả một câu chuyện. Một ánh mắt, một khoảng lặng, một thay đổi trong giọng nói cũng đủ để chúng ta dựng nên cả một hệ thống lý luận. Thực tại còn chưa kịp lên tiếng, chúng ta đã nói thay nó. Cái nguy hiểm không nằm ở việc con người suy nghĩ. Suy nghĩ là một quà tặng lớn lao. Lý trí là một ân huệ. Khả năng đặt câu hỏi, tìm nguyên nhân, phân tích, nghiên cứu và phân định đã đưa nhân loại tiến rất xa. Đức tin Kitô giáo cũng không bao giờ cổ võ một thái độ mê muội, sợ hãi tri thức hay từ bỏ lý trí. Vấn đề bắt đầu khi chúng ta biến lý trí thành thần tượng, khi nghĩ rằng điều gì mình chưa hiểu thì điều ấy chưa đáng tin; điều gì chưa giải thích được thì chưa thể chấp nhận; điều gì không thể kiểm soát thì nhất thiết phải bị nghi ngờ. Khi ấy, lý trí không còn phục vụ sự thật nữa mà bắt sự thật phải phục vụ những khuôn khổ nhỏ bé của mình. Ta không còn đi tìm sự thật, ta đi tìm một sự thật vừa vặn với khả năng của mình.
Con người thường tưởng rằng nhu cầu phải giải thích mọi thứ phát xuất từ trí thông minh. Nhiều khi không phải vậy. Đằng sau sự giải thích không ngừng có thể là một nỗi sợ rất lớn. Ta sợ những gì mình không biết, sợ những gì chưa thể gọi tên, sợ những khoảng trống, sợ một câu hỏi không có đáp án, sợ ngày mai không giống như dự tính, sợ người khác có những phần đời mình không thể bước vào, sợ một biến cố không mang ý nghĩa mà mình mong muốn, và sâu hơn nữa, ta sợ phải thú nhận: “Tôi không biết.” Ba chữ ấy nhỏ bé nhưng lại đòi hỏi một sự khiêm nhường rất lớn. Nhiều người có thể nói hàng nghìn lời, nhưng lại không đủ can đảm để nói: tôi không biết tại sao chuyện ấy xảy ra; tôi không biết người ấy đang nghĩ gì; tôi không biết ngày mai sẽ ra sao; tôi không biết vì sao Chúa cho phép điều này; tôi không biết. Con người có một thói quen lạ lùng là nhiều khi thích một lời giải thích sai hơn là không có lời giải thích nào, bởi vì một lời giải thích, dù vội vàng, vẫn cho ta cảm giác rằng mình đang nắm tình hình. Ta thấy một người thất bại và bảo chắc tại họ thiếu cố gắng. Ta nhìn một người đau khổ và bảo chắc tại họ suy nghĩ tiêu cực. Ta chứng kiến một người thành công và bảo chắc tại họ gặp may. Ta thấy một người sống bình an và bảo chắc tại đời họ chưa gặp sóng gió. Ta nghe một người im lặng và tưởng mình biết lý do họ im lặng. Nhưng một con người luôn sâu hơn những gì ta nhìn thấy. Một cuộc đời luôn phức tạp hơn những phán đoán từ bên ngoài. Những gì đang diễn ra trong trái tim người khác có khi là cả một đại dương, trong khi ta chỉ nhìn thấy một gợn sóng trên bề mặt. Có những người bị tổn thương cả đời không phải chỉ bởi điều đã xảy ra với họ, mà bởi những lời giải thích người khác áp đặt lên điều đã xảy ra. Một người đang đau vì mất mát, người khác bảo phải mạnh lên. Một người đang khóc, người khác nói có gì đâu mà khóc. Một người đang khủng hoảng đức tin, người khác vội kết luận tại cầu nguyện chưa đủ. Một người bị phản bội, người khác hỏi chắc anh cũng có lỗi gì đó. Một người sống một nỗi đau bí mật, xung quanh lại có những người nhiệt tình diễn giải cuộc đời họ. Thật đáng sợ khi ta biến đời người khác thành một bài toán mà mình tưởng có thể giải từ bên ngoài. Có khi lòng bác ái bắt đầu bằng việc ngừng giải thích người khác. Không phải lúc nào ta cũng cần hiểu một người mới có thể yêu họ. Không phải lúc nào ta cũng cần biết toàn bộ câu chuyện mới có thể tôn trọng họ. Không phải lúc nào ta cũng cần một nguyên nhân mới có thể ngồi bên cạnh một nỗi đau. Có những lúc người đau khổ không cần một bài phân tích; họ cần một sự hiện diện. Người đang khóc không cần ta giải nghĩa nước mắt; họ cần một bàn tay. Người mất phương hướng không luôn cần ngay một lời khuyên; nhiều khi họ chỉ cần một người không bỏ đi. Có những nỗi đau sẽ bị xúc phạm nếu ta giải thích chúng quá nhanh.
Gióp trong Kinh Thánh đã trải qua điều đó. Những người bạn của ông đến và ban đầu họ làm một việc rất đẹp: họ ngồi bên ông trong thinh lặng. Giá mà họ cứ tiếp tục thinh lặng. Nhưng rồi họ bắt đầu giải thích. Họ cần phải tìm nguyên nhân cho tai họa. Họ không chịu được ý nghĩ rằng một người công chính có thể chịu đau khổ mà không có một công thức đơn giản để giải thích. Vì vậy, họ xây dựng những lý luận. Nếu Gióp đau khổ, chắc phải có lỗi. Nếu Thiên Chúa công bằng, chắc chắn tai họa này phải có nguyên nhân. Lý luận nghe rất đạo đức, rất chặt chẽ, rất hợp lý, nhưng nó sai ở chỗ biến mầu nhiệm của một con người thành một phương trình. Cuối cùng, Thiên Chúa không trao cho Gióp một bản giải thích chi tiết về mọi điều ông đã chịu. Ngài mở trước mắt ông sự bao la của công trình sáng tạo. Ngài đưa ông từ nhu cầu phải hiểu sang kinh nghiệm được đứng trước mầu nhiệm. Đó là một bước trưởng thành rất lớn của đức tin: từ việc luôn hỏi “tại sao?” đến khi có thể thưa: “Con chưa hiểu, nhưng con vẫn ở lại.” Nhiều người chỉ bình an khi Thiên Chúa hành động giống như họ nghĩ. Họ cầu xin một điều, rồi trong lòng đã thiết kế luôn cách Chúa nên trả lời. Họ muốn công việc này, muốn người này, muốn con mình phải đi con đường kia, muốn căn bệnh được chữa theo cách nọ, muốn lời cầu nguyện được đáp trong khoảng thời gian mình định trước. Và nếu mọi chuyện khác đi, họ hoang mang. Họ cố giải thích Thiên Chúa: chắc Chúa thử thách tôi, chắc Chúa phạt tôi, chắc Chúa muốn tôi làm việc này, chắc đây là dấu chỉ Chúa bảo tôi làm việc kia. Nhưng không phải mọi biến cố đều là một mật mã mà ta phải giải. Không phải mọi sự trùng hợp đều là một lời tiên báo. Không phải mọi thất bại đều là hình phạt. Không phải mọi thành công đều xác nhận rằng lựa chọn của ta đúng. Không phải mọi đau khổ đều có thể được giải thích ngay bằng một bài học. Đức tin không phải là nghệ thuật giải mã Thiên Chúa. Đức tin là học cách bước đi với Thiên Chúa ngay cả khi chưa hiểu Ngài.
Ápraham ra đi mà không được trao cho một bản đồ chi tiết. Môsê đứng trước Biển Đỏ mà không biết đường nào sẽ mở. Đức Maria nhận lời truyền tin mà không được thiên thần trình bày toàn bộ tương lai. Thánh Giuse đem Hài Nhi trốn sang Ai Cập giữa đêm tối mà không có lịch trình rõ ràng. Các môn đệ rời thuyền đi theo Đức Giêsu khi chưa hề hiểu trọn Thầy mình. Đức Maria đứng dưới chân thập giá không nhận được một bài giải thích về đau khổ đang xé nát lòng Mẹ. Các môn đệ trên đường Emmau đã có hàng loạt diễn giải về cái chết của Đức Giêsu, nhưng chính những diễn giải ấy không đủ giúp họ nhận ra Người đang đi bên cạnh. Đôi khi những gì ta nghĩ mình biết về một biến cố lại trở thành bức màn che khuất thực tại sâu xa hơn. Có một thứ kiêu ngạo rất kín đáo: kiêu ngạo của người muốn hiểu tất cả. Người ấy có thể không tự cao trong lời nói, nhưng trong sâu thẳm, họ không chấp nhận có điều gì vượt khỏi mình. Họ muốn Thiên Chúa phải hợp lý theo tiêu chuẩn của mình. Họ muốn người khác phải có thể đọc được. Họ muốn lịch sử phải đi theo một đường thẳng. Họ muốn điều thiện lập tức được thưởng và điều ác lập tức bị phạt. Họ muốn mọi đau khổ phải có một lời giải thích, mọi hy sinh phải được đền đáp, mọi chọn lựa tốt phải dẫn đến một kết quả tốt ngay trong đời này. Nhưng cuộc đời không đơn giản như thế. Người tốt vẫn có thể bị hiểu lầm. Người chân thành vẫn có thể bị phản bội. Người cầu nguyện vẫn có thể gặp thử thách. Người hết lòng vì người khác vẫn có thể bị quên lãng. Người sống ngay thẳng vẫn có thể thất bại trong mắt thế gian. Người lành có thể chết trẻ. Những người rất yêu nhau đôi khi vẫn phải chia lìa. Một đứa trẻ vô tội vẫn có thể đau bệnh. Và trước tất cả những điều ấy, những lời giải thích của chúng ta thường trở nên quá nghèo nàn. Chúng ta phải học lại nghệ thuật cúi đầu trước mầu nhiệm. Cúi đầu không phải là đầu hàng sự phi lý. Cúi đầu không có nghĩa là ngừng tìm hiểu, ngừng nghiên cứu, ngừng phân định. Cúi đầu là nhận ra giới hạn của mình. Có sự thật ta có thể biết. Có sự thật cần nhiều năm mới hiểu. Có sự thật chỉ hiểu được khi đi qua đau khổ. Có sự thật phải yêu mới hiểu. Có sự thật chỉ có thể hiểu từ bên trong. Và có sự thật đời này ta không bao giờ hiểu trọn.
Một người mẹ mất con có thể nghe hàng nghìn bài nói về đau khổ, nhưng không bài nào làm biến mất khoảng trống trong căn nhà. Một người bị người mình tin tưởng nhất phản bội có thể đọc bao nhiêu sách tâm lý, nhưng vẫn có những đêm không hiểu nổi tại sao chuyện ấy lại xảy ra. Một linh mục đã trao cả đời mình cho sứ vụ có thể đến một ngày tự hỏi những hy sinh ấy thực sự đã sinh hoa trái ở đâu. Một người cầu nguyện hàng chục năm vẫn có thể bước vào một mùa khô khan nơi Thiên Chúa dường như vắng mặt. Những lúc ấy, ta cần một đức tin không xây trên sự hiểu biết tuyệt đối mà trên lòng tín thác. “Con không hiểu” không đồng nghĩa với “mọi sự vô nghĩa”. “Con không thấy đường” không đồng nghĩa với “không có đường”. “Con không cảm nhận được Chúa” không đồng nghĩa với “Chúa vắng mặt”. “Con chưa thấy hoa trái” không đồng nghĩa với “hạt giống đã chết”. Có những hạt giống nằm rất lâu trong lòng đất trước khi bật mầm. Có những lời cầu nguyện phải đi qua nhiều năm mới cho thấy hoa trái. Có những cuộc gặp gỡ lúc xảy ra ta tưởng bình thường, nhưng nhiều năm sau mới nhận ra nó đã đổi đời mình. Có những thất bại tưởng như phá hủy tất cả, nhưng sau này lại trở thành con đường dẫn ta đến một sự trưởng thành không gì khác có thể đem lại. Có những cánh cửa đóng khiến ta đau đớn, mãi về sau mới hiểu rằng nếu cánh cửa ấy mở, có thể đời mình đã đi vào một ngõ cụt. Nhưng cũng có những chuyện ta sẽ chẳng bao giờ có được một lời giải thích hoàn chỉnh. Và đó chính là nơi đức tin bắt đầu trưởng thành.
Một trong những dấu hiệu của sự trưởng thành nội tâm là khả năng sống với điều chưa rõ. Người trưởng thành vẫn đặt câu hỏi, nhưng biết rằng không phải mọi “tại sao” đều sẽ được trả lời. Họ có thể tiếp tục sống tử tế trong khi còn những câu hỏi. Họ có thể tiếp tục yêu thương trong khi còn hoang mang. Họ có thể tiếp tục cầu nguyện dù chưa nhìn thấy câu trả lời. Họ có thể ngồi yên trước điều vượt quá hiểu biết của mình. Thế giới hôm nay rất khó chấp nhận sự im lặng. Chúng ta luôn có tiếng nói, thông báo, bình luận, nhận định, phân tích. Một tin tức vừa xuất hiện, hàng nghìn người đã kết luận ai đúng ai sai. Chúng ta biết rất ít nhưng nói rất nhiều. Đọc một tiêu đề rồi phán xét cả một con người. Xem một đoạn phim vài chục giây rồi diễn giải cả một biến cố kéo dài nhiều năm. Nghe một câu nói bị cắt khỏi bối cảnh rồi quyết định người nói là ai. Chưa bao giờ nhân loại có nhiều thông tin đến thế, và có lẽ cũng chưa bao giờ sự khiêm tốn trước điều mình không biết lại cần thiết đến thế. Ta thường không biết toàn bộ câu chuyện. Ta không biết người kia đã trải qua điều gì trước khi gặp mình. Ta không biết một người vui vẻ đang giấu những đêm dài nào. Ta không biết một người nóng tính đang mang vết thương gì. Ta không biết một người xa cách đang sợ điều gì. Ta không biết người thất bại đã cố gắng đến mức nào. Ta không biết người thành công đã đánh đổi những gì. Ta không biết tại sao một người rời đi. Ta không biết tại sao một người ở lại. Ta không biết những lời cầu nguyện âm thầm đã được dâng lên trong căn phòng đóng kín. Biết mình không biết là khởi đầu của lòng thương xót.
Khi ta bớt diễn giải người khác, ta bắt đầu nhìn họ dịu dàng hơn. Khi không vội kết luận, ta có chỗ cho sự cảm thông. Khi không đóng khung một người bằng quá khứ của họ, ta cho họ cơ hội thay đổi. Khi không biến một sai lầm thành toàn bộ căn tính của một người, ta đang làm điều Thiên Chúa vẫn làm đối với chúng ta: nhìn con người lớn hơn tội lỗi của họ. Chúng ta cũng rất thích diễn giải chính mình. Một lần thất bại, ta bảo tôi vô dụng. Một lần bị từ chối, ta bảo không ai cần tôi. Một người bỏ ta, ta nghĩ chắc tôi không đáng được yêu. Một kế hoạch tan vỡ, ta bảo đời tôi hỏng rồi. Một lỗi lầm, ta kết luận tôi là người tồi tệ. Nhưng đó không phải là sự thật; đó chỉ là những cách diễn giải vội vàng của một tâm hồn đang đau. Một biến cố không phải toàn bộ cuộc đời. Một chương tối không phải toàn bộ cuốn sách. Một vết thương không phải toàn bộ con người. Một thất bại không định nghĩa căn tính. Một lần sa ngã không phải là lời tiên tri về tương lai. Chúng ta cần học cách phân biệt giữa điều đã xảy ra và câu chuyện ta kể cho mình về điều đã xảy ra. Có khi điều làm ta đau lâu dài không còn là biến cố cũ nữa mà là cách ta diễn giải nó suốt nhiều năm. Có những lúc chữa lành bắt đầu khi ta dám nói: có thể cách tôi hiểu chuyện ấy suốt bao năm qua chưa phải là toàn bộ sự thật.
Điều này càng quan trọng trong đời sống đức tin. Con người rất dễ biến Thiên Chúa thành sản phẩm của những diễn giải cá nhân. Một chuyện thuận lợi xảy ra thì bảo Chúa thưởng. Một chuyện không thuận thì bảo Chúa phạt. Nhưng Tin Mừng cho thấy Thiên Chúa lớn hơn rất nhiều so với hệ thống thưởng phạt thô sơ của chúng ta. Chính Đức Giêsu đã từ chối lối giải thích cho rằng mọi đau khổ đều là hậu quả trực tiếp của tội lỗi cá nhân. Trước người mù từ thuở mới sinh, câu hỏi của các môn đệ là: ai đã phạm tội? Họ cần một nguyên nhân. Họ cần xếp đau khổ vào một mô hình. Nhưng Đức Giêsu không chấp nhận sự đơn giản hóa ấy. Đức Giêsu không đến để cho con người một công thức giải thích mọi đau khổ. Người đi vào đau khổ. Đó là điều vô cùng quan trọng. Kitô giáo không trả lời vấn đề đau khổ trước tiên bằng một học thuyết, nhưng bằng một Đấng chịu đóng đinh. Thiên Chúa không đứng bên ngoài thập giá để giảng cho con người hiểu tại sao đau khổ tồn tại; Ngài bước vào thập giá. Ngài khóc trước mộ Lazarô. Ngài đổ mồ hôi máu trong Vườn Dầu. Ngài cảm nhận sự cô độc. Ngài kêu lên trong đau đớn. Một Thiên Chúa như thế dạy chúng ta rằng có những lúc điều cần thiết nhất trước nỗi đau không phải là giải thích nhưng là ở cùng. Ở cùng một người khó hơn giải thích cho họ rất nhiều. Giải thích có thể xong trong năm phút. Ở cùng có thể mất nhiều năm. Khuyên một người đừng buồn rất dễ. Ngồi bên cạnh họ trong những tháng ngày buồn mới khó. Nói hãy tin Chúa rất dễ. Đồng hành với một người trong lúc họ không còn cảm thấy Thiên Chúa mới khó. Nói mọi chuyện rồi sẽ ổn rất dễ. Ở bên người ta ngay cả khi mọi chuyện không ổn như mong muốn mới là tình yêu. Có lẽ Chúa không đòi ta phải có câu trả lời cho tất cả. Ngài đòi ta có một trái tim biết ở lại.
Và thật kỳ lạ, càng trưởng thành con người càng ít cần phải giải thích mọi thứ. Khi còn trẻ, ta muốn có ý kiến về tất cả. Lớn lên, nếu đời dạy ta đủ nhiều, ta bắt đầu biết im lặng. Ta từng nghĩ người này xấu, rồi một ngày hiểu câu chuyện của họ và thấy mình đã phán xét quá sớm. Ta từng nghĩ biến cố kia là tai họa, rồi nhiều năm sau lại nhận ra nó cứu mình khỏi một điều tệ hơn. Ta từng nghĩ thất bại nọ là dấu chấm hết, nhưng hóa ra chính nó mở ra một con đường khác. Ta từng nghĩ Chúa im lặng, rồi nhìn lại mới thấy Ngài đã dẫn mình bằng những cách rất kín đáo. Càng đi xa trong cuộc đời, nếu đủ khiêm tốn, ta càng bớt nói “tôi biết rồi” và bắt đầu biết nói “có lẽ”, “có thể”, “tôi chưa biết”, “hãy đợi thêm”, “đừng vội kết luận”. Những câu ấy không phải dấu hiệu của sự yếu đuối. Chúng là dấu hiệu của khôn ngoan. Sự khôn ngoan khác thông minh ở chỗ đó. Thông minh biết nhiều câu trả lời. Khôn ngoan biết câu hỏi nào chưa nên trả lời. Thông minh có thể phân tích một tình huống rất nhanh. Khôn ngoan biết rằng một con người không bao giờ chỉ là một tình huống. Thông minh muốn làm sáng tỏ mọi thứ. Khôn ngoan biết đôi lúc phải để đôi mắt quen dần với bóng tối.
Nếu mọi sự về Thiên Chúa đều có thể được giải thích rõ ràng, Ngài không còn là Thiên Chúa nữa. Thiên Chúa không phi lý, nhưng Ngài vượt quá lý trí. Như đại dương không chống lại chiếc cốc nhưng lớn hơn chiếc cốc, mầu nhiệm Thiên Chúa không chống lại trí khôn con người nhưng không thể bị chứa trọn trong trí khôn ấy. Lý trí cần biết quỳ gối. Quỳ gối không làm lý trí nhỏ đi; quỳ gối đặt lý trí đúng vị trí. Một chiếc kính viễn vọng tuyệt vời vẫn không làm vũ trụ nhỏ lại. Một bộ óc thiên tài vẫn không làm mầu nhiệm của tồn tại cạn đi. Không phải tất cả mọi thứ đều cần được giải quyết. Có những điều cần được chiêm ngắm. Một hoàng hôn không cần bị phân tích mới đẹp. Một bản nhạc không cần được giải phẫu thành tần số mới làm tim rung động. Một em bé ngủ trong vòng tay mẹ không cần một lý thuyết để trở thành hình ảnh của bình an. Một người già lặng lẽ lần chuỗi Mân Côi không cần biết hết thần học về cầu nguyện để thực sự gặp Thiên Chúa. Có những thực tại càng phân tích, ta càng có nguy cơ đánh mất điều quan trọng nhất. Ta có thể phân tích hóa học của một giọt nước mắt nhưng không vì thế mà hiểu được nỗi nhớ của người khóc. Ta có thể nghiên cứu hoạt động thần kinh của tình yêu nhưng không vì thế mà hiểu hết tại sao một người mẹ có thể thức suốt đêm vì con. Ta có thể mô tả sinh học của cái chết nhưng không vì thế mà hiểu hết khoảng trống trong lòng người ở lại. Ta có thể phân tích cấu trúc của một lời cầu nguyện nhưng không vì thế mà biết điều gì đang xảy ra giữa một linh hồn và Thiên Chúa. Sự thật không chỉ là thứ được hiểu bằng trí óc. Có những sự thật chỉ mở ra cho người biết yêu.
Một dấu hiệu của tình yêu là tôn trọng mầu nhiệm của người khác. Hãy để người khác được là chính họ mà không cần liên tục xuất hiện trong câu chuyện do ta dựng lên về họ. Hãy hỏi trước khi kết luận. Hãy lắng nghe trước khi phán xét. Hãy cho người khác cơ hội giải thích chính mình. Và đôi khi, ngay cả khi họ không thể giải thích, hãy chấp nhận rằng không phải điều gì cũng cần được mình biết. Thiên Chúa cũng tôn trọng mầu nhiệm của ta. Ngài không cưỡng ép. Ngài kiên nhẫn. Ngài chờ đợi. Có những phần trong con người ta chính mình còn chưa hiểu, vậy mà Chúa vẫn yêu. Ngài không đợi ta trở nên hoàn toàn minh bạch mới yêu ta. Và có lẽ chúng ta cũng cần học yêu bản thân như thế. Đừng bắt mình phải hiểu ngay mọi cảm xúc. Có những ngày ta buồn mà chẳng biết vì sao. Có những buổi sáng lòng nặng trĩu dù không xảy ra chuyện gì đặc biệt. Có những giai đoạn mọi thứ bên ngoài vẫn ổn nhưng bên trong lại mệt mỏi. Đừng lập tức biến mọi cảm xúc thành một vấn đề phải sửa chữa. Đôi khi tâm hồn cũng như bầu trời. Có ngày trong, có ngày mây. Không phải đám mây nào cũng là điềm báo bão tố. Hãy cho mình quyền có những ngày chưa hiểu chính mình. Hãy cho tâm hồn thời gian. Không phải vết thương nào cũng chữa được bằng cách phân tích nó mỗi ngày. Có những vết thương cần được nghỉ ngơi khỏi chính sự chú ý của ta. Có những câu hỏi nếu cứ đào mãi sẽ chỉ khiến lòng thêm mệt. Có những ký ức cần được đặt xuống trước Thiên Chúa, không phải để tìm ngay một lời giải thích nhưng để nói: lạy Chúa, con trao điều này cho Ngài. Con chưa hiểu. Có thể con sẽ không bao giờ hiểu hết. Nhưng con không muốn để câu hỏi này nuốt mất cuộc đời con.
Đó không phải trốn tránh. Đó là phó thác. Phó thác không phải là thôi suy nghĩ. Phó thác là biết đến lúc phải dừng suy nghĩ và bắt đầu sống. Có những người dành quá nhiều năm để hỏi tại sao một người đã rời bỏ mình mà quên sống với những người vẫn còn ở lại. Có người dành nửa đời để giải thích một thất bại cũ mà không nhận ra trước mặt vẫn còn bao cánh cửa. Có người cứ tìm nguyên nhân cho vết thương đến mức biến vết thương thành căn tính. Có người quá bận truy tìm ý nghĩa của cuộc đời đến mức quên sống cuộc đời. Ý nghĩa không phải lúc nào cũng được tìm thấy bằng cách ngồi phân tích. Có những ý nghĩa chỉ xuất hiện khi ta bắt tay làm một điều tử tế, chăm sóc một người, trồng một cái cây, nấu một bữa cơm, gọi điện cho cha mẹ, tha thứ cho một người, làm công việc của hôm nay cho tốt. Có thể ta chưa biết cuộc đời mình sẽ đi đâu, nhưng vẫn có thể sống ngày hôm nay tử tế. Có thể ta chưa hiểu tại sao mình phải trải qua giai đoạn này, nhưng vẫn có thể giữ lòng ngay thẳng. Có thể ta chưa có câu trả lời cho một mất mát, nhưng vẫn có thể không để mất mát ấy làm mình cay độc. Có thể ta chưa biết tương lai, nhưng vẫn biết điều đúng phải làm trong hiện tại. Và có lẽ đó là tất cả những gì Thiên Chúa đòi trong nhiều thời điểm: không phải hiểu toàn bộ con đường, mà trung tín với bước chân kế tiếp.
Một ngọn đèn không soi từ điểm xuất phát đến tận chân trời. Nó chỉ soi đủ vài bước trước mặt. Nhưng vài bước ấy đủ để đi. Lời Chúa cũng thường như thế. Ngài không luôn đưa ta bản đồ mười năm. Ngài cho đủ ánh sáng cho hôm nay, đủ ơn cho hôm nay, đủ sức để chịu đựng hôm nay. Có lẽ nỗi bất an của ta đến từ việc luôn muốn có ánh sáng của ngày mai trong khi Chúa chỉ trao đủ ánh sáng cho hôm nay. Ta muốn biết kết quả trước khi bắt đầu, muốn biết mọi chuyện sẽ ổn trước khi dấn thân, muốn chắc chắn không đau trước khi yêu, muốn chắc chắn không thất bại trước khi thử, muốn biết người kia sẽ ở lại trước khi mở lòng, muốn hiểu trọn Thiên Chúa trước khi tin. Nhưng nếu cuộc sống phải chờ đến lúc mọi thứ chắc chắn mới bắt đầu, chẳng ai có thể sống. Mỗi tình yêu đều có rủi ro. Mỗi ơn gọi đều có phần mù tối. Mỗi quyết định đều chứa điều chưa biết. Mỗi ngày ta thức dậy cũng là bước vào một ngày chưa từng tồn tại. Vì vậy, sự bình an không đến từ việc loại bỏ mọi bất định. Bình an đến từ việc có một điểm tựa đủ sâu để ta có thể sống giữa những bất định. Với người Kitô hữu, điểm tựa ấy không phải là một hệ thống giải thích hoàn hảo. Điểm tựa ấy là một Đấng: Đức Kitô. Ta không biết tất cả, nhưng ta biết mình thuộc về ai. Ta không hiểu tất cả con đường, nhưng ta biết Ai đang đồng hành. Ta không có câu trả lời cho mọi đau khổ, nhưng ta nhìn thấy những dấu đinh trong bàn tay Đấng Phục Sinh. Những dấu đinh ấy nói với ta rằng Thiên Chúa không cứu con người bằng cách đứng ngoài đau khổ. Ngài đi xuyên qua đau khổ. Phục Sinh không xóa dấu đinh. Đức Kitô sống lại vẫn mang thương tích. Thiên Chúa không bảo rằng mọi đau khổ chưa từng xảy ra. Ngài biến thương tích thành dấu chỉ của tình yêu. Có những câu hỏi trong đời ta cũng có thể không biến mất, nhưng một ngày nào đó chúng không còn làm ta tuyệt vọng nữa. Vết thương có thể vẫn ở đó nhưng không còn chảy máu. Ký ức vẫn còn nhưng không còn cai trị ta. Ta không nhất thiết phải hiểu hoàn toàn quá khứ mới có thể được tự do khỏi quá khứ.
Đôi khi bình an không phải là cuối cùng cũng có câu trả lời. Bình an là không còn cần câu trả lời ấy nữa để tiếp tục sống. Có một ngày ta không còn phải hỏi tại sao người ấy bỏ mình, không phải vì đã tìm thấy một lời giải hoàn hảo, nhưng vì đời ta đã lớn hơn câu chuyện đó. Có một ngày ta không còn hỏi tại sao kế hoạch nọ thất bại, không phải vì mọi bí mật đã được giải mã, nhưng vì ta nhận ra vẫn còn một con đường. Có một ngày ta có thể nhìn lại một mùa rất đau mà nói: tôi vẫn chưa hiểu hết, nhưng tôi đã đi qua. Đó là ân sủng. Chúng ta không cần hiểu mọi thứ để được chữa lành. Không cần biết hết mọi thứ để được yêu. Không cần giải thích mọi thứ để được bình an. Thế giới vẫn còn là một mầu nhiệm. Con người bên cạnh ta vẫn là một mầu nhiệm. Chính ta vẫn là một mầu nhiệm. Thiên Chúa lại càng là Mầu Nhiệm vượt quá mọi mầu nhiệm. Và có lẽ thay vì điên cuồng tháo tung mọi thứ để xem bí mật nằm ở đâu, ta cần học lại một nghệ thuật rất cổ xưa: chiêm ngắm. Chiêm ngắm một cánh hoa mà không cần hỏi nó đem lại lợi ích gì. Chiêm ngắm một buổi chiều mà không cần phải chụp lại. Ngồi với một người mà không cầm điện thoại. Nghe một bản nhạc mà không làm gì khác. Vào nhà thờ và không nhất thiết phải xin điều gì. Ngồi trước Thánh Thể và không cần tạo ra những tư tưởng cao siêu. Chỉ ở đó. Có những lúc lời cầu nguyện sâu nhất chỉ là: lạy Chúa, con đây. Không phân tích. Không mặc cả. Không yêu cầu giải thích. Chỉ hiện diện trước Sự Hiện Diện.
Một người đã quen với thinh lặng trước Thiên Chúa sẽ bớt hoảng sợ trước những khoảng trống của đời mình. Họ biết rằng im lặng không luôn là trống rỗng. Một hạt giống mọc trong im lặng. Một đứa trẻ lớn lên trong cung lòng người mẹ giữa im lặng. Bình minh đến không tiếng động. Ân sủng cũng thường hoạt động rất âm thầm. Chúng ta chỉ nhìn thấy phần nổi, Thiên Chúa làm việc trong tầng sâu. Ta nhìn hôm nay, Ngài nhìn toàn bộ hành trình. Ta thấy một sợi chỉ, Ngài thấy tấm thảm. Ta thấy mặt trái với những đường chỉ rối, Ngài thấy mặt phải của bức tranh. Vì thế có những lúc lời cầu nguyện trưởng thành nhất không còn là: “Lạy Chúa, xin giải thích cho con”, mà là: “Lạy Chúa, xin giúp con tín thác.” Không phải: “Xin cho con biết tại sao”, mà là: “Xin cho con đủ sức đi qua.” Không phải: “Xin làm cho mọi điều trở nên rõ ràng”, mà là: “Xin ở với con giữa điều chưa rõ.” Không phải: “Xin cất mọi bóng tối”, mà là: “Xin cho con đừng buông tay Ngài trong bóng tối.” Đó là đức tin. Đức tin không phải có câu trả lời cho mọi câu hỏi. Đức tin là biết đặt những câu hỏi chưa có lời đáp vào bàn tay Thiên Chúa.
Có một sự tự do rất lớn khi ta không còn buộc mình phải hiểu tất cả. Ta bớt phán xét, bớt kiểm soát, bớt lo, bớt diễn giải, bớt dựng lên những câu chuyện trong đầu. Ta có thể nói: tôi không biết người ấy nghĩ gì, tôi sẽ không tự bịa. Tôi không biết tương lai sẽ thế nào, tôi sẽ sống hôm nay. Tôi không biết tại sao việc này xảy ra, tôi sẽ không vội gán cho Thiên Chúa một ý định mà tôi không chắc. Tôi không biết câu chuyện của họ, tôi sẽ cư xử nhân hậu. Tôi không hiểu chính mình hoàn toàn, tôi sẽ kiên nhẫn. Tôi không hiểu Thiên Chúa hoàn toàn, tôi sẽ thờ lạy. Đó không phải là thất bại của trí tuệ. Đó là sự trưởng thành của trí tuệ. Biết giới hạn của mình chính là bắt đầu chạm vào sự khôn ngoan. Chúng ta không được dựng nên để giải mã toàn bộ vũ trụ. Chúng ta được dựng nên để sống trong đó, chăm sóc nó, yêu thương nhau trong đó và qua những điều hữu hạn ấy mà tìm kiếm Đấng vô hạn. Cuộc đời không phải là một mật mã phải giải cho xong trước khi chết. Cuộc đời là một hành trình để sống. Có những ngày hiểu, có những ngày không. Có những ngày ánh sáng, có những ngày mây mù. Có những đoạn đường chạy, có những đoạn chỉ đủ sức bước rất chậm. Có những lúc ta hát, có những lúc chỉ có thể thở dài. Nhưng không đoạn nào vì thế mà hoàn toàn vô nghĩa.
Và khi ta thôi ép cuộc đời phải lập tức giải thích chính nó cho mình, rất có thể ta bắt đầu nhìn thấy cuộc đời đẹp hơn. Một chiếc lá rơi chỉ cần là chiếc lá rơi. Một người đến có thể chỉ là một người đến. Một người đi có thể chỉ là một người đi. Một ngày buồn chỉ là một ngày buồn, không nhất thiết là lời tiên báo rằng cả tương lai đều tối. Một thất bại chỉ là một thất bại, không phải bản án chung thân. Một thành công chỉ là một thành công, không phải chứng minh rằng mình hơn người. Một nỗi đau có thể là một nỗi đau, không nhất thiết phải lập tức biến thành một bài học. Hãy để đời có khoảng trống. Hãy để con người có mầu nhiệm. Hãy để Thiên Chúa là Thiên Chúa. Và hãy để chính mình được làm một con người hữu hạn, không cần biết hết, không cần hiểu hết, không cần kiểm soát hết. Ngày nào ta chấp nhận được điều đó, một gánh nặng khổng lồ sẽ rơi khỏi vai. Ta không cần giải quyết cả đời trong một đêm. Không cần hiểu mọi biến cố trong một buổi cầu nguyện. Không cần tìm đáp án cho mọi vết thương trước khi đi ngủ. Không cần đoán ngày mai. Không cần đọc tâm trí người khác. Không cần buộc Thiên Chúa phải trình bày kế hoạch. Chỉ cần sống ngày này với lòng ngay thẳng. Làm điều tốt đang có thể làm. Xin lỗi khi cần xin lỗi. Tha thứ khi có thể tha thứ. Chờ khi cần chờ. Khóc khi cần khóc. Nghỉ khi đã mệt. Cầu nguyện khi lòng rối. Và khi không còn lời để cầu nguyện, chỉ cần ngồi trước mặt Chúa. Thiên Chúa hiểu cả những điều ta không hiểu về chính mình. Có lẽ đó đã là một niềm an ủi đủ lớn.
Chúng ta không cần trở thành người giải nghĩa mọi bí ẩn. Chúng ta chỉ cần học cách sống tử tế giữa mầu nhiệm. Học cúi đầu trước những gì lớn hơn mình. Học tôn trọng những khoảng sâu trong người khác. Học chấp nhận những chương đời chưa hiểu. Học không biến mọi im lặng thành đe dọa. Học không biến mọi bất định thành thảm họa. Học không biến Thiên Chúa thành một công thức. Học để một số câu hỏi được ở nguyên trong lòng như những cánh cửa chưa mở. Có thể một ngày chúng sẽ mở. Có thể không. Nhưng sự bình an không nhất thiết phải đợi đến ngày ấy. Bình an có thể bắt đầu ngay hôm nay, khi ta thưa với Chúa: “Lạy Chúa, có rất nhiều điều con không hiểu. Có những người con không hiểu. Có những biến cố con không hiểu. Có những đoạn đời của chính con, đến bây giờ con vẫn không hiểu tại sao chúng đã xảy ra. Có những lời cầu xin tưởng như rơi vào thinh lặng. Có những mất mát không có lời giải thích nào làm chúng nhẹ hơn. Có những cánh cửa đã đóng mà con không biết tại sao. Có những người đến rồi đi, để lại trong lòng con những dấu hỏi. Có những ngày con nhìn lại đời mình và thấy như những mảnh ghép chưa thành hình. Nhưng hôm nay con không xin Ngài phải giải thích mọi thứ nữa. Con chỉ xin Ngài giúp con tin rằng ngay cả những điều con không hiểu cũng không nằm ngoài ánh mắt của Ngài. Xin cho con đủ khiêm tốn để nói con không biết, đủ bình an để sống với điều chưa biết, đủ yêu thương để không vội diễn giải người khác, đủ khôn ngoan để không biến những suy đoán của mình thành sự thật, đủ tín thác để đặt những câu hỏi còn lại vào tay Ngài. Và trên hết, xin cho con hiểu rằng con không cần nhìn thấy toàn bộ con đường, miễn là bàn tay con vẫn ở trong bàn tay Chúa.”
Có lẽ trưởng thành cuối cùng không phải là ngày con người giải thích được mọi điều, mà là ngày chúng ta không còn hoảng loạn trước những điều mình không thể giải thích. Ngày ấy, mầu nhiệm không còn đáng sợ. Sự im lặng không còn là khoảng trống. Bóng tối không còn nhất thiết là bị bỏ rơi. Và những câu hỏi không còn phải trở thành kẻ thù. Ta có thể sống cạnh chúng, cầu nguyện giữa chúng, yêu thương trong khi chúng vẫn còn đó. Bởi rốt cuộc, đời sống không nằm trong tay những lời giải thích của chúng ta. Đời sống nằm trong tay Thiên Chúa. Và bàn tay ấy đáng tin hơn tất cả những nỗ lực điên cuồng của chúng ta để diễn giải mọi thứ.
Lm. Anmai, CSsR
HẠNH PHÚC LÀ GÌ?
Có lẽ trong tất cả những câu hỏi con người từng đặt ra cho chính mình, “Hạnh phúc là gì?” là một trong những câu hỏi cũ nhất, quen thuộc nhất, nhưng cũng khó trả lời nhất. Ai cũng muốn hạnh phúc. Người nghèo muốn hạnh phúc, người giàu cũng muốn hạnh phúc; người đang yêu đi tìm hạnh phúc, người vừa bước ra khỏi một cuộc tình đổ vỡ cũng chỉ mong tìm lại được một chút bình an để tiếp tục sống. Người trẻ nghĩ rằng hạnh phúc đang ở phía trước, trong một công việc tốt hơn, một căn nhà đẹp hơn, một người bạn đời phù hợp hơn, một vị trí cao hơn; người già quay nhìn cuộc đời đã qua và đôi khi thở dài vì nhận ra có những năm tháng mình đã chạy quá nhanh mà không kịp nhận ra rằng hạnh phúc từng đi ngang qua đời mình trong những điều hết sức bình thường. Có người dành nửa cuộc đời để kiếm tiền rồi dành nửa đời còn lại để chữa những căn bệnh phát sinh trong những năm tháng kiếm tiền ấy. Có người hy sinh gia đình để đạt được thành công, rồi khi thành công đến lại nhận ra căn nhà của mình đã trở nên quá im lặng. Có người có tất cả những thứ mà người khác mơ ước nhưng đêm về vẫn không ngủ được. Ngược lại, có những con người chẳng sở hữu bao nhiêu nhưng nụ cười của họ lại thanh thản một cách lạ lùng. Vì thế, có lẽ hạnh phúc không đơn giản nằm trong những gì chúng ta có. Hạnh phúc trước hết nằm trong cách chúng ta hiện diện với cuộc đời. Người ta thường nghĩ rằng hạnh phúc là lúc mọi chuyện diễn ra đúng như mình mong muốn. Nhưng nếu hạnh phúc chỉ xuất hiện khi cuộc đời hoàn toàn thuận lợi, có lẽ chẳng ai trên đời này thật sự hạnh phúc được bao lâu. Vì cuộc sống không bao giờ hoàn toàn theo ý chúng ta. Có những ngày trời đẹp, nhưng cũng có những ngày mưa. Có những cuộc gặp gỡ mang lại niềm vui, cũng có những chia ly làm trái tim tan vỡ. Có những dự định thành công, cũng có những cố gắng tưởng như đã dốc hết sức mà kết quả vẫn không như mong đợi. Có người chúng ta yêu nhưng không thể giữ. Có người chúng ta tin nhưng rồi lại làm chúng ta thất vọng. Có những cánh cửa chúng ta cầu mong được mở nhưng cuối cùng vẫn đóng. Có những biến cố không ai lựa chọn: bệnh tật, tuổi già, mất mát, phản bội, thất bại, cô đơn, cái chết. Nếu hạnh phúc phụ thuộc vào việc đời phải hoàn hảo, con người sẽ mãi mãi trở thành con tin của hoàn cảnh. Có lẽ vì thế mà hạnh phúc trưởng thành không phải là một đời sống không có đau khổ, mà là khả năng vẫn tìm thấy ý nghĩa ngay giữa những điều không hoàn hảo. Một người hạnh phúc không phải người chưa từng khóc; họ là người biết rằng nước mắt không phải dấu chấm hết. Một người bình an không phải người chưa từng tổn thương; họ là người đã học được cách không để vết thương biến mình thành một con người cay nghiệt. Một người sống vui không phải người chưa từng trải qua những ngày tối tăm; họ là người vẫn giữ được một ngọn đèn trong tâm hồn khi bên ngoài chưa có ánh sáng.
Nhiều người nói: “Khi nào có nhiều tiền hơn, tôi sẽ hạnh phúc.” Nhưng số tiền nào mới được gọi là đủ? Khi chưa có một trăm triệu, người ta nghĩ một trăm triệu là đủ. Khi có một trăm triệu, người ta muốn một tỷ. Khi có một tỷ, lại nhìn sang người có mười tỷ. Cuộc đua ấy nếu không có điểm dừng sẽ biến cả đời người thành một hành trình đuổi theo cái bóng của chính mình. Tiền quan trọng. Chẳng cần phải lãng mạn hóa nghèo đói. Tiền giúp con người có một mái nhà, có thuốc khi bệnh, có điều kiện chăm sóc cha mẹ, nuôi con cái ăn học, giúp đỡ người khác. Nhưng tiền là một phương tiện rất tốt và là một ông chủ rất tệ. Khi tiền trở thành thước đo duy nhất của đời người, chúng ta sẽ bắt đầu đánh giá mọi thứ bằng giá cả và dần quên đi giá trị. Một bữa cơm có thể rất đắt nhưng chưa chắc có tiếng cười. Một căn nhà có thể rất lớn nhưng chưa chắc là một mái ấm. Một chiếc giường có thể rất sang trọng nhưng chưa chắc cho ta một giấc ngủ bình an. Có thể mua được thuốc nhưng không mua được sức khỏe; có thể mua được sự phục vụ nhưng không mua được tình bạn; có thể mua được sự chú ý nhưng không mua được tình yêu; có thể mua được một đám đông vỗ tay nhưng không mua được một người thật lòng ngồi lại bên mình khi tất cả mọi người đã bỏ đi. Cũng có người nghĩ rằng hạnh phúc là được người khác công nhận. Thế rồi cuộc đời dần biến thành một sân khấu. Chúng ta mặc những gì người khác thích, nói những gì người khác muốn nghe, đăng những điều khiến người khác ngưỡng mộ, sống một cuộc đời bên ngoài thật rực rỡ nhưng bên trong ngày càng kiệt sức. Chúng ta đếm lượt thích, đếm lời khen, đếm thành tựu, đếm những ánh mắt đang nhìn mình. Nhưng càng sống bằng ánh mắt của người khác, chúng ta càng xa chính mình. Bởi vì hôm nay họ có thể khen, ngày mai họ có thể chê. Hôm nay họ tung hô, ngày mai họ quên mất tên ta. Nếu giá trị của mình nằm trong miệng người khác, chỉ cần một lời phê bình cũng đủ làm ta mất bình an. Có một thứ tự do rất lớn xuất hiện khi một người không còn phải chứng minh mình với tất cả mọi người. Khi ấy, họ có thể làm điều tốt mà không cần ai biết, có thể sống giản dị mà không xấu hổ, có thể nói “tôi không biết” mà không sợ bị xem thường, có thể xin lỗi khi sai, có thể bước ra khỏi một cuộc tranh luận mà không nhất thiết phải thắng, có thể vui khi người khác thành công mà không thấy mình bị đe dọa, có thể sống đúng với lương tâm của mình ngay cả khi chẳng có tiếng vỗ tay nào. Đó đã là một phần rất lớn của hạnh phúc.
Hạnh phúc cũng không phải là sở hữu một cuộc đời giống người khác. Một trong những nguồn đau khổ phổ biến nhất là so sánh. Chúng ta thường nhìn đoạn đẹp nhất trong cuộc đời người khác rồi đem so với đoạn khó khăn nhất trong đời mình. Nhìn người này có gia đình hạnh phúc, người kia có sự nghiệp thành đạt, người nọ có ngoại hình đẹp, người khác lại được nhiều người yêu mến. Rồi ta tự hỏi: “Tại sao mình không được như họ?” Nhưng ta đâu biết mỗi người đều có những trận chiến âm thầm. Có những nụ cười che giấu một nỗi buồn. Có những căn nhà nhìn từ bên ngoài thật ấm áp nhưng bên trong là những khoảng cách không ai thấy. Có những người rất thành công nhưng cô đơn. Có những người rất nổi tiếng nhưng sợ hãi khi chỉ còn một mình. Có những người tưởng như có mọi thứ nhưng lại không biết mình đang sống vì điều gì. Đừng lấy hành trình của người khác làm thước đo đời mình. Một cái cây không buồn vì nó không nở hoa giống cái cây bên cạnh. Nó chỉ cần cắm rễ sâu vào mảnh đất được trao cho nó, đón ánh sáng, chịu mưa gió, và đến mùa của mình, nó sẽ trổ hoa theo cách riêng. Con người cũng vậy. Có những người thành công rất sớm. Có người phải đi một con đường rất dài. Có người tìm thấy ơn gọi của mình khi còn trẻ. Có người mất nhiều năm mới hiểu được mình sinh ra để làm gì. Đừng vội kết luận rằng cuộc đời mình thất bại chỉ vì hôm nay chưa giống điều mình từng tưởng tượng. Hạnh phúc nhiều khi bắt đầu từ việc thôi đánh nhau với chính mình. Chấp nhận rằng mình có giới hạn. Chấp nhận rằng mình từng sai. Chấp nhận rằng có những cơ hội đã qua. Chấp nhận rằng có những con người sẽ không trở lại. Chấp nhận rằng tuổi trẻ không kéo dài mãi. Chấp nhận rằng thân xác sẽ già đi. Chấp nhận rằng không phải tất cả những điều chúng ta cầu xin đều xảy ra. Chấp nhận không phải là đầu hàng. Chấp nhận là thôi tiêu hao sức lực để chống lại những điều không thể thay đổi, nhờ đó còn đủ sức thay đổi những gì mình có thể.
Có một câu rất đáng suy nghĩ: cuộc đời không nhất thiết phải diễn ra theo ý ta để nó vẫn có thể trở nên đẹp. Đôi khi điều chúng ta từng cho là bất hạnh lại âm thầm cứu chúng ta khỏi một con đường không dành cho mình. Một sự từ chối có thể dẫn đến một cánh cửa khác. Một thất bại có thể phá vỡ sự kiêu ngạo để xây dựng một con người trưởng thành hơn. Một lần mất mát có thể dạy ta biết quý những người còn ở lại. Một căn bệnh có thể khiến ta lần đầu tiên hiểu thế nào là một buổi sáng được thức dậy và tự mình bước xuống giường. Một lần đối diện cái chết có thể làm đảo lộn toàn bộ thang giá trị của đời người: những điều từng rất lớn bỗng trở nên nhỏ, những điều từng tưởng bình thường lại trở nên quý giá vô cùng. Hạnh phúc thật ra thường ở rất gần. Một buổi sáng mở mắt và thấy mình còn sống. Một người thân vẫn còn ngồi đó. Một bữa cơm tuy đơn sơ nhưng có người chờ. Một người bạn gọi điện chẳng vì việc gì cả, chỉ hỏi: “Dạo này ổn không?” Một buổi chiều có gió. Một tách cà phê nóng. Một cuốn sách hay. Một căn phòng yên tĩnh. Một đứa trẻ cười. Một người già vẫn nhớ tên mình. Một lần được tha thứ. Một lần có đủ can đảm để tha thứ cho người khác. Một đêm ngủ ngon sau những ngày mệt mỏi. Một buổi sáng thức dậy và nhận ra vết thương từng khiến mình tưởng không sống nổi nữa giờ đây đã không còn đau như trước. Những điều đó không xuất hiện trên bảng xếp hạng của thế giới. Nhưng rất có thể khi đi đến cuối đời, chúng ta mới nhận ra đó chính là những viên ngọc quý nhất.
Con người thường trì hoãn hạnh phúc. Ta nói: “Để khi nào xong việc này rồi mình sẽ nghỉ.” Nhưng việc này xong thì việc khác đến. “Khi nào con cái lớn mình sẽ sống cho mình.” Nhưng rồi con cái lớn thì cha mẹ đã già. “Khi nào có đủ tiền mình sẽ dành thời gian cho gia đình.” Nhưng rất có thể đến khi đủ tiền, những đứa trẻ từng cần mình đã không còn nhỏ nữa. “Khi nào về hưu tôi sẽ làm những điều mình thích.” Nhưng chẳng ai biết mình còn bao nhiêu mùa xuân. Cuộc đời có một điều rất công bằng nhưng cũng rất nghiêm khắc: thời gian đã đi qua không quay lại. Ta có thể kiếm lại tiền đã mất. Có thể xây lại một ngôi nhà. Có thể bắt đầu một công việc khác. Nhưng không thể quay lại một buổi tối của mười năm trước để ngồi thêm với cha mẹ. Không thể trở về ngày con còn nhỏ để bế con thêm một lần. Không thể lấy lại buổi chiều đã bỏ phí trong một cuộc giận hờn vô nghĩa. Không thể gọi điện cho một người đã nằm xuống để nói câu: “Con thương cha”, “Con thương mẹ”, “Tôi xin lỗi”, “Tôi đã tha thứ rồi.” Bởi thế, hạnh phúc cũng là khả năng sống có mặt. Có mặt với người đang ở trước mặt mình. Có mặt với bữa cơm đang ăn. Có mặt với công việc đang làm. Có mặt với lời cầu nguyện đang dâng. Có mặt với những giọt nước mắt của một người đang đau. Có mặt với chính mình. Chúng ta ngày càng kết nối với rất nhiều người nhưng lại dễ vắng mặt với người ngồi ngay bên cạnh. Một gia đình có thể cùng ngồi quanh bàn nhưng mỗi người sống trong một chiếc điện thoại. Một người có thể có hàng ngàn bạn trên mạng nhưng không có ai để gọi lúc hai giờ sáng khi tuyệt vọng. Một người có thể biết tất cả những chuyện đang xảy ra trên thế giới nhưng lại không biết người vợ bên cạnh mình đang buồn điều gì, người chồng đang lo lắng chuyện gì, đứa con đang sợ điều gì, cha mẹ đang đau ở đâu.
Hạnh phúc không chỉ là được yêu. Hạnh phúc còn là khả năng yêu. Vì có những người được rất nhiều người yêu nhưng vẫn bất hạnh bởi họ không biết trao chính mình. Trái tim chỉ thật sự sống khi nó đi ra khỏi chính nó. Một người càng thu mình trong cái tôi, càng đòi hỏi người khác phải phục vụ mình, càng đặt câu hỏi “Tôi được gì?”, họ càng dễ cảm thấy thiếu. Ngược lại, kỳ lạ thay, khi một người bắt đầu hỏi: “Hôm nay tôi có thể làm gì cho người bên cạnh?”, một niềm vui khác xuất hiện. Đó có thể chỉ là một lời hỏi thăm, một bữa ăn nấu cho người mệt, một cuộc điện thoại đến người cô đơn, một chút tiền chia sẻ với người thiếu thốn, một lời động viên người thất bại, một cái ôm dành cho người đang khóc, một lời cầu nguyện cho người mình không thể giúp bằng cách nào khác. Những hành động ấy có vẻ nhỏ, nhưng chúng mở trái tim con người ra khỏi nhà tù của chính mình. Khi Đức Giêsu nói về hạnh phúc, Người đã đưa ra một định nghĩa hoàn toàn khác với logic thông thường của thế gian. Người nói: “Phúc thay ai có tâm hồn nghèo khó… Phúc thay ai hiền lành… Phúc thay ai sầu khổ… Phúc thay ai khao khát nên người công chính… Phúc thay ai xót thương người… Phúc thay ai có tâm hồn trong sạch… Phúc thay ai xây dựng hòa bình…” Những lời ấy nghe qua dường như nghịch lý. Tại sao người nghèo lại có phúc? Tại sao người khóc lại có phúc? Tại sao người bị bách hại lại có phúc? Bởi Đức Giêsu không hứa một thứ hạnh phúc mỏng manh phụ thuộc vào hoàn cảnh. Người chỉ ra một hạnh phúc có gốc rễ sâu hơn: hạnh phúc của con người biết mình thuộc về Thiên Chúa.
Đó là hạnh phúc không ai có thể cướp đi. Người ta có thể lấy của chúng ta tiền bạc nhưng không thể lấy được lòng lương thiện nếu chúng ta không tự đánh mất nó. Có thể lấy chức vụ nhưng không lấy được nhân phẩm. Có thể nói xấu ta nhưng không quyết định được ta là ai trước mặt Thiên Chúa. Có thể rời bỏ ta nhưng không thể khiến Thiên Chúa rời bỏ ta. Có thể làm thân xác tổn thương nhưng không nhất thiết phá hủy được linh hồn. Người có đức tin không phải là người không buồn, không đau, không sợ. Đức tin không biến con người thành đá. Đức Giêsu cũng đã khóc trước mộ Lazarô. Người đã buồn đến chết được trong vườn Cây Dầu. Người đã kêu lên trên thập giá. Kitô giáo không dạy người ta phủ nhận đau khổ. Kitô giáo chỉ nói một điều mạnh mẽ hơn: đau khổ không có tiếng nói cuối cùng. Thập giá không phải chương cuối. Sau Thứ Sáu Tuần Thánh là Chúa Nhật Phục Sinh. Có những cuộc đời đang ở ngày Thứ Sáu của mình và tưởng rằng mọi chuyện đã kết thúc. Nhưng Thiên Chúa có thể đang viết một chương mà chúng ta chưa đọc được. Đây có lẽ là nguồn hạnh phúc sâu nhất của người tin: biết rằng mình không phải một tai nạn vô nghĩa giữa vũ trụ. Tôi được biết. Tôi được yêu. Tôi được gọi tên. Cuộc đời tôi, dù nhỏ bé, vẫn nằm trong một mầu nhiệm lớn hơn chính tôi.
Khi tin điều ấy, ta bắt đầu nhìn bản thân khác đi. Ta không còn phải tuyệt vọng vì những thiếu sót của mình. Ta có thể nhìn vào những sai lầm nhưng không đồng hóa mình với sai lầm. Ta có thể thú nhận: “Tôi đã làm điều sai,” mà không kết luận: “Tôi là một người hoàn toàn vô giá trị.” Thiên Chúa không yêu phiên bản hoàn hảo tưởng tượng nào đó của chúng ta. Người yêu chính con người thật của chúng ta hôm nay: với lịch sử ấy, vết thương ấy, những lần vấp ngã ấy, những cố gắng vụng về ấy. Vì thế, một phần của hạnh phúc là học cách nhận lòng thương xót. Có người dễ tha thứ cho cả thế giới nhưng không thể tha thứ cho chính mình. Họ mang theo một bản án nội tâm suốt nhiều năm. Một sai lầm cũ cứ quay lại. Một tội lỗi cũ. Một quyết định sai. Một người từng bị họ làm tổn thương. Một cơ hội đã bỏ lỡ. Và họ tự trừng phạt mình mãi. Sám hối là cần. Trách nhiệm là cần. Sửa sai là cần. Nhưng tự hành hạ mình không phải là khiêm nhường. Nếu Thiên Chúa có thể tha thứ mà chúng ta nhất quyết không cho phép mình được tha thứ, đôi khi đó lại là một dạng kiêu ngạo rất tinh vi: ta coi bản án của mình lớn hơn lòng thương xót của Người. Hạnh phúc bắt đầu trở lại khi ta nói: “Con đã sai. Con xin lỗi. Con sẽ sửa điều có thể sửa. Điều không thể sửa nữa, con xin đặt vào lòng thương xót của Chúa. Và con tiếp tục bước đi.”
Tiếp tục bước đi là một ân huệ. Có những lúc điều anh hùng nhất một người làm được không phải là chiến thắng lớn lao, mà chỉ là thức dậy vào sáng hôm sau và tiếp tục sống. Tiếp tục làm việc. Tiếp tục cầu nguyện. Tiếp tục yêu thương. Tiếp tục tin rằng ngày mai có thể khác hôm nay. Hạnh phúc không phải lúc nào cũng là tiếng cười lớn. Đôi khi nó chỉ là một sự bình an rất nhỏ giữa một ngày nhiều giông bão. Là khả năng nói: “Hôm nay khó thật, nhưng tôi vẫn còn ở đây.” Là biết mình chưa hiểu hết mọi chuyện nhưng vẫn tin. Là không có câu trả lời cho tất cả những câu hỏi nhưng vẫn không đánh mất lòng tốt. Một ngày nào đó, khi cuộc đời gần đi đến đoạn cuối, có lẽ câu hỏi quan trọng không phải là: “Tôi đã kiếm được bao nhiêu tiền?” mà là: “Tôi đã yêu được bao nhiêu?” Không phải: “Có bao nhiêu người biết tên tôi?” mà là: “Có bao nhiêu người đã cảm thấy cuộc đời nhẹ hơn vì tôi từng đi ngang qua đời họ?” Không phải: “Tôi đã thắng bao nhiêu cuộc tranh luận?” mà là: “Tôi đã giữ được bao nhiêu mối tương quan đáng lẽ có thể mất vì cái tôi?” Không phải: “Tôi đã ở vị trí nào?” mà là: “Tôi đã trở thành người như thế nào?” Không phải: “Tôi sở hữu bao nhiêu?” mà là: “Tôi đã biết trao đi bao nhiêu?”
Rồi có lẽ ta sẽ hiểu rằng nhiều thứ từng làm mình mất ngủ thật ra không đáng đến thế. Một lời chê. Một lần thua. Một người không thích mình. Một món đồ chưa mua được. Một vị trí chưa đạt được. Một cuộc tranh luận chưa thắng. Những điều từng rất lớn khi ta ba mươi tuổi có thể trở nên vô nghĩa khi ta tám mươi tuổi. Nhưng có những điều lại càng ngày càng lớn: cha mẹ, gia đình, bạn bè, sức khỏe, một lương tâm bình an, một trái tim không oán hận, một đời sống có ý nghĩa, một tương quan sâu xa với Thiên Chúa. Có lẽ nghệ thuật sống nằm ở chỗ nhận ra sớm đâu là điều rồi sẽ trở nên nhỏ và đâu là điều rồi sẽ trở nên lớn. Nếu được hỏi hạnh phúc là gì, có lẽ không thể trả lời bằng một câu duy nhất. Hạnh phúc là biết đủ nhưng không ngừng lớn lên. Hạnh phúc là biết mình chưa hoàn hảo nhưng không khinh thường chính mình. Hạnh phúc là có người để yêu và có khả năng đón nhận tình yêu. Hạnh phúc là làm điều có ý nghĩa, dù chẳng ai vỗ tay. Hạnh phúc là biết dừng lại trước khi cuộc đời buộc mình phải dừng. Hạnh phúc là biết cười với những điều nhỏ. Hạnh phúc là có thể khóc mà không tuyệt vọng. Hạnh phúc là tha thứ. Hạnh phúc là được tha thứ. Hạnh phúc là biết buông những gì phải buông và giữ những gì đáng giữ. Hạnh phúc là khi căn phòng có thể nhỏ nhưng lòng mình rộng. Hạnh phúc là khi túi tiền có thể không đầy nhưng trái tim không trống. Hạnh phúc là khi người khác có nhiều hơn mình mà mình vẫn có thể vui cho họ. Hạnh phúc là khi không cần hơn ai nhưng hôm nay tốt hơn chính mình của ngày hôm qua. Hạnh phúc là sáng thức dậy biết tại sao mình sống. Hạnh phúc là tối đi ngủ mà lương tâm không phải chạy trốn chính mình. Hạnh phúc là khi trong giông bão ta vẫn biết mình đang thuộc về ai.
Và cuối cùng, đối với người Kitô hữu, hạnh phúc không chỉ là cảm giác. Hạnh phúc là một tương quan. Hạnh phúc sâu nhất mang một khuôn mặt: Đức Giêsu Kitô. Có Người, nghèo vẫn có thể bình an. Có Người, khóc vẫn còn hy vọng. Có Người, thất bại vẫn có thể bắt đầu lại. Có Người, cô đơn vẫn không hoàn toàn một mình. Có Người, ngay cả cái chết cũng không phải là dấu chấm hết. Có lẽ chúng ta đã đi quá xa để tìm một điều vốn rất gần. Ta tìm hạnh phúc trong tương lai trong khi Thiên Chúa đặt một ngày hôm nay vào tay ta. Ta tìm hạnh phúc trong những điều lớn trong khi Người giấu nó trong những điều rất nhỏ. Ta tìm hạnh phúc trong việc được nhiều người biết đến, trong khi đôi khi chỉ cần được một người thật lòng yêu thương đã là một ân huệ lớn. Ta tìm hạnh phúc trong việc kiểm soát mọi thứ, trong khi bình an chỉ đến khi ta học tín thác. Ta tìm hạnh phúc bằng cách thêm thật nhiều thứ vào cuộc đời, trong khi đôi khi điều cần làm lại là bớt đi: bớt tham, bớt so sánh, bớt hơn thua, bớt oán hận, bớt nhu cầu chứng minh mình, bớt những cuộc chạy đua không dẫn đến đâu. Và rồi một buổi chiều nào đó, có thể ta ngồi thật yên, nhìn ánh nắng trên mái nhà, nghe tiếng người thân đâu đó trong căn phòng, nhấp một ngụm nước, cảm thấy mình vẫn còn thở, và đột nhiên hiểu ra: hóa ra hạnh phúc chưa bao giờ ở quá xa. Nó ở trong khả năng nhận ra rằng giây phút này là một món quà. Nó ở trong một trái tim biết ơn. Một trái tim biết yêu. Một trái tim biết đủ. Một trái tim có Thiên Chúa.
Nếu hôm nay chúng ta vẫn còn một người để thương, xin hãy thương họ khi còn có thể. Nếu còn một lời cảm ơn chưa nói, hãy nói. Nếu còn một lời xin lỗi đang mắc lại trong lòng, hãy nói. Nếu còn một người cần tha thứ, hãy bắt đầu học tha thứ. Nếu cha mẹ còn sống, hãy dành thời gian. Nếu con cái còn nhỏ, hãy ở bên chúng. Nếu sức khỏe còn cho phép, hãy bước ra ngoài và nhìn bầu trời. Nếu còn có thể làm một điều tốt, hãy làm hôm nay. Nếu còn có thể cầu nguyện, hãy cầu nguyện. Đừng đợi cuộc đời hoàn hảo rồi mới cho phép mình hạnh phúc, vì cuộc đời sẽ không bao giờ hoàn hảo. Nhưng cuộc đời này, với tất cả những bất toàn của nó, vẫn có thể trở nên vô cùng đẹp nếu chúng ta biết sống từng ngày bằng một trái tim tỉnh thức, biết ơn, yêu thương và tín thác. Và có lẽ đến cuối cùng, khi mọi tiếng ồn đã lắng xuống, ta sẽ nhận ra rằng hạnh phúc không phải là đã có một cuộc đời không thiếu điều gì. Hạnh phúc là sau tất cả những được mất, vui buồn, thành công và thất bại, ta vẫn còn giữ được một trái tim biết yêu, một lương tâm bình an, một niềm hy vọng không tắt và một bàn tay vẫn đặt trong bàn tay Thiên Chúa. Thế là đủ. Và đôi khi, chính hai chữ “đủ rồi” lại là cánh cửa mở vào miền hạnh phúc mà con người đã tìm kiếm suốt cả cuộc đời.
Lm. Anmai, CSsR
CHÚNG TA CHẲNG BIẾT GÌ CẢ – KHI CON NGƯỜI HỌC CÁCH KHIÊM NHƯỜNG TRƯỚC CHÂN LÝ
Có một câu nói nghe qua tưởng như bi quan, thậm chí có vẻ phủ định tất cả những thành tựu của trí tuệ con người: “Chúng ta chẳng biết gì cả.” Nếu hiểu theo nghĩa tuyệt đối, câu nói ấy chắc chắn quá cực đoan, bởi con người biết rất nhiều điều. Chúng ta biết đo khoảng cách giữa các hành tinh, biết quan sát những thiên hà cách trái đất hàng triệu năm ánh sáng, biết giải mã nhiều phần của bộ gene, biết chế tạo những cỗ máy có khả năng xử lý lượng thông tin khổng lồ, biết ghép tạng, biết phẫu thuật não, biết xây những cây cầu vắt qua biển, biết đưa con người lên không gian. Chúng ta biết lịch sử, toán học, vật lý, hóa học, sinh học, triết học, thần học; một đứa trẻ hôm nay có thể cầm trong tay một chiếc điện thoại nhỏ bé nhưng tiếp cận kho tri thức lớn hơn cả những thư viện đồ sộ của nhiều thế kỷ trước cộng lại. Nói rằng con người hoàn toàn chẳng biết gì rõ ràng là không đúng. Thế nhưng, đằng sau câu nói cực đoan ấy lại ẩn chứa một lời cảnh tỉnh vô cùng sâu sắc: điều nguy hiểm nhất không phải là chúng ta không biết, mà là chúng ta tưởng rằng mình biết trong khi thực ra mình chưa biết đủ. Chính tại điểm này, tư tưởng hoài nghi cổ đại vẫn còn một giá trị đáng suy nghĩ. Những nhà hoài nghi Hy Lạp không chỉ hỏi: “Điều này đúng hay sai?”, nhưng còn đặt một câu khó chịu hơn nhiều: “Làm sao bạn biết rằng điều bạn gọi là đúng thực sự là đúng?” Bạn nói bạn nhìn thấy một vật trước mặt, nhưng mắt bạn có bao giờ đánh lừa bạn không? Có. Bạn nói bạn nghe thấy một âm thanh, nhưng tai bạn có thể nghe nhầm không? Có. Bạn nói bạn nhớ rất rõ một sự kiện, nhưng ký ức con người có bao giờ bóp méo quá khứ không? Có. Bạn nói bạn chắc chắn người kia ghét mình, nhưng có khi nào bạn diễn giải sai ánh mắt, câu nói hay thái độ của họ không? Có. Bạn nói bạn chắc chắn mình đúng trong cuộc tranh luận, nhưng chẳng phải người đang tranh luận với bạn cũng có thể cảm thấy chắc chắn y như vậy sao? Và nếu hai người cùng chắc chắn nhưng lại khẳng định hai điều trái ngược nhau, sự chắc chắn chủ quan của chúng ta đâu thể tự động trở thành tiêu chuẩn của chân lý. Chính từ những câu hỏi như thế mà hoài nghi luận xuất hiện. Trong lịch sử triết học Hy Lạp, Pyrrho xứ Elis, sống vào khoảng thế kỷ IV đến III trước Công nguyên, thường được nhắc đến như một trong những khuôn mặt tiêu biểu nhất của dòng hoài nghi cổ đại. Người ta gắn với ông một thái độ rất triệt để: trước những điều không thể xác định chắc chắn, con người nên đình chỉ phán đoán thay vì hấp tấp tuyên bố rằng mình đã nắm được chân lý. Điều ông tìm kiếm không hẳn là một cuộc phá hủy mọi tri thức vì thích phá hủy, nhưng là một thứ bình an nội tâm đạt được khi con người thôi tuyệt đối hóa những nhận định của mình. Nếu tôi không quá bám víu vào ý tưởng rằng “nhất định phải như thế này”, tôi sẽ bớt bất an khi đời sống xảy ra khác với dự tính. Nếu tôi không coi cách nhìn của mình là tuyệt đối, tôi sẽ bớt giận dữ khi người khác nghĩ khác. Nếu tôi biết rằng nhận thức của mình có giới hạn, tôi sẽ dễ sửa sai hơn. Ẩn bên dưới thái độ hoài nghi ấy có một trực giác rất đáng suy nghĩ: con người đau khổ rất nhiều không chỉ vì điều mình không biết, mà còn vì đã biến những điều mình tưởng là đúng thành những chân lý tuyệt đối. Ta hãy thử nhìn vào đời sống bình thường. Có bao nhiêu lần ta đau khổ vì một điều cuối cùng hóa ra không đúng như ta tưởng? Một người không trả lời tin nhắn, ta nghĩ họ coi thường mình; sau đó mới biết điện thoại của họ bị mất. Một người đi ngang không chào, ta nghĩ họ kiêu căng; sau đó mới biết hôm ấy gia đình họ vừa xảy ra chuyện đau lòng và tâm trí họ đang rối bời. Một người góp ý cho ta, ta lập tức cho rằng họ ganh ghét; nhiều năm sau nhìn lại, ta mới nhận ra chính lời góp ý ấy là điều mình cần nghe nhất. Có lúc ta thất vọng vì một cánh cửa đóng lại và nghĩ rằng cuộc đời thật bất công; vài năm sau ta mới hiểu nếu cánh cửa ấy không đóng thì ta đã chẳng bước vào con đường tốt đẹp hơn. Có lúc ta nghĩ một thất bại đã phá hủy đời mình; rất lâu sau mới nhận ra chính thất bại đó đã cứu mình khỏi một lựa chọn tệ hại hơn. Có những người ta từng tin tưởng tuyệt đối rồi phải thất vọng. Có những người ta từng nghi ngờ lại trở thành người ở bên ta lúc khó khăn nhất. Có những điều hôm nay ta gọi là tai họa, ngày mai lại trở thành ân phúc. Có những điều hôm nay ta gọi là may mắn, vài năm sau mới nhận ra đó là khởi đầu của một chuỗi hệ quả đau lòng. Thế nên, nếu thành thật, chúng ta phải thú nhận rằng cái biết của con người luôn pha trộn với cái chưa biết. Chúng ta biết một phần nhưng thường nói như thể mình biết toàn bộ; nhìn thấy một lát cắt nhưng tưởng mình đã thấy cả câu chuyện; nghe một phía nhưng vội kết luận về tất cả; biết hành động của người khác nhưng không biết hết động cơ; thấy khuôn mặt họ nhưng không nhìn thấy những vết thương trong lòng; nghe một câu nói nhưng không biết những đêm dài đã dẫn người ấy đến câu nói đó; thấy một lỗi lầm nhưng không biết cả cuộc chiến nội tâm đứng phía sau; thấy một người thất bại hôm nay nhưng không biết ngày mai họ sẽ đứng dậy thế nào. Vậy mà lạ thay, càng biết ít, đôi khi con người lại càng dễ nói chắc. Một người đọc vài dòng trên mạng có thể phán xét một vấn đề mà các chuyên gia đã nghiên cứu hàng chục năm. Một người nghe một câu chuyện từ một phía có thể kết án một con người mà họ chưa từng gặp. Một người nhìn vài hình ảnh có thể cho rằng mình hiểu toàn bộ cuộc đời của người trong hình. Một người biết một lỗi của người khác có thể biến lỗi ấy thành định nghĩa về toàn bộ con người họ. Và có khi chính những người ít nghi ngờ bản thân nhất lại là những người dễ làm tổn thương người khác nhất. Có một thứ ngu dốt vô hại: tôi không biết và tôi biết rằng tôi không biết. Nhưng cũng có một thứ ngu dốt rất nguy hiểm: tôi không biết nhưng tôi tin chắc rằng tôi biết. Loại thứ nhất khiến người ta hỏi, loại thứ hai khiến người ta phán xét; loại thứ nhất khiến người ta học, loại thứ hai khiến người ta đóng cửa; loại thứ nhất sinh ra khiêm nhường, loại thứ hai sinh ra kiêu ngạo. Vì thế, truyền thống gắn với Socrates thường diễn tả một thái độ nổi tiếng: sự khôn ngoan khởi đầu khi con người ý thức về giới hạn của cái biết của mình. Không nhất thiết phải hiểu câu “tôi chỉ biết rằng tôi không biết gì” như một công thức chính xác từng chữ của Socrates; điều quan trọng là tinh thần Socrates: người khôn ngoan không phải là người có câu trả lời cho mọi thứ, nhưng trước hết là người đủ trung thực để nhận ra nơi nào mình chưa có câu trả lời. Đây là điều rất khó. Nói “tôi biết” dễ hơn nói “tôi chưa biết”; nói “anh sai” dễ hơn nói “có thể tôi chưa hiểu anh”; nói “chắc chắn là như thế” dễ hơn nói “tôi cần thêm thời gian để suy nghĩ”; nói “người ấy là người xấu” dễ hơn nói “tôi chỉ biết một phần câu chuyện của người ấy”; nói “Chúa bỏ tôi rồi” đôi khi dễ hơn nói “tôi chưa hiểu Chúa đang dẫn tôi đi đâu”. Con người sợ sự không chắc chắn. Chúng ta thích những câu trả lời rõ ràng. Chúng ta muốn mọi việc nằm gọn trong những chiếc hộp có nhãn: đúng – sai, tốt – xấu, bạn – thù, thành công – thất bại, phúc – họa. Nhưng đời sống hiếm khi đơn giản đến vậy. Có những con người vừa có ánh sáng vừa có bóng tối. Có những quyết định đúng nhưng vẫn gây đau. Có những việc tưởng thất bại nhưng lại đem đến một sự trưởng thành không gì thay thế được. Có những người từng làm ta tổn thương nhưng chính nhờ họ mà ta hiểu sâu hơn về bản thân. Có những biến cố ta không bao giờ muốn xảy ra, nhưng nếu chúng không xảy ra, ta có lẽ cũng không trở thành con người của hôm nay.
Thế rồi có một câu hỏi đáng sợ hơn xuất hiện: nếu giác quan có thể đánh lừa ta, ký ức có thể đánh lừa ta, cảm xúc có thể đánh lừa ta, suy luận có thể sai, người khác có thể nói dối, và ngay cả chính mình cũng có khả năng tự lừa mình, vậy ta có thể chắc chắn điều gì? Pyrrho và những nhà hoài nghi đã đẩy câu hỏi ấy đi rất xa. Nhiều thế kỷ sau, René Descartes lại thực hiện một cuộc hoài nghi có phương pháp nổi tiếng. Ông thử nghi ngờ mọi điều có thể nghi ngờ: tôi đang ngồi đây ư, biết đâu tôi đang mơ; tôi nhìn thấy thế giới này ư, biết đâu giác quan đang đánh lừa tôi; những gì tôi nghĩ là thực tại có chắc là thực tại không? Từ đó Descartes cố tìm một điểm chắc chắn không thể hoài nghi để xây lại toàn bộ lâu đài tri thức. Nhưng trước khi đi vào những hệ thống triết học phức tạp, ta thử đem câu hỏi ấy về chính đời mình: có bao nhiêu điều ta đang sống dựa trên mà chưa từng thật sự kiểm chứng? Có thể ta tin rằng giá trị của mình tùy thuộc vào lời khen của người khác. Ai nói? Có thể ta tin rằng phải giàu mới hạnh phúc. Ai chứng minh? Có thể ta tin rằng phải được mọi người yêu mến mới có thể bình an. Có chắc không? Có thể ta tin rằng một người đã từng thất bại thì cả đời là người thất bại. Tại sao? Có thể ta tin rằng người đã làm sai một lần sẽ không bao giờ thay đổi. Ai cho ta quyền kết luận? Có thể ta tin rằng vì ta đã lớn tuổi thì không thể bắt đầu lại. Có thật thế không? Có thể ta tin rằng vì quá khứ của mình quá nhiều lỗi lầm nên Thiên Chúa cũng chẳng còn muốn làm gì với cuộc đời mình. Đó là chân lý hay chỉ là tiếng nói của mặc cảm? Có thể ta tin rằng một lời người khác nói về mình chính là sự thật cuối cùng về mình. Nhưng họ có biết hết ta không? Có thể ta tin rằng một biến cố đau lòng chứng minh rằng Thiên Chúa đã bỏ rơi mình. Nhưng ta có thực sự nhìn được toàn bộ chương trình của Ngài không? Điều đáng sợ là con người không chỉ sống bằng sự thật, chúng ta còn sống bằng rất nhiều giả định, và vì sống với chúng quá lâu, chúng ta quên mất chúng chỉ là giả định. Ta giả định rằng người khác nghĩ xấu về mình, giả định rằng ngày mai sẽ giống hôm nay, giả định rằng mình hiểu con cái, hiểu vợ, hiểu chồng, hiểu cộng đoàn, hiểu cấp trên, hiểu người dưới quyền, thậm chí hiểu cả Thiên Chúa; rồi từ những giả định ấy, ta phản ứng, giận dữ, buồn phiền, kết án, tuyệt vọng. Có khi cả một mối quan hệ tan vỡ không phải vì một sự thật, mà vì hai người cùng tin tuyệt đối vào hai cách hiểu khác nhau về cùng một sự việc. Nếu ta đủ khiêm nhường để hỏi thêm một câu, biết đâu mọi chuyện đã khác: “Lúc anh nói câu đó, anh thực sự muốn nói gì?”, “Khi em im lặng, có phải em giận anh không?”, “Có phải tôi đã hiểu sai ý anh?”, “Có điều gì trong câu chuyện này mà tôi chưa biết không?” Chỉ vài câu như thế cũng có thể cứu không biết bao nhiêu tình bạn, bao nhiêu gia đình, bao nhiêu cộng đoàn. Bi kịch của đời sống không phải chỉ vì người ta không hiểu nhau. Bi kịch lớn hơn là người ta không hiểu nhau nhưng lại tin rằng mình đã hiểu nhau hoàn toàn. Ở đây, hoài nghi có thể trở thành một liều thuốc tốt cho tính kiêu ngạo. Nhưng hoài nghi cũng có giới hạn của nó. Nếu đi đến cực đoan và nói rằng không có gì có thể biết, không có chân lý nào có thể đạt tới, mọi khẳng định đều đáng nghi như nhau, thì chính hoài nghi lại rơi vào nghịch lý. Bởi khi tôi khẳng định chắc chắn rằng “không có gì chắc chắn”, tôi đang biến chính câu “không có gì chắc chắn” thành một điều chắc chắn. Nếu tôi tuyên bố “không có chân lý”, vậy câu “không có chân lý” có phải là chân lý không? Nếu nó đúng, ít nhất cũng có một chân lý; nếu nó không đúng, thì tuyên bố đã tự sụp đổ. Do đó, điều quý giá nhất ta có thể học từ hoài nghi không phải là phủ nhận chân lý, nhưng là khiêm nhường trên con đường tìm kiếm chân lý. Người hoài nghi cực đoan nói: “Không thể biết chân lý.” Người khiêm nhường nói: “Chân lý có đó, nhưng tôi chưa chắc mình đã hiểu hết.” Người tương đối chủ nghĩa nói: “Ai cũng có chân lý của mình.” Người khiêm nhường nói: “Có một thực tại khách quan, nhưng mỗi người có thể đang nhìn nó từ những góc khác nhau.” Người bảo thủ trong ý nghĩa xấu nói: “Tôi đã đúng, nên tôi không cần nghe nữa.” Người khiêm nhường nói: “Tôi có xác tín, nhưng tôi vẫn phải lắng nghe vì tôi có thể đang thiếu một phần nào đó.” Cởi mở không có nghĩa là không có lập trường; khiêm nhường không có nghĩa là không có xác tín; biết mình có thể sai không có nghĩa là mọi điều đều đúng; tôn trọng người khác không có nghĩa là phải đồng ý với tất cả. Một người có thể rất xác tín mà vẫn khiêm nhường. Một nhà khoa học có thể biết rất chắc một định luật trong phạm vi kiểm chứng của nó nhưng đồng thời vẫn ý thức rằng khoa học còn vô số điều chưa giải thích được. Một Kitô hữu có thể tin sâu xa vào Thiên Chúa nhưng vẫn thú nhận rằng mình không hiểu hết đường lối của Ngài. Một linh mục có thể giảng dạy giáo lý với xác tín nhưng vẫn phải ý thức rằng bản thân mình còn đang học cách sống điều mình giảng. Một người cha, người mẹ có thể có kinh nghiệm sống phong phú nhưng vẫn cần lắng nghe con mình vì mỗi thế hệ có những câu hỏi mà thế hệ trước chưa từng trải qua. Khiêm nhường trí tuệ không phá hủy đức tin; ngược lại, nó thanh luyện đức tin. Có một đức tin rất non nớt nghĩ rằng tin là phải hiểu hết. Nhưng Thánh Kinh cho thấy những con người đức tin sâu sắc nhất thường là những người đã đi qua bóng tối của những câu hỏi không có câu trả lời tức thì. Abraham được gọi đi mà không biết mình sẽ đến đâu; Môsê đứng trước bụi gai và hỏi: “Tôi là ai mà có thể đến với Pharaô?”; các ngôn sứ nhiều lần không hiểu tại sao Thiên Chúa hành động như thế; Gióp mất tất cả và chất vấn; các Thánh Vịnh đầy những tiếng kêu “Lạy Chúa, tại sao?”, “Đến bao giờ?”, “Ngài ở đâu?”; Đức Maria nghe lời thiên thần và hỏi “Việc ấy sẽ xảy ra cách nào?”; các môn đệ đi theo Đức Giêsu ba năm nhưng hết lần này đến lần khác vẫn không hiểu Người. Ngay trước cuộc Thương Khó, Phêrô vẫn tin rằng mình đủ mạnh để không bao giờ bỏ Thầy. Ông “biết” mình, nhưng ông đã không biết mình như ông tưởng. Chỉ một đêm, ba lần chối Thầy đã phá tan ảo tưởng ấy. Có lẽ một trong những ơn lớn nhất Chúa ban cho Phêrô đêm đó không chỉ là ơn tha thứ, mà còn là ơn được giải thoát khỏi ảo tưởng về chính mình. Trước đó, Phêrô nói: “Dù mọi người bỏ Thầy, con cũng không.” Sau biến cố ấy, ông không còn dễ dàng nói về sức mạnh của mình nữa. Khi Chúa phục sinh hỏi: “Con có yêu Thầy không?”, Phêrô không còn lấy bản thân mình làm tiêu chuẩn. Ông trả lời bằng cách trao chính sự hiểu biết về mình cho Đức Kitô: “Thưa Thầy, Thầy biết mọi sự; Thầy biết con yêu mến Thầy.” Câu ấy đẹp vô cùng: “Thầy biết.” Không phải “con biết con”, không phải “con bảo đảm con”, không phải “con chắc chắn về sức mạnh của con”, mà là “Thầy biết con.” Đó là lúc đức tin đi từ tự tin vào bản thân đến phó thác vào Thiên Chúa. Con người chúng ta đôi khi tưởng mình biết chính mình, nhưng thật ra cũng chưa biết hết chính mình. Ta không biết mình sẽ phản ứng thế nào nếu ngày mai mất hết tài sản; không biết mình sẽ mạnh mẽ đến đâu nếu bác sĩ thông báo một căn bệnh hiểm nghèo; không biết lòng tin của mình thế nào nếu một người rất thân bất ngờ ra đi; không biết mình sẽ tha thứ được đến đâu cho tới ngày thật sự bị phản bội; không biết mình có thể kiên trì đến mức nào cho đến khi đời sống đưa mình vào một hành trình rất dài không có dấu hiệu kết thúc. Có những người tưởng mình mạnh, rồi một biến cố nhỏ làm họ sụp đổ. Có những người tưởng mình yếu, nhưng khi thử thách đến lại mạnh mẽ phi thường. Vì vậy đừng quá vội phán xét chính mình. Đừng nói “tôi không làm được”, vì có thể bạn chưa biết mình làm được đến đâu. Đừng nói “tôi không thể thay đổi”, vì có thể bạn chưa biết ân sủng có thể biến đổi bạn thế nào. Đừng nói “đời tôi vậy là hết”, vì bạn chưa thấy chương tiếp theo. Đừng nói về một người “nó hết thuốc chữa rồi”, vì bạn không phải là Thiên Chúa. Đừng nói về một đứa con “nó không bao giờ nên người”, vì bạn không biết hai mươi năm nữa nó sẽ là ai. Đừng nói về một tội nhân “người ấy không thể trở lại”, vì Saolô từng là người bách hại các Kitô hữu rồi một ngày trên đường Đamát, tất cả thay đổi. Đừng nói về một thất bại “đây là dấu chấm hết”, vì Thập giá chiều Thứ Sáu nhìn bằng mắt con người cũng từng có vẻ như dấu chấm hết, nhưng Chúa Nhật Phục Sinh cho thấy Thiên Chúa có thể viết tiếp câu chuyện ngay tại nơi con người tưởng rằng tất cả đã kết thúc.
Đó là khác biệt căn bản giữa hoài nghi tuyệt vọng và đức tin khiêm nhường. Hoài nghi tuyệt vọng nói: “Tôi không biết, vì thế chẳng có gì đáng tin.” Đức tin khiêm nhường nói: “Tôi không biết hết, nhưng tôi biết Đấng tôi tín thác.” Người Kitô hữu không được mời gọi hiểu tất cả trước khi bước đi. Nếu phải hiểu hết rồi mới đi, Abraham đã chẳng bao giờ rời quê hương, Môsê đã chẳng bao giờ trở về Ai Cập, Phêrô đã chẳng bao giờ bỏ lưới, Phaolô đã chẳng bao giờ lên đường, Đức Maria đã chẳng thể thưa tiếng Xin Vâng. Có những đoạn đường của đời sống chỉ được hiểu sau khi đã đi qua. Khi còn ở trong đêm tối, ta chỉ thấy đêm; khi đã đi qua, ta mới nhìn lại và nói: “À, hóa ra Chúa đã dẫn tôi như thế.” Một tấm thảm nhìn từ mặt trái đầy những sợi chỉ rối rắm, chạy ngang chạy dọc, thắt nút và chẳng tạo thành hình gì rõ ràng; nhưng người thợ dệt nhìn từ phía bên kia lại biết từng sợi đang nằm ở đâu trong toàn bộ bức tranh. Cuộc đời chúng ta cũng vậy. Ta nhìn từ mặt trái; Thiên Chúa nhìn toàn bộ tấm thảm. Ta thấy một ngày, Ngài thấy cả đời; ta thấy một đời, Ngài thấy cả lịch sử; ta thấy biến cố, Ngài thấy ý nghĩa; ta thấy cánh cửa đóng, Ngài biết vì sao; ta thấy một mất mát, Ngài thấy cả những điều đang được sinh ra từ mất mát ấy. Điều đó không có nghĩa rằng mọi đau khổ tự nó đều tốt, hay mọi bất công đều do Chúa muốn. Không. Kitô giáo không tôn thờ đau khổ. Nhưng Kitô giáo dám tin rằng không có bóng tối nào sâu đến mức Thiên Chúa không thể bước vào và biến đổi nó thành một nơi phát sinh sự sống. Vì thế, câu “chúng ta chẳng biết gì cả”, nếu được thanh luyện khỏi sự cực đoan, có thể trở thành một lời nhắc rất đẹp cho đời sống thiêng liêng: ta không biết hết, vậy thì bớt kiêu ngạo; ta không biết hết, vậy thì bớt phán xét; ta không biết hết, vậy thì biết lắng nghe; ta không biết hết, vậy thì biết hỏi; ta không biết hết, vậy thì biết chờ đợi; ta không biết hết, vậy thì đừng tuyệt vọng quá sớm. Có một căn bệnh rất phổ biến của con người là muốn làm thẩm phán khi chỉ mới đọc vài trang đầu của một cuốn sách. Ta nhìn một người ở chương 3 rồi kết luận cả đời họ, trong khi Thiên Chúa có thể đang viết đến chương 30. Ta nhìn một người trong lúc họ yếu đuối nhất rồi dùng khoảnh khắc ấy làm định nghĩa cuối cùng về họ. Nhưng nếu Thiên Chúa cũng đối xử với ta như thế thì sao? Nếu Ngài đóng khung Phêrô vào ba lần chối Thầy, làm gì còn vị thủ lãnh của cộng đoàn tiên khởi? Nếu Ngài đóng khung Phaolô vào những ngày bách hại Hội Thánh, làm gì còn vị Tông đồ Dân ngoại? Nếu Ngài đóng khung Augustinô vào những năm tháng lạc đường, làm gì có vị đại tiến sĩ của Hội Thánh? Nếu Thiên Chúa không đóng khung con người trong quá khứ, tại sao ta lại làm thế với nhau? Biết mình không biết hết sẽ làm cho ta nhân hậu hơn. Khi nghe một người nói gay gắt, thay vì lập tức nghĩ “người này khó chịu”, có thể ta hỏi “có lẽ họ đang đau ở đâu đó”. Khi một đứa trẻ trở nên chống đối, thay vì chỉ nói “nó hư”, có thể ta hỏi “điều gì nó không biết diễn tả bằng lời?” Khi một người xa rời nhà thờ, thay vì lập tức kết án “mất đức tin”, có thể ta hỏi “có vết thương nào trong hành trình đức tin của họ mà tôi chưa biết?” Khi một gia đình tan vỡ, người đứng ngoài rất dễ nói ai đúng ai sai; nhưng chỉ những người ở trong căn nhà ấy mới biết đã có bao nhiêu đêm nước mắt, bao nhiêu cuộc đối thoại thất bại, bao nhiêu lần cố gắng, bao nhiêu vết thương không ai thấy. Đừng biến vài dữ kiện thành cả một bản án. Đó là một hình thức kiêu ngạo. Và trong thời đại mạng xã hội, căn bệnh này trở nên trầm trọng hơn bao giờ hết. Chúng ta đọc một tiêu đề rồi tưởng đã đọc cả bài, xem một đoạn video hai mươi giây rồi tưởng biết toàn bộ bối cảnh, thấy một bức hình rồi kết luận về một con người, đọc một lời tố cáo rồi lập tức kết án, đọc một lời biện hộ rồi lập tức tuyên trắng án. Tốc độ thông tin ngày càng nhanh nhưng sự kiên nhẫn để tìm hiểu sự thật ngày càng giảm. Con người hiện đại có nhiều thông tin hơn nhưng chưa chắc có nhiều sự khôn ngoan hơn. Thông tin trả lời câu hỏi “điều gì đã xảy ra?”, kiến thức hỏi “tại sao?”, còn khôn ngoan hỏi sâu hơn: “Tôi phải sống thế nào trước điều này?” Có người biết hàng triệu dữ kiện nhưng không biết sống với người bên cạnh; có người hiểu rất nhiều về thế giới nhưng không hiểu trái tim mình; có người có bằng cấp rất cao nhưng không biết xin lỗi; có người nói nhiều về tình yêu nhưng không biết lắng nghe; có người giảng về tha thứ nhưng nuôi giận nhiều năm; có người hiểu thần học về Thiên Chúa nhưng không biết quỳ xuống trong thinh lặng trước mầu nhiệm Thiên Chúa. Biết về một điều không đồng nghĩa với biết sống điều đó. Biết giáo lý về cầu nguyện không đồng nghĩa với biết cầu nguyện. Biết định nghĩa tình yêu không có nghĩa là biết yêu. Biết mọi câu Kinh Thánh về tha thứ không có nghĩa là đã tha thứ. Biết rất nhiều về Đức Kitô không đồng nghĩa với biết Đức Kitô. Đây chính là một trong những nguy cơ tinh tế nhất của đời sống đạo: ta có thể biến Thiên Chúa thành một đối tượng kiến thức thay vì một Đấng để gặp gỡ. Ta đọc sách về Ngài, học thần học về Ngài, giảng về Ngài, tranh luận về Ngài, bảo vệ những luận điểm về Ngài, nhưng có khi lại rất ít ngồi yên trước Ngài. Ta có thể nói hàng giờ về cầu nguyện mà không cầu nguyện, giảng về lòng thương xót nhưng thiếu lòng thương xót, nói về khiêm nhường với ngôn từ rất đẹp nhưng bên trong không chịu nổi khi có người sửa mình. Và lúc ấy, điều ta cần không phải thêm một kiến thức, nhưng một cú đánh thức: tôi chưa biết như tôi tưởng.
Thánh Phaolô từng viết rằng hiện nay chúng ta biết chỉ có ngần có hạn. Đây là một lời vô cùng an ủi. Đức tin Kitô giáo không đòi chúng ta phải giả vờ hiểu mọi thứ. Ta được phép nói “tôi không biết”. Tại sao một em bé vô tội lại chết? Tôi không biết hết. Tại sao người tốt phải chịu đau khổ? Tôi không biết hết. Tại sao tôi cầu nguyện nhiều năm mà điều tôi xin vẫn chưa đến? Tôi không biết. Tại sao Chúa cho phép biến cố ấy xảy ra? Tôi không biết. Tại sao người ấy ra đi quá sớm? Tôi không biết. Tại sao đời tôi phải đi con đường vòng dài đến thế? Tôi không biết. Có những lúc câu trả lời đạo đức sáo rỗng còn làm người đau khổ đau hơn. Không phải lúc nào ta cũng phải giải thích. Có lúc việc chân thành nhất một người mục tử có thể làm trước nước mắt của người khác chỉ là ngồi xuống bên họ, không phải để trả lời nhưng để hiện diện. Bởi có những mầu nhiệm không được giải quyết bằng một câu nói; chúng phải được đi xuyên qua. Trong Thánh Kinh, Đức Giêsu không trả lời mọi câu hỏi theo cách người ta mong đợi. Khi đối diện với người đau khổ, Người nhiều khi không đưa ra một lý thuyết về đau khổ; Người đến gần, Người chạm, Người khóc, Người chữa lành, Người cùng đi. Trước ngôi mộ Lazarô, Đức Giêsu biết mình sắp cho Lazarô sống lại, vậy mà Người vẫn khóc. Điều ấy thật đẹp. Người biết điều mà Maria và Martha chưa biết: cái chết ấy chưa phải chương cuối. Nhưng Người không vì biết mà coi thường nước mắt của họ. Người khóc với họ. Đó chính là cách sự thật và lòng thương xót gặp nhau. Biết nhiều hơn không cho ta quyền trở nên lạnh lùng hơn; trái lại, càng biết nhiều, ta càng phải khiêm nhường hơn. Một bác sĩ giỏi càng hiểu thân thể con người càng nhận ra thân thể ấy phức tạp thế nào; một nhà thiên văn càng hiểu vũ trụ càng thấy mình nhỏ bé; một nhà thần học càng đi sâu vào mầu nhiệm Thiên Chúa càng biết rằng mọi khái niệm của con người đều quá nhỏ trước Ngài. Càng leo cao trên núi tri thức, chân trời càng rộng; và càng rộng, ta càng thấy phần mình chưa biết lớn đến mức nào. Người ngu thường có thể rất chắc chắn. Người khôn ngoan thường biết thêm hai chữ: “Có thể.” Có thể tôi sai. Có thể anh có điều tôi chưa hiểu. Có thể câu chuyện phức tạp hơn thế. Có thể Chúa đang làm điều tôi chưa thấy. Có thể thất bại này chưa phải kết thúc. Có thể người ấy sẽ thay đổi. Có thể tôi cũng cần thay đổi. Hai chữ “có thể” ấy có thể cứu con người khỏi rất nhiều kiêu ngạo. Nhưng rồi đức tin thêm vào hai chữ khác: “Tôi tin.” Tôi không biết hết nhưng tôi tin; tôi không hiểu hết nhưng tôi tin; tôi không nhìn thấy con đường nhưng tôi tin. Không phải tin mù quáng vào mọi điều, không phải nhắm mắt trước lý trí, không phải từ bỏ việc tìm kiếm chân lý, nhưng là nhận ra rằng lý trí hữu hạn của ta không bao giờ có thể bao trùm toàn bộ mầu nhiệm của sự sống. Một đứa trẻ ngồi trong xe không biết đường về nhà. Nó không biết tên từng con phố, không biết khoảng cách, không biết hệ thống giao thông, không biết động cơ xe hoạt động ra sao, nhưng nó bình an vì cha nó đang lái xe. Sự bình an của nó không đến từ việc nó biết đường; sự bình an đến từ việc nó biết người đang dẫn đường. Có lẽ đức tin cũng gần như thế. Chúng ta thường xin Chúa: “Xin cho con biết điều gì sẽ xảy ra.” Chúa đôi khi không cho ta biết. Ta hỏi: “Năm năm nữa đời con sẽ thế nào?” Im lặng. “Chuyện này rồi sẽ kết thúc ra sao?” Im lặng. “Con sẽ được chữa lành không?” Im lặng. “Người ấy có trở về không?” Im lặng. “Cánh cửa nào sẽ mở?” Im lặng. Ta muốn bản đồ, nhưng Chúa thường trao một bàn tay. Ta muốn câu trả lời, Ngài trao sự hiện diện. Ta muốn ánh sáng đủ cho mười cây số, Ngài cho đủ ánh sáng cho một bước chân và bảo: “Đi đi.” Đức tin không phải biết hết đoạn đường; đức tin là bước bước kế tiếp trong ánh sáng hiện có. Ngày mai chưa đến, vậy đừng mang nỗi lo của ngày mai đặt lên đôi vai hôm nay. Bạn không biết chuyện gì xảy ra sau một năm, đúng, nhưng bạn cũng không cần biết toàn bộ một năm để sống tốt ngày hôm nay. Bạn không biết tương lai con cái, đúng, nhưng hôm nay bạn có thể yêu chúng. Bạn không biết sức khỏe mình rồi ra sao, đúng, nhưng hôm nay bạn có thể chăm sóc cơ thể và biết ơn một ngày còn được sống. Bạn không biết một dự án có thành công hay không, đúng, nhưng hôm nay bạn có thể làm phần việc của mình với trách nhiệm. Bạn không biết người khác sẽ đối xử với mình thế nào, đúng, nhưng bạn có thể quyết định mình sẽ là người thế nào. Có nhiều thứ không nằm trong tay ta, nhưng vẫn còn những thứ nằm trong tay ta. Ta không biết ngày mai nhưng ta có hôm nay; ta không kiểm soát người khác nhưng có thể điều chỉnh chính mình; ta không thay đổi được quá khứ nhưng có thể thay đổi cách mình mang quá khứ vào tương lai; ta không ngăn được mọi đau khổ nhưng có thể quyết định đau khổ có làm mình cay độc hay trưởng thành; ta không biết đời dài bao lâu nhưng có thể quyết định mỗi ngày sẽ sống như thế nào. Và có lẽ đó mới là sự khôn ngoan: không phải biết tất cả, mà là biết điều gì mình cần biết để sống đúng trong giây phút này.
Một ngày nào đó, tất cả chúng ta sẽ phải rời cuộc đời này, và lúc ấy rất nhiều điều ta từng coi là vô cùng quan trọng sẽ trở nên nhỏ bé. Ai thắng trong cuộc tranh luận ấy? Không quan trọng. Ai được nhiều người ngưỡng mộ hơn? Không quan trọng. Ai có thêm vài con số trong tài khoản? Không quan trọng như ta tưởng. Ai đã chứng minh được mình đúng trong một chuyện nhỏ nhặt? Có lẽ chẳng còn ai nhớ. Nhưng những điều tưởng rất nhỏ lại có thể trở nên lớn lao: tôi đã yêu ai, tôi đã tha thứ chưa, tôi có làm ai bớt đau không, tôi có sống chân thành không, tôi đã dùng những ngày đời mình để làm điều gì, tôi có nhận ra Thiên Chúa đi ngang qua cuộc đời mình không, tôi có biết cảm ơn không, tôi có biết xin lỗi không, tôi có biết cúi đầu không. Cuối cùng, sự khôn ngoan lớn nhất không phải là có câu trả lời cho mọi câu hỏi. Có thể sự khôn ngoan là biết câu hỏi nào đáng để sống vì nó và biết câu hỏi nào nên buông. Có những cuộc tranh luận ta thắng nhưng đánh mất một người; có những lần ta chứng minh được mình đúng nhưng làm người khác tan nát; có những lúc ta bảo vệ cái tôi rồi mất bình an. Vậy ta đã thực sự thắng chưa? Biết rằng mình không biết hết sẽ giúp ta học một nghệ thuật vô cùng khó: nghệ thuật im lặng. Không phải chuyện gì cũng cần ý kiến của ta, không phải tin gì cũng cần chia sẻ, không phải lời đồn nào cũng phải bình luận, không phải lỗi của ai cũng phải kể cho người thứ ba, không phải cuộc tranh luận nào cũng cần thắng, không phải câu hỏi nào cũng cần trả lời ngay. Có những lúc im lặng không phải vì không biết nói gì, mà vì đủ khôn để biết rằng nói ra lúc ấy chẳng giúp ích gì. Người trưởng thành không chỉ được nhận ra bởi những điều họ biết nói, mà còn bởi những điều họ biết không nói. Và rồi ta lại trở về với câu ban đầu: “Chúng ta chẳng biết gì cả.” Không, chúng ta không hoàn toàn chẳng biết gì, nhưng chúng ta biết ít hơn ta tưởng, và có lẽ điều quan trọng hơn cả là phải biết điều đó. Biết rằng đôi mắt mình có giới hạn, ký ức mình có giới hạn, kinh nghiệm mình có giới hạn, cách nhìn mình có giới hạn, ngay cả lòng đạo đức của mình cũng có thể bị pha trộn bởi tự ái. Biết rằng mình có thể sai, có thể học, cần người khác, cần được sửa, cần ân sủng; và cuối cùng, biết rằng mình không phải là Thiên Chúa. Có lẽ đây là tri thức giải thoát nhất. Ta không phải biết mọi thứ, không phải giải quyết mọi thứ, không phải kiểm soát mọi thứ, không phải cứu cả thế giới, không phải quyết định số phận của tất cả mọi người, không phải gánh ngày mai trong hôm nay. Có Một Đấng lớn hơn ta. Ta chỉ là thụ tạo, là người lữ hành, là một con người đang học từng ngày cách yêu, cách tin, cách tha thứ, cách buông bỏ và cách trở về. Khi chấp nhận điều ấy, lòng ta nhẹ đi. Ta không còn cần giả vờ mạnh, giả vờ biết, không cần bằng mọi giá chứng minh mình đúng, không cần bảo vệ một hình ảnh hoàn hảo về bản thân. Ta có thể nói: “Tôi không biết”, “Tôi đã sai”, “Tôi cần học thêm”, “Tôi chưa hiểu bạn”, “Xin nói cho tôi nghe”, “Tôi cần Chúa.” Những câu tưởng yếu đuối ấy đôi khi lại là dấu hiệu của một con người rất mạnh, bởi chỉ người đủ an toàn trong bản thân mới dám thừa nhận giới hạn; chỉ người thực sự yêu chân lý mới sẵn sàng sửa quan điểm khi thấy mình sai; chỉ người khiêm nhường mới có khả năng lớn lên. Kẻ tưởng mình đã đầy thì chẳng còn chỗ để nhận; kẻ biết mình trống mới có thể được đổ đầy. Một chiếc ly úp xuống dưới cơn mưa sẽ không nhận được giọt nước nào dù mưa có lớn đến đâu; một tâm trí đóng kín cũng vậy. Chân lý có thể ở ngay trước mắt, nhưng vì ta đã quyết định rằng mình biết rồi, ta không còn nhìn thấy nữa. Vì thế, hãy giữ trong mình một khoảng trống: khoảng trống để học, để nghe, để người khác có thể làm ta ngạc nhiên, để cuộc đời sửa lại những kết luận quá sớm của ta, và nhất là để Thiên Chúa bước vào. Có lẽ một ngày nào đó, khi nhìn lại toàn bộ cuộc đời từ phía bên kia của thời gian, chúng ta sẽ vô cùng ngạc nhiên. Ta sẽ thấy nhiều điều ta từng tưởng là tình cờ thật ra nối với nhau: những cuộc gặp tưởng ngẫu nhiên, những lần chậm trễ, những cánh cửa đóng, những lần phải bắt đầu lại, những người đến, những người đi, những giọt nước mắt, những thất bại, những lời cầu nguyện chưa được đáp theo cách ta mong, những thời gian dài tưởng rằng Chúa im lặng. Và biết đâu lúc ấy ta sẽ thốt lên: “Hóa ra Ngài đã ở đó.” Ngài ở trong ngày ta tưởng mình bị bỏ rơi, ở trong thất bại mà ta từng nguyền rủa, ở trong con người ta từng không muốn gặp, ở trong cánh cửa đóng khiến ta phải đi con đường khác, ở trong nước mắt, ở trong sự chờ đợi, ở trong cả những câu hỏi không có câu trả lời. Ngài ở đó, chỉ là lúc ấy ta chưa biết. Và có lẽ đời sống đức tin chính là học nói một câu rất đơn sơ: “Lạy Chúa, con không biết. Nhưng Chúa biết.” Con không biết ngày mai, Chúa biết. Con không hiểu tại sao, Chúa biết. Con không thấy đường, Chúa thấy. Con không biết sức mình tới đâu, Chúa biết. Con không hiểu người kia, Chúa hiểu họ. Con không biết câu chuyện này sẽ kết thúc thế nào, Chúa đã ở nơi cuối con đường. Xin cho con đừng biến sự thiếu hiểu biết thành sợ hãi, cũng đừng biến những hiểu biết nhỏ bé thành kiêu ngạo. Xin cho con một trí óc đủ sáng để tìm kiếm chân lý, một trái tim đủ khiêm nhường để nhận ra mình có thể sai, một tâm hồn đủ rộng để lắng nghe người khác, và một đức tin đủ sâu để tiếp tục bước đi khi chưa hiểu hết. Bởi rốt cuộc, con không cần phải biết tất cả để sống một đời có ý nghĩa. Con chỉ cần biết Ai đang ở với con. Con không cần nhìn thấy toàn bộ con đường, chỉ cần đủ ánh sáng cho bước chân tiếp theo. Con không cần hiểu hết Thiên Chúa, chỉ cần để Thiên Chúa hiểu con, yêu con và dẫn con.
Và có lẽ, sau tất cả những cuốn sách ta đã đọc, tất cả những điều ta đã học, tất cả những cuộc tranh luận ta đã trải qua, tất cả những lần ta nghĩ rằng mình nắm được sự thật, sự khôn ngoan cuối cùng lại đưa con người trở về một tư thế rất đơn sơ: một người đứng trước mầu nhiệm cuộc đời với đôi tay mở ra, không còn nắm chặt những xác quyết kiêu căng, không còn vội phán xét điều mình chưa hiểu, không còn tuyệt vọng trước một câu chuyện chưa viết xong, và có thể bình thản thưa: “Tôi biết một số điều. Tôi không biết rất nhiều điều. Tôi có thể sai. Tôi vẫn còn phải học. Và điều đó không làm tôi sợ nữa.” Bởi nếu tôi không biết hết, tôi vẫn có thể tìm. Nếu tôi đã sai, tôi vẫn có thể sửa. Nếu hôm nay tôi chưa hiểu, ngày mai tôi có thể hiểu hơn. Nếu người khác khác tôi, tôi có thể lắng nghe. Nếu cuộc đời chưa cho tôi câu trả lời, tôi có thể chờ. Nếu con đường trước mắt tối, tôi vẫn có thể bước. Nếu tôi không biết tương lai, tôi vẫn có thể sống tốt hiện tại. Và nếu tôi không hiểu Thiên Chúa, tôi vẫn có thể tín thác vào Ngài. Đó không còn là sự hoài nghi khiến con người tê liệt, mà là sự khiêm nhường làm con người tự do: tự do khỏi nhu cầu phải luôn đúng, tự do khỏi việc phải hiểu hết, tự do khỏi nỗi ám ảnh kiểm soát, tự do khỏi những bản án quá sớm về người khác, tự do khỏi tuyệt vọng khi đời không xảy ra theo kế hoạch, và tự do để cúi đầu trước Chân Lý lớn hơn mình. Có lẽ câu khôn ngoan nhất ta có thể mang theo trong đời không phải là “Tôi biết”, mà là “Tôi đang học”; không phải “Tôi hiểu tất cả”, mà là “Tôi xin được hiểu thêm”; không phải “Tôi chắc chắn người ấy thế này”, mà là “Có thể còn điều tôi chưa biết”; và trước Thiên Chúa, không phải “Lạy Chúa, con đã hiểu chương trình của Ngài”, nhưng là “Lạy Chúa, con chẳng hiểu hết, nhưng con xin đặt đời con trong tay Ngài.” Đó là nơi lý trí không bị tiêu diệt nhưng được khiêm nhường hóa, là nơi hoài nghi không kết thúc trong hư vô nhưng trở thành cánh cửa dẫn đến tìm kiếm, là nơi câu “tôi không biết” không còn là lời thú nhận thất bại nhưng trở thành khởi đầu của sự khôn ngoan. Và có lẽ, càng đi đến cuối đời, con người càng hiểu rằng mình đã dành quá nhiều năm để cố tỏ ra mình biết, trong khi điều cần thiết nhất lại là học biết yêu. Bởi một ngày kia, điều còn lại không phải là ta đã thắng bao nhiêu cuộc tranh luận, đã chứng minh bao nhiêu lần mình đúng, hay đã làm cho bao nhiêu người phải im tiếng trước lập luận của ta. Điều còn lại sẽ là ta đã sống với nhau thế nào, đã nâng đỡ ai, đã tha thứ cho ai, đã làm lành bao nhiêu vết thương, đã gieo bao nhiêu hy vọng, đã biết cúi xuống bao nhiêu lần, và đã để Thiên Chúa uốn lòng mình ra sao. Khi ấy, ta mới hiểu rằng có những điều cần biết, có những điều không bao giờ biết hết, và có một điều quan trọng hơn tất cả những gì ta có thể biết: được biết và được yêu bởi Thiên Chúa. Ta có thể không hiểu hết chính mình nhưng Ngài hiểu; ta có thể không hiểu hết cuộc đời mình nhưng Ngài hiểu; ta có thể không biết ngày mai nhưng ngày mai không nằm ngoài bàn tay Ngài; ta có thể chưa hiểu tại sao một biến cố xảy ra nhưng không một giọt nước mắt nào rơi ngoài ánh mắt Ngài; ta có thể cảm thấy đời mình như những mảnh rời rạc nhưng trong bàn tay Thiên Chúa, không một mảnh nào nhất thiết phải vô nghĩa. Vậy nên, đừng sợ khi phải nói “Tôi không biết”; hãy chỉ sợ ngày mình không còn muốn biết thêm. Đừng sợ khi nhận ra mình đã sai; hãy chỉ sợ sự kiêu ngạo khiến mình biết sai mà vẫn không chịu đổi. Đừng sợ những câu hỏi; hãy chỉ sợ một tâm hồn không còn tìm kiếm. Đừng sợ mầu nhiệm, vì con người không được tạo dựng để thu nhỏ Thiên Chúa vào những công thức vừa vặn với trí óc mình. Hãy học, hãy hỏi, hãy suy nghĩ, hãy phân định, hãy kiểm chứng, hãy đối thoại, hãy giữ xác tín nhưng đừng kiêu căng, hãy tìm sự thật nhưng tìm trong yêu thương, hãy sống bằng lý trí nhưng đừng tưởng lý trí mình là vô hạn, hãy tin nhưng đừng biến đức tin thành cái cớ để ngừng suy nghĩ. Và trên tất cả, hãy biết rằng trong thế giới đầy tiếng người khẳng định “tôi đúng”, đôi khi một người dám nhẹ nhàng nói “có thể tôi chưa hiểu hết” lại là người gần với sự khôn ngoan hơn cả. Sau cùng, chúng ta không phải những vị thần sở hữu toàn bộ chân lý. Chúng ta là những người lữ hành đi về phía Chân Lý, mỗi ngày học thêm một chút, sai một chút, được sửa một chút, đau một chút, trưởng thành một chút, tha thứ một chút, tin thêm một chút, cho đến ngày không còn nhìn qua tấm gương mờ nữa; cho đến ngày những câu hỏi im tiếng trước Đấng là Câu Trả Lời; cho đến ngày ta nhìn thấy rằng suốt những năm tháng mình loay hoay đi tìm chân lý, thì Chân Lý đã kiên nhẫn đi tìm mình từ trước. Và khi ấy, có lẽ ta sẽ mỉm cười trước biết bao điều ngày hôm nay mình đang quá bận tâm, quá chắc chắn, quá lo lắng và quá vội vàng phán xét. Bởi hôm nay ta biết một phần, ngày ấy ta sẽ thấy rõ hơn; hôm nay ta bước trong đức tin, ngày ấy ta sẽ được thấy; hôm nay ta nói: “Lạy Chúa, con không biết”, nhưng ngay trong câu nói ấy đã có một niềm bình an rất lớn: “Nhưng Ngài biết. Và thế là đủ cho con tiếp tục bước đi.”
Lm. Anmai, CSsR
KHI NGƯỜI HIỀN LÀNH NỔI GIẬN
“Tại sao những người tính khí vốn tốt mà một khi tức giận lại trở nên đáng sợ như vậy? Thực ra câu trả lời chỉ có một, đó là vì bạn không biết người ấy trước đó đối với bạn đã nhân nhượng biết bao nhiêu.”
Có những người trong cuộc đời này rất ít khi nổi giận. Họ không phải là những người không biết đau, cũng không phải là những người không có lòng tự trọng, càng không phải là những con người yếu đuối đến mức ai muốn làm gì thì làm. Họ chỉ là những người đã quen nhường, quen bỏ qua, quen nhìn sự việc từ phía người khác trước khi nghĩ đến phần thiệt của mình. Họ quen tự nhủ rằng thôi thì người kia có lẽ đang mệt, thôi thì người kia chưa hiểu, thôi thì ai cũng có lúc nóng nảy, thôi thì một câu nói chẳng đáng để mất tình nghĩa, thôi thì thêm một lần nữa cũng chẳng sao. Và chính vì họ cứ “thôi” mãi như thế nên người chung quanh rất dễ ngộ nhận rằng họ không đau, rằng họ không biết giận, rằng họ chẳng có giới hạn nào cả. Nhưng lòng tốt nào cũng có một giới hạn của sự chịu đựng. Sự bao dung không đồng nghĩa với việc một con người không có vết thương. Im lặng không đồng nghĩa với không đau. Tha thứ không có nghĩa là người gây tổn thương được quyền tiếp tục làm tổn thương. Nhẫn nhịn không có nghĩa là người khác được phép bước mãi qua ranh giới của nhân phẩm. Một người hiền có thể nhường một lần, hai lần, mười lần, thậm chí hàng trăm lần; nhưng mỗi lần họ nhường không có nghĩa là sự việc biến mất. Có khi họ đã quên thật, đã tha thứ thật, nhưng cũng có khi những điều ấy âm thầm để lại trong lòng một vết xước. Một vết xước rất nhỏ, rồi thêm một vết nữa, rồi thêm một vết nữa. Những vết xước nhỏ cộng lại có thể trở thành một vết thương lớn. Và đến một ngày, chỉ cần thêm một câu nói tưởng như rất nhẹ, một hành động tưởng như chẳng đáng gì, một sự vô tâm tưởng chỉ là chuyện nhỏ, tất cả những gì đã chất chứa bỗng tràn ra.
Khi ấy người chung quanh ngạc nhiên: “Sao hôm nay người này dữ vậy? Có chút chuyện mà làm lớn lên thế?” Nhưng thật ra họ không giận vì “một chút chuyện” của hôm nay. Họ đang đau vì rất nhiều chuyện của hôm qua mà người khác chưa từng nhận ra. Cơn giận hiện tại có thể chỉ là giọt nước cuối cùng. Điều làm chiếc ly tràn không nhất thiết là giọt nước lớn nhất; nó chỉ là giọt nước đến sau cùng, khi chiếc ly đã đầy từ rất lâu. Trong các mối tương quan, chúng ta thường mắc một sai lầm rất lớn: chúng ta đánh giá phản ứng của một người dựa trên biến cố cuối cùng mà không biết lịch sử trước đó. Ta thấy một người vợ bật khóc vì chồng quên một việc rất nhỏ, rồi cho rằng chị quá nhạy cảm. Có thể chị không khóc vì việc bị quên hôm nay, chị khóc vì nhiều năm cảm thấy mình không được lắng nghe. Ta thấy một người chồng bỗng im lặng, không muốn giải thích thêm, rồi nghĩ rằng anh lạnh lùng. Có thể anh đã giải thích quá nhiều lần mà chưa một lần cảm thấy mình được hiểu. Ta thấy một người con bỗng phản ứng mạnh trước lời cha mẹ, rồi kết luận đứa trẻ hỗn. Có khi đó là kết quả của nhiều năm nó cố gắng nói nhưng không ai thật sự nghe. Ta thấy một người bạn cắt đứt liên lạc chỉ vì một cuộc hẹn, nhưng đâu biết đằng sau cuộc hẹn ấy là hàng chục lần thất hứa mà họ đã âm thầm bỏ qua. Con người rất dễ nhớ khoảnh khắc người khác nổi giận với mình nhưng lại quên vô số lần mình đã làm họ tổn thương trước đó. Ta nhớ một câu họ nói nặng với ta nhưng quên mười câu mình đã nói nặng với họ. Ta nhớ lần họ không nhường ta nhưng quên hàng trăm lần họ đã nhường. Ta nhớ hôm họ lạnh lùng nhưng quên những tháng năm họ từng kiên nhẫn. Ta nhớ lúc họ quay lưng nhưng quên biết bao lần họ đã quay lại tìm mình. Ta nhớ tiếng cửa đóng mạnh nhưng lại quên bao nhiêu lần cánh cửa ấy từng mở ra để đón ta. Đó là sự bất công rất thường gặp trong đời sống con người.
Người hiền lành thường đặc biệt dễ rơi vào hoàn cảnh này. Bởi vì khi một người vốn nóng tính nổi giận, người ta đã quen nên ít ngạc nhiên. Nhưng khi một người hiền lành nổi giận, mọi người bị sốc. Họ nói: “Tôi không ngờ con người ấy lại như thế.” Nhưng có khi điều đúng hơn phải nói là: “Tôi không ngờ mình đã đẩy một người hiền lành đến mức ấy.” Có những cơn giận không nói nhiều về tính khí của người nổi giận bằng việc nói về những gì họ đã phải chịu đựng. Một người hiền lành khi giận dữ đôi khi đáng sợ bởi vì họ đã kìm nén quá lâu. Những người nóng tính thường xả ra ngay nên cơn giận của họ đến rồi đi khá nhanh. Nhưng những người hiền thường nuốt vào trong. Họ suy nghĩ, tự điều chỉnh, tìm lý do để bênh vực người kia, rồi đợi, rồi hy vọng, rồi cho thêm cơ hội. Họ tự trách mình trước. Họ tự hỏi: “Có phải mình khó tính quá không? Có phải mình hiểu lầm không? Có lẽ người kia không cố ý.” Và cứ thế, đáng lẽ phải nói ở lần đầu thì họ im lặng; đáng lẽ phải đặt giới hạn ở lần thứ hai thì họ tiếp tục chịu; đáng lẽ phải bảo vệ mình ở lần thứ ba thì họ lại nghĩ đến tình nghĩa. Chính vì vậy mà khi họ thật sự nổi giận, nghĩa là bên trong họ đã trải qua một cuộc đấu tranh rất dài. Cơn giận của họ không bắt đầu vào phút họ lớn tiếng. Nó đã bắt đầu từ lâu, chỉ có điều được giữ lại bên trong. Có những người đã khóc một mình trước khi nổi giận. Có những người đã cầu nguyện rất nhiều trước khi nổi giận. Có những người đã tự thuyết phục mình hàng trăm lần rằng thôi hãy bỏ qua. Có những người đã nhiều đêm thao thức, tự hỏi có nên nói ra hay tiếp tục im lặng. Có những người đã chịu đựng cho đến khi chính họ cũng không nhận ra mình nữa. Và rồi đến một ngày, sức chịu đựng đi tới giới hạn. Chúng ta đừng vội chỉ nhìn khoảnh khắc ấy mà phán xét cả một con người.
Một trong những điều cay đắng nhất đối với người hiền lành là người khác thường coi lòng tốt của họ như một điều đương nhiên. Khi ta được ai đó tha thứ quá nhiều, ta dễ quên giá trị của mỗi lần được tha thứ. Khi ta được một người chăm sóc mỗi ngày, ta dễ xem sự chăm sóc ấy như nghĩa vụ. Khi một người luôn sẵn lòng giúp, ta dần nghĩ rằng việc họ giúp mình là chuyện hiển nhiên. Khi một người luôn nhường nhịn, ta tưởng họ phải nhường mãi. Con người kỳ lạ như thế. Một điều tốt nếu chỉ nhận một lần, ta biết cảm ơn; nhưng một điều tốt được nhận mỗi ngày, lâu dần ta coi đó là quyền lợi. Ngày đầu người ta pha cho ta một tách cà phê, ta nói cảm ơn. Một năm sau, nếu hôm nào họ không pha, có khi ta lại khó chịu. Ngày đầu ai đó đợi ta, ta thấy xúc động. Nhiều năm sau, nếu một lần họ không đợi, ta cảm thấy bị bỏ rơi. Ngày đầu ai đó tha thứ cho lỗi lầm của ta, ta biết mình may mắn. Nhưng nếu họ tha thứ quá nhiều lần, ta có thể sinh ảo tưởng rằng họ sẽ tha mãi, bất kể mình cư xử thế nào. Và đó chính là lúc lòng tốt bị lạm dụng. Không phải lúc nào con người cũng cố ý lạm dụng người tốt. Đôi khi việc ấy diễn ra rất âm thầm. Ta quen với sự hy sinh của họ đến mức không còn nhìn thấy hy sinh. Ta quen với sự nhẫn nhịn của họ đến mức không còn nhận thấy họ đang nhẫn nhịn. Ta quen với sự hiện diện của họ đến mức chỉ nhận ra giá trị khi họ rời đi.
Trong một gia đình, có những người mẹ suốt đời gần như không than phiền. Mọi người trong nhà quen với hình ảnh mẹ dậy sớm nhất và ngủ muộn nhất, mẹ nhớ mọi ngày sinh nhật, mẹ lo mọi bữa ăn, mẹ biết ai thích món gì, mẹ biết ai đang buồn, mẹ biết nhà thiếu thứ gì. Vì mẹ làm tất cả quá đều đặn nên người ta tưởng mẹ không mệt. Cho đến một ngày mẹ bật khóc vì một chuyện rất nhỏ. Cả nhà ngạc nhiên: “Có vậy thôi mà mẹ cũng khóc?” Nhưng đâu ai biết đằng sau giọt nước mắt ấy là hàng ngàn ngày mẹ đã mệt mà không nói. Có những người cha gần như không bao giờ kể về áp lực. Họ đi làm, trở về, ít nói. Cả nhà có thể nghĩ cha khô khan, nhưng đằng sau vẻ khô khan ấy có khi là cả một đời lo toan. Đến một lúc ông nổi nóng vì một chuyện không đáng, mọi người chỉ nhìn cơn nóng giận mà quên hỏi xem những tháng ngày vừa qua ông đã mang những gánh nặng nào. Trong cộng đoàn cũng vậy. Một người luôn nhận việc thì mọi người tiếp tục giao việc. Một người luôn nói “được” thì chẳng ai hỏi họ có mệt không. Một người ít than phiền thì chẳng ai nghĩ họ cần được nâng đỡ. Chúng ta có một thói quen rất đáng buồn: người hay kêu thì được quan tâm, người âm thầm chịu đựng lại thường bị bỏ quên. Đến khi họ gục xuống, mọi người mới nói: “Sao không nói sớm?” Có khi họ đã nói rồi, chỉ là họ không nói bằng lời. Họ nói bằng ánh mắt mệt mỏi, bằng những khoảng lặng, bằng việc ít cười hơn trước, bằng cách dần thu mình lại, bằng việc không còn chủ động như trước, bằng những câu “không sao đâu” mà nếu thật sự yêu thương người ấy, ta sẽ hiểu đôi khi bên dưới chữ “không sao” là rất nhiều điều đang có sao. Thế nhưng ta đã không nghe.
Có một kiểu tổn thương đặc biệt sâu sắc, đó là khi một người đã nhẫn nhịn rất lâu nhưng cuối cùng khi họ phản ứng, mọi lỗi lầm trước đó của người khác bỗng biến mất, còn phản ứng của họ lại trở thành tội lớn nhất. Người ta quên nguyên nhân và chỉ nhìn hậu quả. Người ta quên nhiều năm chịu đựng và chỉ nhớ một phút mất bình tĩnh. Người ta quên những lần người ấy tha thứ và chỉ nhớ một lần họ không tha ngay lập tức. Người ta quên cả một đời họ tử tế và dùng một khoảnh khắc yếu đuối để định nghĩa họ. Điều ấy thật bất công. Một cây cầu phục vụ hàng chục năm, người ta không nhắc. Một ngày cây cầu sập, tất cả đều hỏi tại sao. Nhưng cây cầu đâu sập chỉ vì chiếc xe cuối cùng đi qua. Có thể nó đã chịu tải quá mức trong nhiều năm mà không ai bảo trì. Lòng người cũng thế. Đừng chỉ hỏi vì sao một người đột nhiên thay đổi. Hãy hỏi trước đó họ đã phải chịu điều gì. Đừng chỉ hỏi tại sao họ không còn kiên nhẫn. Hãy hỏi họ đã kiên nhẫn bao lâu. Đừng chỉ hỏi tại sao họ không còn dịu dàng. Hãy hỏi bao nhiêu lần sự dịu dàng của họ bị coi thường. Đừng chỉ hỏi vì sao họ rời đi. Hãy hỏi bao nhiêu lần họ đã ở lại khi lẽ ra họ hoàn toàn có lý do để ra đi.
Có một sự thật chúng ta phải học rất lâu mới hiểu: sự tử tế của một người không phải là giấy phép để ta đối xử với họ tùy ý. Người ta hiền với ta không có nghĩa họ yếu. Người ta nhường ta không có nghĩa ta đúng. Người ta không tranh cãi không có nghĩa họ không có lý. Người ta im lặng không có nghĩa họ không biết sự thật. Người ta tha thứ không có nghĩa họ không bị tổn thương. Người ta vẫn mỉm cười với ta không có nghĩa họ đã quên tất cả. Nhiều lúc, họ chỉ đang chọn tình nghĩa thay vì hơn thua. Đó là một lựa chọn rất cao quý. Nhưng nếu ta dùng chính sự cao quý ấy để tiếp tục làm đau họ, thì lỗi không còn nằm ở sự yếu đuối của họ nữa, mà nằm ở sự vô tâm của ta.
Trong ánh sáng đức tin Kitô giáo, điều này càng đáng để suy nghĩ sâu hơn. Chúa Giêsu dạy: “Phúc thay ai hiền lành, vì họ sẽ được Đất Hứa làm gia nghiệp.” Hiền lành là một mối phúc. Nhưng hiền lành trong Tin Mừng không phải là bạc nhược. Đức Giêsu là Đấng “hiền lành và khiêm nhường trong lòng”, nhưng Người không im lặng trước mọi sự dữ. Người có thể tha thứ cho người tội lỗi nhưng Người cũng nói rất mạnh với những kẻ giả hình. Người có thể để người ta đóng đinh mình nhưng Người cũng lật bàn những kẻ biến Nhà Cha thành nơi buôn bán. Điều đó cho thấy hiền lành không phải là không bao giờ tức giận. Hiền lành là biết tức giận đúng điều, đúng lúc, đúng mức và vì điều đúng. Thánh Phaolô nói một câu rất thực tế: “Anh em nổi nóng ư? Đừng phạm tội.” Nghĩa là bản thân cảm xúc tức giận không phải lúc nào cũng là tội. Vấn đề nằm ở việc ta để cơn giận đưa mình đi đâu. Có thứ giận dữ sinh ra từ kiêu ngạo: người khác không làm theo ý mình nên mình nổi nóng. Có thứ giận dữ sinh ra từ ích kỷ: quyền lợi mình bị đụng tới nên mình phản ứng. Nhưng cũng có thứ giận dữ bắt nguồn từ cảm thức công bằng, từ việc chứng kiến điều sai trái, từ ranh giới nhân phẩm bị chà đạp. Điều Kitô hữu được mời gọi không phải là biến mình thành một con người không còn cảm xúc. Đức tin không biến ta thành đá. Đức tin giúp ta thanh luyện cảm xúc.
Một người đạo đức không nhất thiết là người không bao giờ nổi giận. Đôi khi người đạo đức phải biết nói “không”, phải biết đặt giới hạn, phải biết lên tiếng, phải biết nói: “Điều này không đúng”, phải biết nói: “Anh đang làm tôi tổn thương”, phải biết nói: “Tôi tha thứ, nhưng chuyện này không thể tiếp tục.” Tha thứ và thiết lập ranh giới không mâu thuẫn. Yêu thương và nói sự thật không mâu thuẫn. Hiền lành và mạnh mẽ không mâu thuẫn. Chính vì không hiểu điều đó nên có nhiều người đã nhân danh lòng bác ái để bắt người khác phải chịu đựng vô hạn. Có người nói với một người đang bị tổn thương: “Là người Công giáo thì phải tha thứ chứ.” Đúng, phải tha thứ. Nhưng tha thứ không có nghĩa là tiếp tục đứng yên cho người khác gây tổn thương. Tha thứ giải thoát trái tim khỏi hận thù, nhưng khôn ngoan giúp con người không tiếp tục dung dưỡng điều sai. Có những người đã chịu đựng quá nhiều vì nghĩ rằng nhẫn nhịn bao giờ cũng tốt. Không hẳn. Nhẫn nhịn một đứa trẻ đang học có thể là yêu thương. Nhẫn nhịn một người đang cố gắng thay đổi có thể là yêu thương. Nhưng liên tục dung túng cho sự xúc phạm, thao túng, bạo hành hoặc bất công đôi khi lại khiến cái xấu được kéo dài. Lòng tốt không có khôn ngoan rất dễ trở thành một cánh cửa cho người khác lợi dụng.
Vì thế, bài học này không chỉ dành cho người thường làm người khác tổn thương. Nó cũng dành cho những người quá hiền. Nếu ta là người thường nhẫn nhịn, ta cũng cần học cách nói sớm hơn. Đừng đợi đến lúc chiếc ly tràn mới nói rằng chiếc ly đã đầy. Đừng đợi đến lúc lòng mình tan vỡ mới nói rằng mình đã đau. Đừng đợi đến lúc muốn rời bỏ tất cả mới nói rằng mình đã mệt. Đừng đợi cơn giận bùng nổ rồi mới đặt ranh giới. Hãy tập nói một cách bình tĩnh ngay khi vấn đề còn nhỏ: “Hôm nay câu nói ấy làm tôi buồn”; “Cách anh cư xử khiến tôi cảm thấy không được tôn trọng”; “Tôi có thể giúp lần này, nhưng tôi không thể luôn luôn làm việc đó”; “Tôi yêu quý bạn, nhưng tôi không chấp nhận cách bạn đang đối xử với tôi.” Những câu ấy không ích kỷ. Đó là sự trưởng thành. Nhiều người hiền lành nghĩ rằng nói ra nhu cầu của mình là làm phiền người khác. Vì thế họ giữ im lặng. Nhưng khi giữ quá lâu, chính họ lại dễ bùng nổ ở một mức độ mà cả họ cũng không muốn. Tình yêu trưởng thành không đòi ta phải đoán ý nhau. Tình yêu trưởng thành cần sự thật. Nếu thương nhau, hãy nói khi còn có thể nói nhẹ. Nếu quý nhau, hãy sửa khi còn có thể sửa dễ dàng. Nếu muốn giữ một mối quan hệ, đừng để những vết nứt nhỏ kéo dài cho tới khi thành vực sâu.
Đối với người ở phía bên kia, tức người đang được hưởng sự nhẫn nhịn của một ai đó, bài học còn lớn hơn nữa. Đừng thử giới hạn của lòng tốt. Có người rất kỳ lạ: thấy ai đó tốt với mình, họ không trân trọng mà lại muốn xem người đó chịu được tới đâu. Một lần thất hứa thấy người kia vẫn bỏ qua, họ thất hứa tiếp. Một lần nói lời tổn thương thấy người kia vẫn cười, họ nghĩ chắc chẳng sao. Một lần lợi dụng thấy người kia vẫn giúp, họ tiếp tục nhờ. Một lần xem thường thấy người kia không phản ứng, họ dần coi đó là bình thường. Cho đến một ngày người kia thay đổi. Lúc ấy họ lại trách: “Ngày xưa anh đâu như vậy.” Không. Có thể ngày xưa người ấy đã như vậy, chỉ là ngày xưa bạn chưa vượt qua giới hạn của họ. Ta cần nhớ rằng bất cứ mối quan hệ nào cũng giống như một tài khoản. Mỗi lần quan tâm là một khoản gửi vào. Mỗi lần cảm ơn là một khoản gửi vào. Mỗi lần giữ lời hứa là một khoản gửi vào. Mỗi lần thành thật xin lỗi là một khoản gửi vào. Ngược lại, mỗi lần xúc phạm là một lần rút. Mỗi lần thất hứa là một lần rút. Mỗi lần coi thường là một lần rút. Mỗi lần lợi dụng lòng tốt là một lần rút. Ta không thể rút mãi từ một tài khoản mà không bao giờ gửi vào rồi ngạc nhiên khi một ngày số dư bằng không.
Trong đời sống hôn nhân, nguyên tắc này vô cùng quan trọng. Không một gia đình nào tan vỡ chỉ bởi một chiếc khăn để sai chỗ, một bữa cơm nguội, một câu trả lời cộc lốc hay một lần về trễ. Những điều ấy có thể là giọt nước cuối cùng. Đằng sau chúng thường là cảm giác lâu ngày không được thấu hiểu, không được nhìn nhận, không được biết ơn, không được lắng nghe, không được tôn trọng. Hai người sống chung có thể ở rất gần về khoảng cách mà rất xa về tâm hồn. Nguy hiểm nhất là khi một người bắt đầu ngừng phàn nàn. Nhiều người nghĩ: “Dạo này cô ấy không còn nói nữa, chắc mọi chuyện ổn rồi.” Có khi không. Có khi một người ngừng phàn nàn vì họ đã không còn hy vọng. Ngày họ còn nói, nghĩa là họ vẫn tin người kia có thể thay đổi. Ngày họ không nói nữa, đôi khi chính là ngày đáng lo nhất. Điều này cũng đúng trong tình bạn, đời sống cộng đoàn, nơi làm việc, đời sống tu trì và mọi tương quan con người. Người ta thường nghĩ cãi nhau là dấu hiệu tệ nhất. Không nhất thiết. Đôi khi còn cãi nghĩa là còn quan tâm. Sự dửng dưng mới là điều đáng sợ. Khi người ta còn giận, họ còn mong mình hiểu. Khi người ta chẳng còn muốn giải thích, đôi khi khoảng cách đã rất lớn.
Bởi vậy nếu một người vốn luôn dịu dàng bỗng trở nên ít nói, đừng chỉ hỏi: “Sao dạo này khó chịu vậy?” Hãy ngồi xuống và hỏi bằng cả sự chân thành: “Có điều gì tôi đã làm khiến bạn tổn thương không?” Đó là một câu hỏi rất khó, bởi nó đòi ta phải khiêm tốn. Thông thường ta thích hỏi: “Tại sao anh đối xử với tôi như vậy?” hơn là hỏi: “Có phải tôi đã làm điều gì khiến anh trở nên như vậy không?” Câu thứ nhất tìm lỗi nơi người khác. Câu thứ hai mở cửa cho hoán cải. Đời sống thiêng liêng cũng vậy. Người trưởng thành trong đức tin không chỉ xét mình về những hành vi lớn. Ta phải xét cả cách mình đối xử với những người hiền lành chung quanh. Có ai đang nhẫn nhịn tôi quá nhiều không? Có ai luôn phải nhường tôi không? Có người nào trong gia đình mà tôi đã coi sự hy sinh của họ là chuyện đương nhiên không? Có ai đó thường im lặng nên tôi cứ nghĩ họ không buồn? Có người nào tôi luôn xin lỗi nhưng không bao giờ thật sự thay đổi? Đây là những câu hỏi có thể làm ta khó chịu, nhưng rất cần thiết. Bởi nhiều khi ta không phải người xấu. Ta chỉ là người vô tâm. Vô tâm đôi khi gây tổn thương không kém ác ý. Người cố ý làm đau ta ít nhất biết họ đang làm gì. Nhưng người vô tâm có thể làm đau ta hàng trăm lần mà vẫn tin rằng mình chẳng có lỗi.
Có những câu nói ta quên sau năm phút nhưng người nghe nhớ nhiều năm. Có những trò đùa ta tưởng vô hại nhưng lại chạm vào một vết thương sâu của người khác. Có những lần ta đến trễ mà ta coi là chuyện nhỏ nhưng với người chờ đợi, nó gửi một thông điệp rằng thời gian của họ không quan trọng. Có những lời hứa ta quên nhưng người kia đã tin. Có những sự giúp đỡ ta nhận quen đến mức không còn cảm ơn. Một đời sống tử tế được xây dựng từ việc biết nhìn thấy những điều nhỏ như vậy. Đừng đợi một người nổi giận rồi mới nhận ra họ đã tổn thương. Đừng đợi họ bỏ đi rồi mới nhớ họ từng tốt thế nào. Đừng đợi căn nhà vắng bóng một người mới hiểu họ từng mang đến bao nhiêu ấm áp. Đừng đợi không còn ai nhắn hỏi thăm mới thấy những tin nhắn ngày xưa quý giá. Đừng đợi một bàn ăn thiếu một chỗ ngồi mới nhớ người ấy từng ngồi đó. Con người thường học giá trị của hiện diện qua mất mát. Nhưng có những bài học không nhất thiết phải học bằng mất mát. Ta có thể học bằng biết ơn. Hãy biết ơn khi còn có người để cảm ơn. Hãy xin lỗi khi còn có người để nghe lời xin lỗi. Hãy thay đổi khi còn có cơ hội. Hãy ôm khi người ấy còn ở đó. Hãy nói lời trân trọng trước khi mọi thứ trở thành ký ức.
Có những người chúng ta tưởng sẽ ở bên mình mãi. Không ai ở mãi. Có những người rất hiền nên ta tưởng họ sẽ chịu mình mãi. Không ai có nghĩa vụ phải chịu đựng sự vô tâm của ta mãi. Có những người yêu ta nhiều nên ta tưởng tình yêu ấy không bao giờ cạn. Tình yêu chân thành rất lớn, nhưng con người vẫn có giới hạn. Đừng dùng giới hạn ấy để thử xem người ta yêu mình được bao nhiêu. Hãy dùng tình yêu ấy để học cách yêu lại. Có lẽ điều đáng sợ nhất không phải lúc một người hiền lành nổi giận. Điều đáng sợ nhất là lúc người ấy không còn giận nữa, không còn tranh luận, không còn giải thích, không còn mong ta hiểu, không còn đau vì những điều ta làm. Bởi khi ấy có thể họ đã rút trái tim mình ra khỏi mối quan hệ. Cơn giận ít nhất vẫn còn là một phản ứng của tình cảm. Sự dửng dưng mới thật sự lạnh. Vì vậy, nếu hôm nay có ai đó nổi giận với ta sau một thời gian rất dài họ vẫn hiền lành, khoan phản ứng ngay bằng cách tự ái. Hãy lùi lại trong lòng và tự hỏi: “Chuyện này thật sự bắt đầu từ hôm nay sao?” Có lẽ không. Có thể đây là một câu chuyện dài mà ta mới chỉ nhìn thấy chương cuối.
Nếu thế, điều người kia cần không phải một lời phản bác. Họ cần được nghe. Đừng vội nói: “Anh làm quá lên rồi.” Hãy thử hỏi: “Anh đã phải chịu như vậy lâu chưa?” Đừng nói: “Có vậy mà giận.” Hãy hỏi: “Có phải trước đây tôi cũng nhiều lần làm anh buồn như thế?” Đừng nói: “Sao không nói sớm?” Hãy hỏi: “Có phải những lần anh nói trước đây tôi đã không nghe?” Một lời xin lỗi trưởng thành cũng không chỉ là: “Tôi xin lỗi vì bạn buồn.” Cách nói ấy rất dễ biến trách nhiệm thành cảm xúc của người kia. Hãy biết nói: “Tôi xin lỗi vì điều tôi đã làm. Tôi xin lỗi vì đã không nhìn thấy sự kiên nhẫn của bạn. Tôi xin lỗi vì đã coi lòng tốt của bạn là chuyện đương nhiên. Tôi xin lỗi vì bạn đã phải nhắc quá nhiều lần. Tôi xin lỗi vì đã để bạn chịu đựng đến mức này.” Và sau lời xin lỗi phải có sự thay đổi. Một lời xin lỗi không có thay đổi rất dễ trở thành một hình thức xin thêm quyền làm tổn thương. “Xin lỗi” không phải là cục tẩy để xóa hậu quả rồi ta tiếp tục viết cùng một lỗi. Hoán cải mới là bằng chứng của lời xin lỗi thật.
Trong đời Kitô hữu, Bí tích Hòa Giải cũng dạy chúng ta điều đó. Sám hối không chỉ là nói mình sai. Sám hối là quay lại, là đổi hướng, đổi lòng, đổi cách sống. Nếu ta cứ gây cùng một tổn thương, xin lỗi, rồi lại gây cùng một tổn thương mà không hề cố gắng thay đổi, ta phải tự hỏi lời xin lỗi của mình có thực sự đi đến tận lòng hay chưa. Và với những người đang tổn thương vì đã chịu đựng quá nhiều, cũng xin nhớ một điều: đừng để vết thương biến mình thành người mà trước đây mình không muốn trở thành. Nếu người khác vô tâm với ta, đừng vì thế mà ta trở nên tàn nhẫn. Nếu người khác lợi dụng lòng tốt của ta, hãy trở nên khôn ngoan hơn chứ đừng đánh mất lòng tốt. Nếu người khác phản bội sự tin tưởng, hãy học đặt ranh giới nhưng đừng để trái tim đóng lại với cả thế giới. Một người từng bị tổn thương rất dễ đi đến hai cực đoan: một là tiếp tục chịu đựng mọi thứ; hai là không còn tin bất cứ ai. Cả hai đều không phải tự do. Con đường chữa lành nằm ở chỗ ta vẫn yêu nhưng yêu có khôn ngoan, vẫn tha thứ nhưng có ranh giới, vẫn mở lòng nhưng biết phân định, vẫn hiền nhưng không để người khác chà đạp, vẫn tốt nhưng không biến lòng tốt thành sự tự hủy.
Chúa không mời gọi ta trở thành một con người để bất cứ ai cũng có thể làm tổn thương. Chúa mời gọi ta trở thành con người tự do để yêu. Và yêu trong tự do khác với chịu đựng vì sợ hãi. Có lúc yêu là ở lại, có lúc yêu là bước ra xa. Có lúc yêu là im lặng, có lúc yêu là nói thật. Có lúc yêu là cho thêm một cơ hội, có lúc yêu là nói: “Đủ rồi.” Mỗi hoàn cảnh đòi sự phân định. Nhưng trong tất cả, đừng để hận thù làm chủ trái tim. Có thể một ngày ta sẽ gặp một người từng làm mình đau và thấy mình không còn giận nữa. Không phải vì điều họ làm là đúng, mà vì vết thương trong ta đã lành. Đó mới là tự do. Tha thứ không thay đổi quá khứ, nhưng tha thứ có thể thay đổi quyền lực của quá khứ trên hiện tại.
Một ngày nào đó ta sẽ hiểu rằng rất nhiều cơn giận trong đời thật ra chỉ là những tiếng kêu muốn được yêu đúng cách. Người vợ giận vì muốn được chồng nhìn thấy. Người chồng giận vì muốn được tôn trọng. Người con giận vì muốn được lắng nghe. Người cha người mẹ giận vì muốn con hiểu tình thương của mình. Người bạn giận vì tình bạn có ý nghĩa. Người trong cộng đoàn giận vì họ từng đặt rất nhiều kỳ vọng. Đằng sau cơn giận đôi khi là một trái tim đang nói: “Điều này quan trọng với tôi.” Nếu không quan trọng, có lẽ họ chẳng buồn giận. Dĩ nhiên không phải mọi cơn giận đều đúng. Có những cơn giận rất ích kỷ, vô lý, thậm chí gây hại. Nhưng trước một người vốn tử tế và nhẫn nhịn bỗng phản ứng mạnh, ta nên đủ khiêm tốn để không lập tức kết tội. Có thể họ cũng sai trong cách phản ứng. Nhưng ta vẫn cần nhìn xem mình có góp phần dẫn họ tới điểm ấy hay không. Trong các mối quan hệ, rất hiếm khi mọi vấn đề chỉ có một người hoàn toàn đúng và một người hoàn toàn sai. Có thể người kia sai khi lớn tiếng, nhưng ta có thể sai vì nhiều năm không nghe. Có thể họ sai vì nói những lời quá nặng, nhưng ta có thể sai vì đã khiến họ phải lặp lại một điều quá nhiều lần. Trưởng thành không nằm ở việc chứng minh mình vô tội. Trưởng thành nằm ở khả năng nhìn thấy phần trách nhiệm của mình.
Cuối cùng, câu nói ban đầu nhắc ta một bài học rất sâu: “Tại sao những người tính khí vốn tốt mà một khi tức giận lại trở nên đáng sợ như vậy? Thực ra câu trả lời chỉ có một, đó là vì bạn không biết người ấy trước đó đối với bạn đã nhân nhượng biết bao nhiêu.” Đúng vậy. Có những cơn giận được tạo nên từ rất nhiều lần tha thứ. Có những tiếng hét được tạo nên từ rất nhiều năm im lặng. Có những giọt nước mắt được tạo nên từ hàng trăm câu “không sao đâu”. Có những cuộc ra đi được tạo nên từ vô số lần ở lại. Có những trái tim lạnh đi vì trước đó chúng từng ấm áp quá lâu mà không được trân trọng. Vì thế, đừng chỉ sợ cơn giận của người hiền. Hãy sợ hơn sự vô tâm của chính mình đã khiến một người hiền phải nổi giận. Đừng hỏi tại sao họ thay đổi trước khi hỏi mình đã đối xử với họ thế nào. Đừng tiếc một người sau khi họ rời đi nếu khi họ còn ở đó ta đã không biết trân trọng.
Hãy nhìn lại những người đang ở bên ta hôm nay. Có ai đang nhường ta quá nhiều không? Có ai cứ nói “không sao” nhưng ánh mắt đã mệt? Có ai vẫn chăm sóc ta mỗi ngày đến mức ta coi đó là chuyện bình thường? Có ai vẫn chịu tính khí của ta vì yêu thương ta? Có ai đang chờ một lời cảm ơn mà ta chưa từng nói? Có ai đang chờ một lời xin lỗi? Có ai đang hy vọng ta thay đổi trước khi họ hết hy vọng? Nếu có, đừng đợi ngày mai. Hãy trân trọng họ hôm nay. Bởi trên đời này, gặp được một người sẵn sàng nhân nhượng với mình không phải là quyền lợi. Đó là ân huệ. Gặp được người hiểu những khi ta khó chịu, tha thứ những lúc ta sai, kiên nhẫn những khi ta thất thường, ở lại những lúc ta không dễ thương, đó không phải chuyện bình thường. Đó là món quà. Và mọi món quà đều cần được nâng niu.
Đừng biến sự hiền lành của ai đó thành nơi ta trút mọi khó chịu. Đừng biến sự bao dung của họ thành cái cớ để ta không sửa mình. Đừng biến tình yêu của họ thành thứ ta chỉ nhận mà không bao giờ biết đáp lại. Bởi một ngày, điều làm ta đau nhất có thể không phải là họ đã nổi giận, mà là họ đã từng thương ta rất nhiều, từng nhường ta rất nhiều, từng chờ ta rất lâu, nhưng ta đã nhận ra điều ấy quá muộn. Xin Chúa cho chúng ta một trái tim biết tinh tế để nhìn thấy những hy sinh âm thầm của người chung quanh; biết đủ khiêm tốn để xin lỗi trước khi mọi chuyện trở nên quá muộn; biết đủ trưởng thành để không lợi dụng lòng tốt của bất kỳ ai; và nếu chính chúng ta là người đang chịu đựng, xin Chúa cho ta sức mạnh để nói sự thật trong yêu thương, đặt những giới hạn lành mạnh, tha thứ mà không dung dưỡng điều sai, và giữ cho trái tim mình vẫn hiền lành dù đã từng nhiều lần bị tổn thương.
Bởi cuối cùng, cuộc đời không đo bằng việc ta đã thắng được bao nhiêu cuộc tranh luận, mà bằng việc bên cạnh ta còn bao nhiêu trái tim cảm thấy được yêu thương, được tôn trọng và được bình an. Có những người rất tốt. Xin đừng đợi đến ngày họ không còn muốn tốt với ta nữa mới biết họ đã từng quý giá đến chừng nào.
Lm. Anmai, CSsR
CÓ NHỮNG MỆT MỎI KHÔNG CẦN NGỦ, CHỈ CẦN MỘT NƠI BÌNH YÊN
“Trên đời này có hai dạng mệt mỏi: dạng thứ nhất cần được nghỉ ngơi, dạng thứ hai thì khác, cần được yên bình.” Có lẽ ai trong chúng ta cũng đã từng nói câu: “Tôi mệt quá.” Nhưng cùng một chữ “mệt”, lại có biết bao nhiêu tầng nghĩa khác nhau. Có cái mệt của đôi chân sau một ngày đi nhiều, cái mệt của đôi mắt sau những giờ dài nhìn vào màn hình, cái mệt của thân xác sau những ngày làm việc quá sức. Những cái mệt ấy tương đối dễ gọi tên. Ta có thể tắt điện thoại, nằm xuống, ngủ một giấc dài, sáng mai thức dậy, cơ thể nhẹ hơn, đầu óc tỉnh hơn, và đời sống lại tiếp tục. Nhưng còn một thứ mệt khác. Nó không nằm ở cơ bắp, không nằm trong đôi mắt thâm quầng, cũng chẳng nhất thiết hiện ra trên gương mặt. Có những người vẫn cười rất đẹp, vẫn nói chuyện bình thường, vẫn làm việc chu đáo, vẫn đi họp đúng giờ, vẫn trả lời tin nhắn, vẫn chăm sóc người khác, vẫn hỏi người bên cạnh rằng “hôm nay bạn có khỏe không?”, nhưng sâu bên trong họ là một vùng đất đã khô cằn từ rất lâu. Họ không thiếu một giấc ngủ. Họ thiếu một nơi để tâm hồn được đặt xuống. Họ không cần một chiếc giường êm hơn. Họ cần một khoảng đời mà ở đó họ không phải cố gắng trở thành bất cứ ai. Con người có thể mệt vì đã làm quá nhiều, nhưng con người cũng có thể mệt vì đã chịu đựng quá lâu. Có thể mệt vì phải chạy, nhưng cũng có thể mệt vì cứ phải đứng yên tại một nơi mình không còn muốn ở. Có thể mệt vì nói quá nhiều, nhưng cũng có thể mệt vì có quá nhiều điều muốn nói mà không tìm được ai để nói. Có thể mệt vì chăm sóc người khác, nhưng cũng có thể mệt vì chưa bao giờ được ai hỏi xem mình có cần được chăm sóc hay không. Có thể mệt vì thất bại, nhưng đôi khi thành công cũng làm người ta mệt, bởi để giữ hình ảnh của một người thành công, người ta phải luôn tỏ ra mạnh mẽ, luôn phải chứng minh rằng mình ổn, luôn phải tiếp tục tiến lên ngay cả khi sâu trong lòng chỉ muốn dừng lại.
Có những người mệt vì công việc. Có những người mệt vì gia đình. Có những người mệt vì một cuộc hôn nhân nguội lạnh mà mỗi ngày vẫn phải cố giữ cho nguyên vẹn bên ngoài. Có những người mệt vì con cái, vì cha mẹ già, vì bệnh tật, vì tiền bạc, vì những gánh nặng không ai nhìn thấy. Có những người chẳng thiếu gì rõ ràng nhưng vẫn thấy trong lòng mình một khoảng trống rất lớn mà không tài sản nào lấp đầy được. Và đáng sợ nhất không phải là lúc chúng ta biết rằng mình mệt. Đáng sợ nhất là khi chúng ta đã mệt quá lâu đến mức quen với nó, rồi tưởng rằng sống như thế là bình thường. Một người có thể quen với đau đớn, quen với cô đơn, thậm chí quen với việc không được thấu hiểu. Ban đầu họ còn buồn, rồi họ còn khóc, rồi dần dần họ thôi khóc, thôi kể, thôi chờ đợi. Người ngoài nhìn vào sẽ nói: “Dạo này thấy nó mạnh mẽ hơn nhiều.” Nhưng chưa chắc. Đôi khi đó không phải là mạnh mẽ. Đó chỉ là một người đã thôi hy vọng rằng có ai hiểu được mình. Có những ngày chúng ta trở về nhà mà không muốn nói chuyện với ai. Không phải vì ghét ai. Chỉ là đã hết lời để nói. Có những buổi tối ta cầm điện thoại lên rồi lại đặt xuống, mở một ứng dụng, đóng lại, đọc vài dòng mà chẳng nhớ mình vừa đọc gì. Người ta hỏi: “Sao buồn vậy?” Ta trả lời: “Không có gì.” Nhưng có lẽ câu “không có gì” ấy lại chứa quá nhiều thứ. Nó chứa những thất vọng không tiện kể, những vết thương không biết bắt đầu từ đâu, những mong đợi đã chết từ lâu, những lời xin lỗi chưa từng nhận được, những cuộc chia tay chưa bao giờ được nói thành lời, những giấc mơ đã phải bỏ lại, những người ta rất thương nhưng không thể giữ. Có những điều đã xảy ra nhiều năm trước nhưng cho đến hôm nay, chỉ cần một khoảnh khắc bất chợt nhớ lại, trái tim vẫn nhói lên. Thân xác biết kêu khi nó mệt. Nó đau đầu, đau lưng, buồn ngủ, sốt, bắt ta phải dừng lại. Nhưng tâm hồn thường chịu đựng im lặng hơn. Và vì thế, ta dễ bỏ quên nó hơn.
Ta cứ tưởng chỉ cần cuối tuần nghỉ một ngày là được, chỉ cần đi du lịch vài hôm, chỉ cần mua một món đồ mình thích, ăn một bữa ngon, xem một bộ phim, đổi chiếc điện thoại, đi đến một nơi thật xa. Những điều ấy không xấu. Đôi khi chúng thật sự giúp ta thư giãn. Nhưng có những mệt mỏi đi cùng ta lên máy bay. Có những nỗi buồn ngồi cạnh ta trên bãi biển. Có những bất an theo ta vào phòng khách sạn sang trọng. Ta có thể đi hàng ngàn cây số mà vẫn không trốn được khỏi chính mình. Bởi điều người ta cần đôi khi không phải là đổi nơi chốn mà là tìm lại bình an. Bình an khác với yên tĩnh. Một căn phòng có thể rất yên tĩnh nhưng lòng người lại đầy bão tố. Một ngôi nhà có thể không có tiếng cãi nhau nhưng giữa những người sống trong đó đã hình thành những khoảng cách lạnh lẽo. Một người có thể ngồi trước biển rất lâu mà tâm trí vẫn bị hàng trăm nỗi lo kéo giật về quá khứ và tương lai. Ngược lại, có những con người sống giữa vô số khó khăn nhưng lại có một thứ bình an lạ lùng bên trong. Không phải vì họ không đau, không khóc, không gặp thử thách, nhưng bởi giữa những biến động họ đã tìm được một điểm tựa không dễ bị cuốn đi. Đôi khi sự mệt mỏi lớn nhất của con người đến từ việc cả đời phải diễn: diễn rằng mình ổn, diễn rằng mình không cần ai, diễn rằng chuyện ấy chẳng ảnh hưởng gì đến mình, diễn rằng mình đã quên, diễn rằng mình không thất vọng, diễn rằng mình mạnh mẽ, diễn rằng hôn nhân mình hạnh phúc, gia đình mình ổn, công việc mình thành công, đức tin mình vững vàng. Diễn đến một ngày, người khác tin hết. Chỉ có người diễn biết rằng khi cánh cửa phòng đóng lại, mình chẳng còn sức để tiếp tục nữa.
Có lẽ một trong những ân huệ lớn nhất mà chúng ta có thể trao cho nhau là tạo ra một nơi mà người khác không cần phải diễn. Một nơi họ có thể nói: “Tôi đang không ổn.” Một nơi họ có thể khóc mà không bị hỏi ngay: “Có gì đâu mà khóc?” Một nơi họ có thể thú nhận: “Tôi không biết phải làm gì.” Một nơi họ không bị ép phải mạnh mẽ. Một nơi người ta không vội đưa lời khuyên trước khi chịu ngồi xuống nghe hết câu chuyện. Chúng ta thường quá nhanh trong việc sửa chữa người khác. Ai buồn, ta lập tức bảo họ vui lên. Ai thất vọng, ta bảo phải tích cực. Ai mất mát, ta nói rồi thời gian sẽ chữa lành. Ai lo lắng, ta bảo đừng nghĩ nữa. Nhưng có những nỗi đau không cần lời giải ngay lập tức. Chúng cần được tôn trọng. Có những con người không cần một bài giảng. Họ cần một người ngồi bên cạnh đủ lâu để họ biết mình không phải chịu tất cả một mình. Đừng vội hỏi người mệt rằng: “Sao không cố lên?” Có khi họ đã cố lâu lắm rồi. Đừng vội nói với người đang khóc: “Mạnh mẽ lên.” Có khi chính vì họ đã mạnh mẽ quá lâu nên hôm nay họ mới khóc. Đừng vội trách một người bỗng nhiên im lặng. Có thể họ đã từng nói rất nhiều, nhưng những lời ấy chẳng ai thật sự nghe. Đừng vội kết luận một người thay đổi. Có thể cuộc đời đã đặt lên vai họ những điều mà ta chưa từng phải mang. Nếu có thể, trước một người đang mệt, hãy hỏi nhẹ nhàng hơn: “Bạn cần gì lúc này?” Có thể họ cần ngủ, cần ăn một bữa tử tế, cần một cốc nước, cần một cái ôm, cần được ở một mình, cần một chuyến đi, cần trở về nhà. Cũng có thể, họ chỉ cần nghe một người nói rằng: “Bạn không cần phải giải thích gì cả. Tôi ở đây.”
Có những cuộc đời đã đi quá lâu mà không có một “nơi để về”. Nhà không chỉ là địa chỉ. Có những người có một căn nhà rất lớn nhưng chẳng có nơi để trở về. Có những người sống trong căn phòng nhỏ nhưng mỗi lần mở cửa bước vào, trái tim lập tức dịu xuống. Bởi “nhà” thật sự là nơi người ta không phải phòng thủ. Là nơi ta được yêu ngay cả khi chẳng có thành tích gì. Là nơi người ta biết những phần xấu xí nhất của ta mà vẫn không bỏ đi. Là nơi ta được im lặng mà không khiến ai khó chịu. Là nơi ta không cần đẹp, không cần giỏi, không cần thắng, không cần chứng minh. Bởi vậy, rất nhiều người không mệt vì đường dài. Họ mệt vì chẳng biết mình đang đi về đâu. Cuộc sống hiện đại thường dạy chúng ta phải tiến lên: nhanh hơn, cao hơn, nhiều hơn, tốt hơn, thành công hơn, kiếm nhiều tiền hơn, có nhiều người theo dõi hơn, có nhà lớn hơn, xe tốt hơn, thành tích cao hơn. Nhưng rất hiếm khi thế giới hỏi chúng ta một câu căn bản: “Tất cả những điều ấy đưa bạn đến đâu?” Có thể một người đang chạy rất nhanh nhưng lại chạy sai hướng. Có thể một người đạt được rất nhiều nhưng ngày càng xa chính mình. Có thể một người khiến cả thế giới ngưỡng mộ nhưng đêm về lại không biết vì sao lòng mình trống rỗng. Thánh Augustinô từng diễn tả một kinh nghiệm rất sâu của con người: trái tim chúng ta vẫn khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Thiên Chúa. Có lẽ đó cũng là câu trả lời cuối cùng cho một thứ mệt mỏi mà không giấc ngủ nào chữa được. Có một cơn khát sâu hơn mọi nhu cầu vật chất. Có một sự thiếu vắng sâu hơn chuyện tiền bạc, tình cảm hay thành công. Đó là nỗi khát được trở về với nguồn cội của mình.
Đức Giêsu hiểu sự mệt mỏi ấy. Người không nói: “Hãy đến với Tôi, hỡi những ai đã thành công.” Người cũng không nói: “Hãy đến với Tôi, hỡi những ai đủ mạnh.” Người nói: “Tất cả những ai đang vất vả mang gánh nặng nề, hãy đến cùng Tôi, Tôi sẽ cho nghỉ ngơi bồi dưỡng.” Đẹp biết bao hai chữ: “Hãy đến.” Không có điều kiện. Không đòi ta phải sửa mình xong rồi mới đến. Không đòi phải hết buồn. Không đòi phải mạnh. Không đòi phải giải quyết xong những rối ren. Chỉ là: hãy đến. Hãy đến trong tình trạng của con. Mệt thì cứ mệt mà đến. Khóc thì cứ khóc mà đến. Hoang mang thì cứ hoang mang mà đến. Lòng đầy câu hỏi thì cứ mang câu hỏi đến. Thất vọng về chính mình thì cũng cứ đến. Thậm chí nếu đã lâu rồi con không cầu nguyện được nữa, chỉ ngồi trước Chúa mà không biết nói gì, thì chính sự hiện diện ấy đã là một lời cầu nguyện. Có những lúc chúng ta không cần nói với Chúa thật nhiều. Chỉ cần ngồi đó, trước một ngọn đèn nhỏ, một cây thánh giá, một nhà nguyện vắng, trong một khoảng thinh lặng, với một trái tim không còn sức để giả vờ. Có lẽ đó lại là một trong những lời cầu nguyện thật nhất đời người: “Lạy Chúa, con mệt.” Chỉ thế thôi. Có những lời kinh dài cả trang không chân thật bằng bốn chữ ấy. “Lạy Chúa, con mệt.” Mệt vì người khác. Mệt vì chính mình. Mệt vì những sai lầm lặp đi lặp lại. Mệt vì những dự tính chẳng thành. Mệt vì những người mình thương mà không hiểu mình. Mệt vì đã cố làm người tốt nhưng vẫn bị tổn thương. Mệt vì cầu nguyện quá lâu mà câu trả lời chưa đến. Mệt vì phải chờ, phải tha thứ, phải bắt đầu lại, phải sống tiếp một ngày mà mình chưa biết sẽ đi về đâu. Chúa không sợ những lời như vậy. Thiên Chúa không cần ta đến với Ngài bằng một khuôn mặt đã được trang điểm bằng đạo đức. Ngài muốn ta đến bằng con người thật. Và đôi khi, bình an bắt đầu không phải khi vấn đề biến mất, mà khi ta thôi mang nó một mình.
Chúng ta rất dễ tưởng bình an nghĩa là mọi chuyện phải ổn. Không. Nếu đợi đến khi chẳng còn vấn đề gì mới bình an thì có lẽ chúng ta chẳng bao giờ bình an được. Vừa giải quyết xong chuyện này sẽ có chuyện khác. Vừa trả được món nợ này có thể xuất hiện khoản chi khác. Vừa vượt qua bệnh này lại đối diện tuổi già. Vừa lo xong cho con nhỏ thì lại lo cho con trưởng thành. Cuộc đời không hứa rằng sẽ có một giai đoạn tất cả mọi việc đều hoàn hảo. Bình an Kitô giáo sâu hơn thế. Bình an là giữa những điều chưa ổn, ta vẫn biết mình đang ở trong tay Thiên Chúa. Bình an là chưa nhìn thấy đường nhưng tin rằng mình không đi một mình. Bình an là vẫn đau nhưng không tuyệt vọng, vẫn khóc nhưng trong nước mắt còn có niềm hy vọng, không hiểu tại sao chuyện ấy xảy ra nhưng vẫn tin đời mình không nằm ngoài ánh mắt yêu thương của Chúa. Có lẽ chúng ta cần học lại nghệ thuật sống chậm. Không phải lười biếng, không phải bỏ trách nhiệm, nhưng biết dừng đúng lúc. Có những người rất giỏi chăm sóc máy móc. Điện thoại hết pin là họ cắm sạc ngay. Xe đến kỳ bảo dưỡng thì đưa đi bảo dưỡng. Máy tính nóng quá thì tắt cho nguội. Nhưng chính tâm hồn mình đã báo động quá lâu mà vẫn ép nó hoạt động. Ta nói: “Ráng thêm chút.” Rồi thêm chút nữa, thêm một tháng, thêm một năm, cho tới một ngày không còn biết thế nào là không mệt. Hãy cho phép mình nghỉ. Một ngày không giải quyết chuyện của cả thế giới cũng chẳng sao. Một tin nhắn trả lời chậm một chút chưa chắc là thảm họa. Một buổi chiều không làm gì hữu ích cũng không phải tội lỗi. Một bữa cơm ăn thật chậm. Một tách cà phê không có điện thoại bên cạnh. Một buổi sáng đi bộ. Một buổi tối ngồi với cha mẹ. Một giờ thinh lặng trước Chúa. Một cuộc gặp mà không cần chụp hình để chứng minh với ai rằng mình đã vui. Những điều rất nhỏ ấy đôi khi cứu một đời người khỏi cạn kiệt.
Hãy trở lại với những điều đơn giản. Mặt trời sáng nay vẫn mọc. Cây ngoài cửa sổ vẫn có những chiếc lá non. Một cốc nước mát vẫn là một điều dễ chịu. Một bữa cơm nóng vẫn là một ân huệ. Một người hỏi ta “hôm nay khỏe không?” vẫn là một sự tử tế. Một mái nhà để bước vào khi trời mưa vẫn là một hạnh phúc. Có những ngày mọi thứ quá nặng, ta không cần ép mình nghĩ về cả cuộc đời. Chỉ cần sống hôm nay. Hôm nay ăn một bữa. Hôm nay làm việc cần làm. Hôm nay nói một lời tử tế. Hôm nay cầu nguyện được một câu. Hôm nay tha thứ thêm một chút. Hôm nay không bỏ cuộc. Ngày mai hãy để ngày mai đến. Nhiều khi chúng ta kiệt sức không phải vì gánh nặng của hôm nay, mà vì đã mang cả ngày mai, tháng sau, năm sau và hàng chục điều chưa xảy ra đặt lên vai mình. “Rồi sẽ ra sao?” “Lỡ như thất bại?” “Lỡ như bệnh?” “Lỡ như người ấy bỏ mình?” “Lỡ như mất việc?” “Lỡ như con cái không nên người?” “Lỡ như…” Chưa có chuyện gì xảy ra, nhưng tâm trí đã sống qua hàng trăm tai họa tưởng tượng. Có lẽ vì thế Đức Giêsu mới nhắc rằng ngày nào có cái khổ của ngày ấy. Không phải Chúa bảo chúng ta sống vô trách nhiệm. Người đang mời ta sống trong thực tại. Bởi ân sủng của Thiên Chúa được ban cho hôm nay. Ngày mai nếu có thập giá của ngày mai, ân sủng ngày mai cũng sẽ đến.
Cũng đừng quên đối xử dịu dàng với chính mình. Có những người rất dễ tha thứ cho người khác nhưng lại không tha thứ được cho bản thân. Một sai lầm cách đây mười năm vẫn bị lôi ra để kết án mình mỗi đêm. Một quyết định sai trở thành bằng chứng rằng mình vô dụng. Một lần thất bại khiến họ tin cả đời mình thất bại. Nhưng bạn đã sai, chứ bạn không phải là sai lầm của mình. Bạn đã thất bại, nhưng bạn không phải là thất bại ấy. Bạn từng yếu đuối, nhưng bạn không bị đóng khung mãi trong sự yếu đuối. Thiên Chúa không gọi chúng ta bằng tên của những lần vấp ngã. Ngài gọi chúng ta bằng tên của người con được yêu thương. Nếu Thiên Chúa còn cho ta một buổi sáng mới, có nghĩa là câu chuyện chưa kết thúc. Nếu còn thở, vẫn còn có thể bắt đầu. Không nhất thiết bắt đầu lớn lao. Một bước nhỏ, một lời xin lỗi, một cuộc điện thoại, một lần đi xưng tội, một lần trở lại nhà thờ, một quyết định ngủ sớm hơn, một bữa ăn lành mạnh hơn, một lần nói “không” với điều đang bào mòn mình, một lần thành thật rằng “tôi cần giúp đỡ”, một lần chấp nhận rằng mình không thể cứu tất cả mọi người. Có những gánh nặng vốn chưa bao giờ thuộc về chúng ta nhưng chúng ta lại mang suốt nhiều năm: muốn tất cả mọi người hiểu mình, muốn tất cả mọi người thích mình, muốn làm hài lòng tất cả, muốn sửa chữa cuộc đời người khác, muốn chịu trách nhiệm cho cảm xúc của tất cả mọi người. Không ai sống nổi như thế. Sẽ có người hiểu lầm bạn. Sẽ có người không thích bạn dù bạn chẳng làm điều gì xấu. Sẽ có những mối quan hệ bạn đã hết lòng mà vẫn không giữ được. Sẽ có những người bạn phải yêu từ xa. Sẽ có những cánh cửa phải đóng lại. Sẽ có những điều phải trao lại cho Thiên Chúa bởi bàn tay ta quá nhỏ để cầm nổi. Trưởng thành đôi khi là biết điều gì cần cố gắng và điều gì cần buông. Đức tin cũng vậy. Đức tin không phải là cố gắng kiểm soát Thiên Chúa để mọi sự xảy ra theo ý mình. Đức tin là dần học cách nói: “Lạy Chúa, con đã làm phần của con. Phần còn lại, con trao cho Chúa.”
Có những đêm chẳng thay đổi được gì nữa, hãy ngủ. Có những câu hỏi hôm nay chưa có câu trả lời, hãy để đó. Có những người ta không thể thay đổi, hãy cầu nguyện cho họ. Có những chuyện đã thuộc về quá khứ, đừng bắt hôm nay phải trả giá mãi cho ngày hôm qua. Có những cuộc chia tay cần được chấp nhận. Có những vết thương cần thời gian. Có những mùa đời không cần ta nở hoa; chỉ cần sống sót qua mùa đông đã là một thành công. Nếu hôm nay bạn đang rất mệt, xin đừng khinh thường chính mình vì điều đó. Con người có giới hạn. Chính Đức Giêsu cũng từng mệt bên bờ giếng, từng ngủ trên thuyền, từng tìm nơi thanh vắng, từng khóc trước mộ Lazarô, từng buồn đến chết được trong vườn Cây Dầu. Kitô giáo không dạy ta phải biến mình thành đá. Thánh thiện không phải là không biết mệt. Thánh thiện là ngay cả trong mệt mỏi vẫn biết tìm đúng nơi để nghỉ. Và nơi nghỉ sâu nhất của trái tim cuối cùng vẫn là Thiên Chúa. Có thể cuộc đời chưa dịu dàng với bạn. Có thể bạn đã đi qua những năm tháng mà mỗi lần nhớ lại vẫn tự hỏi tại sao mình chịu nổi. Có thể có những điều bạn mất mà chẳng bao giờ lấy lại được. Có thể bạn đã phải trưởng thành trong những hoàn cảnh mà đáng lẽ bạn được phép vô tư. Có thể nhiều năm nay bạn luôn là người chăm sóc người khác, đến mức chẳng ai nghĩ rằng bạn cũng có lúc cần một bờ vai. Nhưng mong bạn đừng đánh mất niềm tin rằng vẫn còn những điều dịu dàng ở phía trước.
Một ngày nào đó, có thể chẳng phải ngày xa xôi nào, bạn sẽ thức dậy và nhận ra mình đã nhẹ hơn. Một câu chuyện từng khiến tim nhói sẽ không còn làm bạn khóc nữa. Một người từng chiếm quá nhiều chỗ trong tâm trí sẽ trở thành một ký ức bình thường. Một vết thương vẫn còn sẹo, nhưng không còn đau. Bạn sẽ đi qua một con đường quen và bất chợt nhận ra mình đã không nghĩ đến chuyện ấy suốt cả ngày. Đó chính là chữa lành. Chữa lành đôi khi không đến bằng tiếng động lớn. Nó đến rất âm thầm: một sáng thức dậy thấy muốn mở cửa sổ, một hôm tự nhiên muốn nghe lại bài nhạc cũ, một ngày thấy món ăn ngon trở lại, một chiều bắt gặp hoàng hôn và muốn đứng nhìn lâu hơn, một lần nghe tiếng ai cười và bất giác cười theo, một hôm nhận ra mình lại có kế hoạch cho tương lai. Trái tim đã hồi sinh lúc ta không để ý. Vì thế, nếu đang ở một giai đoạn khó khăn, xin đừng ép mình phải mau lành. Hoa có mùa của hoa. Quả có mùa của quả. Vết thương cũng có nhịp điệu của nó. Đừng đào một hạt giống lên mỗi ngày để xem nó đã mọc rễ chưa. Hãy tưới nước, hãy đợi, hãy tin. Với con người cũng vậy. Có khi hôm nay ta chỉ cần tiếp tục sống tử tế với mình: ăn đủ, ngủ đủ, đi bộ, cầu nguyện, nói chuyện với một người an toàn, làm công việc vừa sức, bớt đọc những điều làm tâm hồn bất an, bớt so sánh cuộc sống mình với những hình ảnh đã được chọn lọc của người khác. Không ai đăng cả đời mình lên mạng. Người ta đăng chuyến đi, không đăng cuộc cãi nhau trước chuyến đi. Đăng bữa ăn đẹp, không đăng nỗi cô đơn khi trở về căn phòng. Đăng thành công, không đăng hàng trăm đêm mất ngủ. Đăng ảnh gia đình, không đăng những vết nứt. Vì thế, đừng lấy hậu trường đời mình so với sân khấu của người khác. Mệt lắm. Cuộc đời vốn đã đủ khó. Đừng tự làm nó khó hơn bằng việc liên tục chứng minh rằng mình phải hơn ai đó.
Có lẽ cuối cùng, hạnh phúc không phải là sở hữu một cuộc đời hoàn toàn không có bão. Hạnh phúc là tìm được một nơi để neo thuyền. Có một người để gọi. Có một mái nhà để về. Có một lời kinh để đọc khi chẳng biết làm gì khác. Có một Thiên Chúa để trao vào tay Ngài những điều ta không thể kiểm soát. Và có một sự bình an rất sâu nói với ta rằng: “Con không phải chiến đấu một mình.” Nếu hôm nay ai đó hỏi bạn: “Mệt như thế nào?”, hãy thử thành thật. Có thể bạn chỉ thiếu ngủ, vậy hãy ngủ. Có thể thân xác đã quá sức, vậy hãy nghỉ. Nhưng nếu bạn ngủ rất nhiều mà vẫn mệt; nếu đã đi chơi mà trở về lòng vẫn trống; nếu giữa đám đông vẫn cô đơn; nếu chẳng có biến cố gì lớn nhưng mỗi ngày thức dậy đều cảm thấy nặng nề, có thể điều bạn cần không chỉ là nghỉ ngơi. Bạn cần bình an. Bạn cần một khoảng thinh lặng đủ sâu để nghe lại chính mình. Bạn cần gặp một người mà trước mặt họ bạn được là mình. Bạn cần sắp xếp lại những ưu tiên. Bạn cần buông một điều. Bạn cần tha thứ một người. Có thể cần tha thứ cho chính mình. Và biết đâu, hơn tất cả, bạn cần trở về với Chúa. Không phải trở về vì Chúa đang giận, mà trở về vì có một chỗ trong tâm hồn chỉ Ngài mới lấp đầy được. Hãy về. Nếu đã lâu không cầu nguyện, hãy về. Nếu thấy mình tội lỗi, hãy về. Nếu đang giận Chúa, cũng hãy về mà nói với Ngài rằng mình đang giận. Nếu không còn cảm xúc gì, cứ về. Người Cha trong Tin Mừng không đứng ở cửa với cuốn sổ ghi tội. Ông chạy ra. Có lẽ Thiên Chúa vẫn đang chạy về phía chúng ta như thế. Ta cứ nghĩ mình phải tìm được đường về với Chúa. Nhưng có khi chính Chúa đã đi tìm ta từ lâu.
Và rồi, sau tất cả những ồn ào, chúng ta sẽ hiểu rằng đời người chẳng cần nhiều như ta tưởng. Một sức khỏe vừa đủ. Một mái nhà. Một vài người thật lòng. Một công việc có ý nghĩa. Một trái tim biết biết ơn. Một đức tin đủ để đi qua những ngày không hiểu gì. Và một chút bình an trước khi ngủ. Thế đã là giàu. Nếu bạn đọc đến đây và đang thấy mình mệt, tôi không biết chính xác bạn đã đi qua những gì. Tôi cũng không biết điều gì đang làm trái tim bạn nặng xuống. Có thể chẳng ai biết hết. Nhưng xin bạn nhớ rằng mệt không có nghĩa là thua. Dừng không có nghĩa là bỏ cuộc. Khóc không có nghĩa là yếu đuối. Xin giúp đỡ không có nghĩa là bất lực. Và một ngày tồi tệ không có nghĩa là một cuộc đời tồi tệ. Có những ngày chỉ cần đi qua được đã là can đảm. Nếu hôm nay bạn không làm được những điều lớn lao, hãy làm một điều nhỏ cho chính mình. Uống một cốc nước. Mở cửa sổ. Đi tắm. Ăn một bữa nóng. Ngủ sớm. Tắt điện thoại một chút. Bước ra trời chiều. Ngồi trước Chúa vài phút. Và nói: “Lạy Chúa, hôm nay con mệt. Xin ở lại với con.” Thế là đủ. Không nhất thiết mọi ngày đều phải rực rỡ. Không phải mùa nào cũng là mùa hoa. Không phải trang nào của cuộc đời cũng đẹp. Nhưng một chương buồn không phải là cả cuốn sách. Một mùa đông không phải là cả đời. Sau những ngày mưa, trời vẫn có thể trong. Sau những đêm rất dài, bình minh vẫn đến mà không cần chúng ta thúc giục. Cuộc đời vẫn âm thầm hồi sinh.
Vì thế, tôi chỉ muốn gửi đến những ai đang mệt một lời thật nhẹ: mong bạn sẽ gặp được những người không làm bạn phải mệt thêm. Mong bạn đủ can đảm để rời khỏi những điều liên tục làm tổn thương tâm hồn mình. Mong bạn biết lúc nào cần cố gắng và lúc nào cần nghỉ. Mong bạn thôi tự trách mình về những chuyện đã không thể làm khác. Mong những vết thương cũ dần thôi đau khi trời trở gió. Mong có một ngày bạn nhìn lại quãng đường đã qua và mỉm cười: “Thì ra mình đã đi xa đến thế.” Mong căn phòng bạn trở về tối nay có một ngọn đèn ấm. Mong bữa cơm vẫn còn nóng. Mong có ai đó nhớ hỏi bạn hôm nay thế nào. Và nếu chẳng có ai hỏi, mong bạn biết quay vào bên trong mà dịu dàng với chính mình. Mong ngày mai khi tỉnh dậy, cửa sổ có chút nắng. Gió sẽ mát. Cây vẫn xanh. Trời vẫn rộng. Tiếng chim vẫn hồn nhiên như thể thế giới chưa từng có đau buồn. Mong dưới vòi sen, nước vẫn chảy thật êm lành trên vai bạn, cuốn đi phần nào bụi bặm của một ngày dài. Mong bạn có một giấc ngủ sâu. Nhưng hơn một giấc ngủ, mong tâm hồn bạn tìm được bình an. Bởi có hai dạng mệt mỏi trên đời: một dạng cần chiếc giường, một dạng cần một mái nhà cho tâm hồn; một dạng cần nhắm mắt, một dạng cần mở lòng; một dạng được chữa bằng nghỉ ngơi, một dạng chỉ bắt đầu được chữa khi ta thôi chạy trốn chính mình và tìm lại nơi sâu thẳm nhất của đời sống, nơi Thiên Chúa vẫn kiên nhẫn đợi ta trở về. Và sau cùng, xin hãy nhớ rằng không phải ngày nào cũng cần chiến thắng. Có những ngày, bình an đã là một chiến thắng rất lớn rồi.
Lm. Anmai, CSsR
THAY VÌ NHÌN CUỘC ĐỜI NGƯỜI KHÁC, HÃY SỐNG CHO TỐT CUỘC ĐỜI CỦA MÌNH
Có một lúc nào đó trong đời, người ta chợt nhận ra rằng mình đã tiêu tốn quá nhiều thời gian cho những điều chẳng thật sự thuộc về mình. Mình đọc những cuộc tranh luận của những người chưa từng gặp. Mình theo dõi những cuộc đời chẳng liên hệ gì đến cuộc đời mình. Mình nhìn người này thành công, người kia thất bại, người nọ yêu ai, chia tay ai, giàu lên thế nào, bị chỉ trích ra sao. Mình thức rất khuya để xem những video dạy cách chữa lành, cách kỷ luật, cách sống tích cực, cách thoát khỏi trì hoãn, cách trở nên mạnh mẽ, nhưng sáng hôm sau vẫn thức dậy với căn phòng bừa bộn, một thân thể mệt mỏi, một công việc còn dang dở và một nỗi buồn chẳng biết phải gọi tên thế nào. Có khi vấn đề của chúng ta không phải là thiếu kiến thức. Chúng ta đã biết quá nhiều rồi. Vấn đề là chúng ta biết quá nhiều về những điều ở bên ngoài, nhưng lại làm quá ít với những gì đang nằm ngay trước mắt mình.
Thay vì đọc một cuộc tranh luận kéo dài hàng trăm bình luận trên mạng, tôi đi tập thể dục hai tiếng. Nghe thì đơn giản, nhưng đôi khi chính những điều đơn giản ấy lại cứu một ngày sống. Hai tiếng ấy có thể không thay đổi thế giới, nhưng làm cơ thể tôi khỏe hơn, giấc ngủ sâu hơn, tâm trí nhẹ hơn, sự tự tin trở lại một chút. Cuộc tranh luận kia có thể tiếp tục đến ngày mai mà chẳng cần sự có mặt của tôi. Thế giới cũng chẳng sụp đổ chỉ vì tôi không để lại một bình luận để chứng minh rằng mình đúng. Có những trận chiến mà chiến thắng khôn ngoan nhất chính là không bước vào. Không phải vì ta hèn nhát, cũng không phải vì ta chẳng có chính kiến, nhưng bởi ta bắt đầu hiểu rằng đời người ngắn lắm. Năng lượng của một con người cũng có giới hạn. Sự bình an trong lòng lại càng quý. Nếu ngày nào ta cũng đem từng mảnh bình an của mình ném vào những cuộc tranh cãi chẳng đi đến đâu, rồi cuối ngày lại hỏi tại sao mình kiệt sức, có lẽ câu trả lời đã nằm ngay trong cách ta sử dụng thời gian.
Thay vì xem một người lạ đang sống thế nào, tôi dọn lại căn phòng mình đang sống. Câu ấy nghe bình thường đến mức người ta dễ bỏ qua, nhưng phía sau nó là cả một thái độ sống. Chúng ta thường rất tò mò với cuộc sống của người khác mà lại bỏ quên chính không gian của mình. Ta biết người nổi tiếng kia vừa đi đâu, ăn món gì, mặc chiếc áo nào, mua căn nhà nào, có mối quan hệ ra sao; nhưng chiếc bàn của mình đã nhiều ngày chưa dọn, quần áo chất thành đống, một bóng đèn hỏng lâu rồi chưa thay, chồng sách mua về chưa đọc, một góc nhà phủ bụi mà ta cứ tự nhủ cuối tuần sẽ làm. Có những lúc, chữa lành bắt đầu chẳng phải bằng một khóa học đắt tiền hay một chuyến đi thật xa, mà chỉ bằng việc mở cửa sổ, thay tấm ga giường, xếp lại sách, bỏ đi những thứ không còn cần thiết, lau một chiếc bàn và ngồi xuống trong căn phòng sạch sẽ của mình. Khi ta chăm sóc nơi mình đang sống, ta cũng đang nói với bản thân rằng: cuộc đời này đáng được chăm sóc. Tôi đáng được sống trong một không gian tử tế. Ngày hôm nay của tôi đáng được trân trọng.
Thay vì xem thêm một video chữa lành lúc một giờ sáng, tôi đặt điện thoại xuống và đi ngủ. Có lẽ đây là một trong những nghịch lý lớn của thời đại chúng ta: người ta mất ngủ để xem người khác chỉ cách sống khỏe mạnh; người ta căng thẳng vì xem quá nhiều nội dung dạy cách giảm căng thẳng; người ta kiệt sức bởi những video nói về việc phải yêu thương chính mình. Có khi điều cơ thể cần chẳng phải thêm một lời khuyên nào nữa. Nó chỉ cần ngủ. Có khi tâm hồn không cần nghe thêm một bài nói về bình an. Nó chỉ cần được im lặng. Có khi đầu óc không cần thêm một phương pháp quản trị cảm xúc. Nó chỉ cần tắt màn hình, tắt tiếng thông báo và cho phép một ngày được kết thúc. Chúng ta có một thói quen rất kỳ lạ: cứ tưởng rằng mọi vấn đề đều phải được giải thích trước khi có thể được chữa lành. Nhưng không phải vậy. Có những nỗi mệt chỉ cần nghỉ. Có những cơn buồn chỉ cần thời gian. Có những hỗn loạn chỉ cần một đêm ngủ ngon. Có những câu hỏi hôm nay chưa trả lời được thì cứ để ngày mai. Không phải đêm nào ta cũng phải giải quyết cuộc đời mình trước khi nhắm mắt.
Thay vì lưu thêm mười video về kỷ luật, tôi làm xong một việc mình đã trì hoãn. Ta có thể lưu hàng trăm câu nói về kỷ luật mà vẫn sống thiếu kỷ luật. Ta có thể đọc mười cuốn sách về quản trị thời gian nhưng vẫn để một email cần trả lời nằm đó cả tuần. Ta có thể biết mọi phương pháp chống trì hoãn, từ chia nhỏ công việc, Pomodoro, quy tắc hai phút đến lập kế hoạch theo khung giờ, nhưng nếu cuối cùng ta vẫn chưa bắt đầu, mọi kiến thức ấy chỉ là một hình thức trì hoãn tinh vi hơn. Đôi khi người ta xem nội dung về phát triển bản thân không phải để phát triển, mà để có cảm giác rằng mình đang phát triển. Cảm giác ấy rất dễ gây nghiện. Ta xem một video và thấy có động lực. Ta nghe một bài diễn thuyết và thấy đời mình sắp thay đổi. Ta lưu một câu danh ngôn và tưởng mình đã tiến thêm một bước. Nhưng vài giờ sau, mọi thứ lại trở về như cũ. Bởi đời người không thay đổi bằng những gì ta lưu. Đời người thay đổi bằng những gì ta làm. Một cuộc điện thoại đã gọi. Một trang sách đã đọc. Một căn phòng đã dọn. Một lời xin lỗi đã nói. Một buổi tập đã hoàn thành. Một việc khó đã bắt đầu. Một lời hứa nhỏ đã giữ. Những điều ấy nhìn chẳng ngoạn mục, nhưng chính chúng âm thầm xây nên một đời sống.
Thay vì phân tích một tin nhắn cả buổi, tôi hỏi thẳng một câu. Biết bao nhiêu mệt mỏi trong các mối quan hệ được sinh ra từ việc chúng ta suy diễn nhiều hơn đối thoại. Một dấu chấm cuối câu cũng có thể khiến người ta mất ngủ. Một tin nhắn trả lời chậm trở thành bằng chứng rằng người kia không còn quan tâm. Một chữ ngắn hơn thường lệ được diễn giải thành sự lạnh nhạt. Một ngày không liên lạc được phóng đại thành một câu chuyện hoàn chỉnh về phản bội, thất vọng, chán ghét hoặc bỏ rơi. Tất cả xảy ra trong đầu ta mà người kia hoàn toàn không biết. Có những lúc, thay vì hỏi: “Bạn đang nghĩ gì về tôi?”, ta tự viết câu trả lời cho họ. Rồi ta buồn vì chính câu trả lời do mình tưởng tượng ra. Trưởng thành đôi khi chỉ là dám hỏi điều mình muốn biết thay vì suy đoán. “Bạn có đang giận tôi không?” “Điều tôi nói hôm qua có làm bạn buồn không?” “Mình có thể nói chuyện thẳng với nhau không?” Một câu hỏi rõ ràng đôi khi cứu ta khỏi hàng giờ dằn vặt. Sự thật có thể làm ta đau một lần, nhưng suy diễn có khả năng làm ta đau hàng trăm lần về những điều chưa chắc đã xảy ra.
Thay vì kể câu chuyện ấy với người thứ năm, tôi nói thẳng một lần với đúng người. Đây có lẽ là điều khó nhất. Bởi nói về một người bao giờ cũng dễ hơn nói với người ấy. Ta có thể kể với bạn bè rằng mình bị tổn thương, kể với đồng nghiệp rằng ai đó cư xử không đúng, kể với người thân rằng ta thất vọng như thế nào. Mỗi lần kể, câu chuyện lại được thêm một chút cảm xúc, một chút chi tiết, một chút phán xét. Người nghe đứng về phía ta, ta cảm thấy mình được xác nhận, và dần dần ta có thể trở nên rất chắc chắn rằng mình hoàn toàn đúng. Nhưng người duy nhất cần nghe điều ấy lại chẳng bao giờ được nghe. Thế là một hiểu lầm có thể kéo dài nhiều tháng chỉ vì hai người nói về nhau với tất cả mọi người ngoại trừ nói với nhau. Có những mối quan hệ không chết vì một biến cố lớn. Chúng chết vì quá nhiều điều nhỏ chưa từng được nói thẳng. Sự trưởng thành trong tình yêu, tình bạn, gia đình và đời sống cộng đoàn không phải là không bao giờ có xung đột. Trưởng thành là biết đưa xung đột về đúng địa chỉ.
Thay vì giải thích lựa chọn của mình, tôi làm cho nó đáng giá. Có một giai đoạn trong đời, chúng ta rất muốn mọi người hiểu mình. Ta giải thích tại sao mình đổi công việc. Ta giải thích tại sao mình rời một mối quan hệ. Ta giải thích tại sao mình chọn sống khác. Ta giải thích tại sao mình im lặng. Ta giải thích tại sao mình không còn xuất hiện ở một nơi từng rất quen. Ta giải thích mãi, như thể chỉ khi tất cả mọi người đồng ý thì lựa chọn ấy mới trở nên hợp lệ. Nhưng rồi một ngày ta hiểu ra: có những quyết định không cần được tất cả mọi người hiểu. Chỉ cần mình biết mình đã suy nghĩ, cầu nguyện, cân nhắc và chịu trách nhiệm. Thời gian sẽ nói phần còn lại. Nếu quyết định ấy đúng, hãy sống sao cho hoa trái của nó trở thành lời giải thích. Nếu ta chọn rời một môi trường độc hại, hãy sống bình an hơn. Nếu ta chọn một công việc mới, hãy làm việc tử tế hơn. Nếu ta quyết định bắt đầu lại, hãy bắt đầu thật sự. Nếu ta nói mình muốn trưởng thành, hãy để cách cư xử của mình chứng minh điều ấy. Có những lời biện minh dài hàng nghìn chữ không mạnh bằng một cuộc đời được sống đàng hoàng.
Thay vì biết hôm nay người khác nghĩ gì, tôi biết hôm nay mình cần làm gì. Đây có lẽ là sự tự do rất lớn của đời người. Bởi một phần không nhỏ những khổ đau của chúng ta đến từ nỗ lực kiểm soát những điều vốn không nằm trong tay. Người khác nghĩ gì về ta, họ có thích ta hay không, họ có hiểu lựa chọn của ta hay không, họ có nói gì sau lưng ta hay không, họ có công nhận những cố gắng của ta hay không – phần lớn những điều đó nằm ngoài quyền kiểm soát. Nhưng hôm nay tôi có thức dậy đúng giờ không, tôi có nói một lời tử tế không, tôi có hoàn thành việc cần làm không, tôi có giữ lời không, tôi có chăm sóc thân thể mình không, tôi có dành thời gian cầu nguyện không, tôi có xin lỗi khi mình sai không, tôi có tha thứ không, tôi có biết im lặng trước điều không đáng nói không – những điều ấy lại nằm ngay trong phần đời mà Thiên Chúa giao cho tôi.
Chúng ta mệt không chỉ vì làm quá nhiều. Nhiều khi chúng ta mệt vì quan tâm quá nhiều đến những thứ không thuộc trách nhiệm của mình. Mệt vì muốn sửa suy nghĩ của người khác. Mệt vì muốn ai cũng hiểu mình. Mệt vì theo dõi quá nhiều cuộc đời. Mệt vì hấp thụ quá nhiều tin tức. Mệt vì tranh luận quá nhiều chuyện. Mệt vì so sánh mình với những con người chỉ xuất hiện trên màn hình vài chục giây mỗi ngày. Mệt vì đầu óc lúc nào cũng ở một nơi khác: trong quá khứ, trong tương lai, trong một cuộc trò chuyện tưởng tượng, trong đời sống của người khác, trong những tình huống chưa xảy ra. Trong khi đó, ngày sống thật của mình cứ lặng lẽ trôi qua.
Có một kiểu nghèo rất lạ của con người hiện đại: chúng ta có vô số thông tin nhưng lại thiếu sự hiện diện. Biết chuyện ở tận một nơi cách mình hàng nghìn cây số nhưng không biết người ngồi bên cạnh đang buồn. Biết lịch sinh hoạt của người nổi tiếng nhưng không nhớ lần cuối mình hỏi thăm cha mẹ là khi nào. Biết rất nhiều về tâm lý học, chữa lành, phát triển bản thân, nhưng không nhận ra chính mình đã nhiều đêm ngủ quá muộn. Biết cần yêu bản thân nhưng lại để thân thể kiệt quệ. Biết phải sống trong hiện tại nhưng bàn tay cứ vô thức kéo màn hình xuống tìm một điều gì mới hơn. Ta giống một người đứng giữa một căn nhà đang cần được chăm sóc nhưng lại cầm ống nhòm nhìn sang hàng trăm căn nhà khác.
Có lẽ đã đến lúc ta trở về.
Trở về với cơ thể đang mang mình qua từng ngày. Nếu mệt, hãy nghỉ. Nếu sức khỏe đi xuống, hãy vận động. Nếu nhiều đêm thức khuya, hãy tập ngủ sớm. Nếu đã lâu không đi bộ dưới trời chiều, hãy ra ngoài. Đừng chờ đến khi cơ thể phải hét lên bằng bệnh tật mới bắt đầu lắng nghe nó. Thân thể không phải một cỗ máy để ta khai thác cho đến khi hỏng. Với người có đức tin, thân xác còn là quà tặng Thiên Chúa trao. Chăm sóc sức khỏe không phải ích kỷ. Đó cũng có thể là một hành vi biết ơn.
Trở về với căn nhà mình đang ở. Không cần một ngôi nhà thật sang trọng để có bình an. Nhiều khi chỉ cần một nơi sạch sẽ, có ánh sáng, có một chiếc bàn gọn gàng, một góc nhỏ để đọc sách và cầu nguyện. Ta thường nghĩ cuộc đời mình cần một thay đổi lớn, trong khi điều ta cần trước hết có thể chỉ là dọn lại chính những gì đang hỗn độn trước mắt. Một chiếc bàn sạch không giải quyết được mọi vấn đề, nhưng nó cho ta một khoảng trống để bắt đầu. Một căn phòng gọn không chữa lành mọi vết thương, nhưng nó nói với tâm trí rằng cuộc sống này vẫn còn có thể được sắp xếp lại.
Trở về với công việc cần làm. Đừng đợi cảm hứng. Có rất nhiều điều tốt đẹp trong đời không được hoàn thành bởi những người luôn có động lực, mà bởi những người vẫn làm khi chẳng có động lực nào. Ta không cần mỗi sáng thức dậy và cảm thấy mình có thể chinh phục thế giới. Chỉ cần làm việc kế tiếp. Viết một trang. Đọc mười trang. Trả lời một thư. Gấp một bộ quần áo. Đi bộ ba mươi phút. Cầu nguyện mười lăm phút. Gọi một cuộc điện thoại. Hoàn thành một việc. Rồi việc kế tiếp. Cuộc đời lớn được tạo nên từ những bước nhỏ mà người ta đủ trung thành để lặp lại.
Trở về với những mối quan hệ thật. Đừng để điện thoại khiến ta tưởng rằng mình đang kết nối trong khi thực ra ngày càng cô độc. Một biểu tượng trái tim dưới bài đăng không thể thay thế cho việc ngồi cạnh một người đang khóc. Một lời “chúc mừng sinh nhật” tự động không thay thế được một cuộc gọi chân thành. Một trăm người theo dõi câu chuyện của ta không nhất thiết bằng một người dám nói thật với ta. Một nghìn lượt thích không thể ôm ta khi đêm xuống. Đừng để số lượng kết nối đánh lừa ta về chiều sâu của tình thân. Có khi đời người chỉ cần vài người thật sự. Và để có những người thật sự, chính ta cũng phải học làm một con người thật sự: biết hiện diện, biết lắng nghe, biết giữ lời, biết xin lỗi, biết tha thứ, biết ở lại.
Trở về với sự im lặng. Thời đại này sợ im lặng. Vừa thức dậy người ta mở điện thoại. Đi đường nghe nhạc. Làm việc nghe podcast. Ăn cơm xem video. Trước khi ngủ lại xem thêm một chút nữa. Mọi khoảng trống đều phải được lấp bằng âm thanh và hình ảnh. Nhưng khi không bao giờ im lặng, ta cũng dần mất khả năng nghe thấy lòng mình. Và sâu hơn nữa, mất khả năng nghe tiếng Thiên Chúa. Chúa thường không la lớn để cạnh tranh với tiếng ồn của thế gian. Ngài chờ trong những khoảng lặng. Có những điều chỉ hiểu được khi ta thôi nói. Có những vết thương chỉ hiện ra khi ta thôi chạy. Có những câu hỏi chỉ bắt đầu sáng rõ khi màn hình tắt đi.
Trong Tin Mừng, Đức Giêsu nhiều lần lui vào nơi thanh vắng để cầu nguyện. Người không chữa lành tất cả mọi bệnh nhân của thế giới trong một ngày. Người không trả lời mọi cuộc tranh luận. Người không chạy theo mọi đòi hỏi của đám đông. Có lúc mọi người đang tìm Người, nhưng Người vẫn đi nơi khác để tiếp tục sứ mạng. Điều ấy rất đáng để suy nghĩ. Ngay cả Chúa Giêsu trong thân phận con người cũng sống với một ý thức rõ ràng về điều Chúa Cha muốn Người làm. Người không để tiếng ồn của đám đông quyết định căn tính và hướng đi của mình. Có lẽ chúng ta cũng cần học điều đó: không phải mọi lời gọi đều là tiếng gọi dành cho mình; không phải mọi vấn đề đều cần mình giải quyết; không phải mọi cuộc tranh luận đều cần tiếng nói của mình; không phải mọi cánh cửa mở ra đều phải bước vào.
Thiên Chúa không hỏi ta tại sao ta không sống cuộc đời của người khác. Ngài sẽ hỏi ta đã làm gì với cuộc đời được trao cho mình. Không ai được trao cho cùng một con đường, cùng một hoàn cảnh, cùng một khả năng, cùng một sứ mạng. Vì thế, so sánh là một trò chơi không bao giờ có điểm kết thúc. Nhìn lên, luôn có người hơn mình. Nhìn xuống, luôn có người kém mình. Nhìn sang bên, luôn có người đi nhanh hơn. Nhưng con đường của ta không nằm trên màn hình người khác. Nó nằm dưới chân mình.
Nhiều người nói họ chưa biết sứ mạng của đời mình là gì. Nhưng có khi ta không cần biết ngay một sứ mạng thật lớn. Hãy bắt đầu bằng bổn phận đang có. Làm người cha tử tế. Làm người mẹ hiện diện. Làm người con hiếu thảo. Làm người chồng chung thủy. Làm người vợ biết yêu thương. Làm linh mục tận tụy. Làm tu sĩ trung thành. Làm giáo viên có tâm. Làm bác sĩ có lòng. Làm công nhân lương thiện. Làm người Kitô hữu biết sống Tin Mừng trong căn nhà mình. Sứ mạng lớn thường được ẩn giấu trong những trung thành rất nhỏ. Người ta cứ chờ một khoảnh khắc đặc biệt để làm điều vĩ đại, trong khi Thiên Chúa âm thầm chờ họ làm điều bình thường với một tình yêu lớn.
Có một câu rất đáng để nhắc mình mỗi ngày: “Việc nào là việc của tôi?” Không phải theo nghĩa ích kỷ, mặc kệ người khác, nhưng để phân định. Nỗi lo nào thực sự thuộc phần tôi? Việc nào tôi có thể làm? Người nào tôi cần yêu thương hôm nay? Điều gì cần sửa trong chính tôi? Lời nào cần nói? Lời nào nên giữ lại? Việc gì cần bắt đầu? Việc gì cần dừng? Có lẽ nếu mỗi ngày trả lời thành thật những câu hỏi ấy, đời ta sẽ bớt rối hơn rất nhiều.
Ta không cần biết hết mọi chuyện xảy ra trên đời. Ta cũng không cần có ý kiến về mọi chuyện. Có một sự trưởng thành rất đẹp khi con người đủ bình an để nói: “Tôi không biết.” “Tôi chưa đọc đủ để nhận xét.” “Chuyện ấy không thuộc phạm vi của tôi.” “Tôi không muốn tranh luận điều này.” “Tôi cần dành thời gian cho gia đình.” “Tôi cần đi ngủ.” “Tôi cần hoàn tất việc của mình.” Những câu tưởng nhỏ ấy lại là những hàng rào bảo vệ bình an.
Và đừng nhầm bình an với thờ ơ. Người bình an vẫn quan tâm đến xã hội, vẫn đau trước bất công, vẫn lên tiếng khi cần, vẫn giúp người đau khổ, vẫn sống trách nhiệm với cộng đồng. Nhưng khác ở chỗ: họ không để mọi biến động của thế giới chiếm lấy toàn bộ nội tâm. Họ biết việc nào cần lên tiếng và việc nào nên im lặng. Họ biết lúc nào phải hành động và lúc nào phải lui về. Họ biết mình không phải Đấng Cứu Thế. Đây là một nhận thức rất quan trọng đối với đời sống thiêng liêng. Chỉ có Đức Kitô cứu thế giới. Phần chúng ta là trung thành với phần việc được giao.
Có những đêm, hãy thôi cố giải quyết cả tương lai. Chỉ cần chuẩn bị cho một ngày mai tử tế. Đặt báo thức. Cất điện thoại. Uống một ly nước. Cầu nguyện vài phút. Tạ ơn Chúa vì ngày vừa qua. Xin lỗi nếu đã làm ai tổn thương. Trao những điều chưa giải quyết được vào tay Chúa. Rồi ngủ. Không phải mọi câu hỏi đều phải có câu trả lời trước nửa đêm.
Có những sáng, hãy thôi mở điện thoại ngay lập tức để xem thế giới đã xảy ra chuyện gì. Trước hết hãy hỏi: hôm nay linh hồn tôi thế nào? Tôi sẽ sống ngày này ra sao? Ai đang cần tôi? Việc quan trọng nhất hôm nay là gì? Có lời nào của Chúa tôi cần mang theo? Một ngày bắt đầu với sự hiện diện sẽ khác một ngày bắt đầu bằng việc bị kéo vào hàng trăm cuộc đời của người khác.
Có những khi, ta cũng cần ngừng “chữa lành” mình để bắt đầu sống. Chữa lành là cần, nhưng chữa lành không có nghĩa là suốt đời nhìn vào vết thương. Có người trở nên quá bận rộn với việc phân tích quá khứ đến mức chẳng còn sống hiện tại. Họ tìm tên cho mọi cảm xúc, nguyên nhân cho mọi hành vi, lời giải thích cho mọi tổn thương, đến mức cuối cùng căn tính của họ chỉ còn xoay quanh những gì đã làm họ đau. Nhưng vết thương không phải toàn bộ con người bạn. Điều từng xảy ra với bạn không phải toàn bộ câu chuyện của bạn. Một lúc nào đó, chữa lành cũng có nghĩa là đứng lên, mở cửa, bước ra ngoài và bắt đầu sống phần đời còn lại.
Có khi bạn không cần thêm một video động lực. Bạn cần làm việc.
Không cần thêm một bài về tình yêu bản thân. Bạn cần đi ngủ.
Không cần phân tích thêm một tin nhắn. Bạn cần hỏi.
Không cần kể lại một nỗi đau với thêm mười người. Bạn cần nói với người có liên quan.
Không cần chứng minh quyết định của mình cho tất cả. Bạn cần sống sao cho quyết định ấy sinh hoa trái.
Không cần biết người khác đang nghĩ gì về mình. Bạn cần biết Thiên Chúa đang mời gọi mình làm gì.
Không cần theo dõi thêm một cuộc đời. Bạn cần quay về với cuộc đời của chính mình.
Và có lẽ điều đáng buồn nhất không phải là một ngày nào đó ta chết. Điều đáng buồn hơn là ta có thể sống rất lâu mà chưa từng thật sự có mặt trong cuộc đời mình. Ta đã ở đó bằng thân xác, nhưng tâm trí luôn ở nơi khác. Ta ăn mà không biết mình đang ăn. Ta đi bên người thân mà mắt nhìn điện thoại. Ta ngắm hoàng hôn qua ống kính thay vì qua đôi mắt. Ta đi lễ nhưng tâm trí chạy khắp nơi. Ta cầu nguyện mà tay vẫn muốn kiểm tra thông báo. Ta có một mái nhà nhưng luôn mơ về nơi khác. Ta có những người yêu thương nhưng cứ nhìn vào những người chẳng biết mình tồn tại.
Đời người không dài như ta tưởng.
Cha mẹ rồi sẽ già. Con cái rồi sẽ lớn. Những người ta yêu thương rồi sẽ có ngày không còn ngồi ở chiếc ghế quen thuộc ấy nữa. Sức khỏe rồi sẽ đổi. Căn nhà rồi sẽ vắng. Những mùa ta tưởng còn rất nhiều rồi sẽ đi qua. Và đến cuối cùng, có lẽ ta sẽ không tiếc rằng mình đã bỏ lỡ thêm vài trăm bài đăng, vài cuộc tranh luận, vài tin tức hay vài câu chuyện của người lạ. Điều ta tiếc có thể là đã không ngồi lâu hơn với mẹ trong một buổi chiều. Không gọi cho cha thêm một lần. Không ôm con khi nó còn nhỏ. Không đi bộ khi đôi chân còn khỏe. Không ngắm trời khi mắt còn sáng. Không nói lời yêu thương khi vẫn còn cơ hội. Không sống cuộc đời mình bởi quá bận xem cuộc đời người khác.
Đức tin Kitô giáo không dạy ta trốn khỏi thế giới. Đức tin dạy ta sống giữa thế giới nhưng biết mình thuộc về đâu. Đức Giêsu đã nói về chuyện đừng quá lo lắng cho ngày mai, vì ngày mai sẽ lo cho ngày mai. Người không dạy ta vô trách nhiệm. Người dạy ta trở lại với ân sủng của hôm nay. Bởi Thiên Chúa gặp ta trong hôm nay. Ta không thể yêu ngày hôm qua nữa. Ta chưa thể phục vụ ngày mai. Ta chỉ có thể sống, yêu, sửa đổi, tha thứ và trung thành trong ngày đang có.
Cho nên, sáng nay, thay vì hỏi thế giới đang nghĩ gì, hãy hỏi Chúa: “Lạy Chúa, hôm nay Chúa muốn con làm gì?”
Có thể câu trả lời không lớn lao.
Dọn căn phòng đi.
Gọi cho mẹ đi.
Xin lỗi người ấy đi.
Hoàn thành công việc đi.
Đặt điện thoại xuống đi.
Đừng trả lời bình luận ấy.
Đi bộ một chút.
Ăn một bữa tử tế.
Đọc vài trang sách.
Ngồi yên trước Nhà Tạm.
Tha thứ.
Bắt đầu lại.
Đi ngủ sớm.
Ngày mai thức dậy và tiếp tục.
Đời sống thiêng liêng sâu sắc không nhất thiết lúc nào cũng nằm trong những cảm xúc cao vời. Đôi khi nó nằm trong một chiếc điện thoại được đặt xuống đúng lúc. Một cuộc tranh luận được bỏ qua. Một lời cay nghiệt không gửi đi. Một căn phòng được dọn sạch. Một công việc được hoàn thành tận tâm. Một cơ thể được chăm sóc. Một cuộc đối thoại được thực hiện trực tiếp thay vì bàn tán sau lưng. Một giờ được dành cho người thân. Một khoảng lặng dành cho Chúa.
Bởi cuối cùng, đời sống của chúng ta không được tạo nên bởi những điều mình biết, mà bởi những điều mình chọn làm mỗi ngày. Không phải những video ta lưu, nhưng những thói quen ta giữ. Không phải những câu nói hay ta chia sẻ, nhưng những lời tử tế ta thực sự nói. Không phải những suy nghĩ đẹp ta có về tình yêu, nhưng cách ta đối xử với người gần mình nhất. Không phải những bài viết về tha thứ, nhưng người cụ thể ta quyết định tha thứ. Không phải những bài giảng về cầu nguyện, nhưng khoảnh khắc ta thực sự quỳ xuống. Không phải hàng trăm kế hoạch thay đổi bản thân, nhưng một bước nhỏ ta thực hiện ngay hôm nay.
Vậy nên, nếu hôm nay thấy lòng mình rối, đừng cố sửa cả cuộc đời trong một buổi chiều.
Hãy làm việc kế tiếp.
Nếu căn phòng bừa bộn, hãy dọn một góc.
Nếu thân thể trì trệ, hãy đứng lên đi bộ.
Nếu có việc trì hoãn, hãy bắt đầu mười phút.
Nếu có hiểu lầm, hãy hỏi thẳng.
Nếu làm sai, hãy xin lỗi.
Nếu quá mệt, hãy nghỉ.
Nếu lòng bất an, hãy cầu nguyện.
Nếu không biết tương lai thế nào, hãy sống cho tử tế ngày hôm nay.
Nếu người khác không hiểu mình, hãy bình an.
Nếu có điều không kiểm soát được, hãy trao lại cho Chúa.
Và rồi tiếp tục.
Không cần ồn ào.
Không cần chứng minh.
Không cần thông báo cho cả thế giới rằng mình đang thay đổi.
Cây không phát ra tiếng khi lớn. Bình minh không cần thông báo trước khi đến. Hạt giống dưới đất chẳng cần ai vỗ tay mà vẫn nảy mầm. Một con người cũng vậy. Những thay đổi sâu nhất thường diễn ra âm thầm: khi không ai nhìn thấy, không ai tán thưởng, không có lượt thích, không có bình luận, chỉ có bạn, lương tâm của bạn và Thiên Chúa.
Một ngày nào đó, khi nhìn lại, ta sẽ nhận ra cuộc đời mình đã đổi khác không phải vì một khoảnh khắc vĩ đại, nhưng vì rất nhiều lần ta chọn điều đúng thay vì điều dễ. Chọn đi ngủ thay vì lướt thêm. Chọn làm việc thay vì xem thêm video động lực. Chọn đối thoại thay vì suy diễn. Chọn im lặng thay vì tranh cãi. Chọn tha thứ thay vì kể lại vết thương. Chọn cầu nguyện thay vì hoảng loạn. Chọn sống thay vì đứng bên lề nhìn người khác sống.
Thế thôi.
Có khi cuộc đời chẳng phức tạp như ta làm cho nó trở thành.
Ta không cần biết hết.
Không cần thắng hết.
Không cần được hiểu hết.
Không cần được yêu bởi tất cả.
Không cần trả lời mọi người.
Không cần có mặt ở mọi nơi.
Không cần theo dõi mọi chuyện.
Chỉ cần biết hôm nay mình phải sống thế nào cho tử tế.
Chỉ cần làm phần việc của mình.
Chỉ cần yêu những người Chúa đã đặt bên cạnh.
Chỉ cần trung thành với điều thiện mà mình đã nhận ra.
Chỉ cần đi từng bước.
Và khi đã làm hết phần mình, hãy để phần còn lại trong tay Thiên Chúa.
Bởi bình an thực sự bắt đầu vào ngày ta ngừng cố kiểm soát cả thế giới và bắt đầu chăm sóc thật tốt mảnh đời Chúa đã trao vào tay mình.
Lm. Anmai, CSsR
ĐẰNG SAU NỖI SỢ CÓ THỂ LÀ MỘT TRÁI TIM ĐANG XIN ĐƯỢC YÊU
“Có lẽ mọi điều khiến chúng ta sợ hãi, trong bản chất sâu xa nhất của nó, đều là một điều gì đó bất lực đang mong muốn tình yêu của chúng ta.”
Có những câu nói ta đọc qua chỉ trong vài giây, nhưng phải sống rất nhiều năm mới hiểu được chiều sâu của nó. Có những lời lúc mới nghe tưởng như quá mềm mại trước một thế giới đầy gai góc, nhưng đến một ngày, sau khi đã đi qua đủ những đổ vỡ, mất mát, hiểu lầm, tổn thương và những cuộc chiến không đáng có, ta mới nhận ra rằng có lẽ điều nhân loại thiếu nhất không phải là sức mạnh để chiến thắng nhau, nhưng là một đôi mắt đủ sâu để nhìn thấy sự yếu đuối ẩn sau những điều khiến mình sợ hãi. Con người thường phản ứng với nỗi sợ bằng cách chống trả. Ta sợ ai thì ta tránh người ấy, ghét người ấy, phòng thủ trước người ấy hoặc tìm cách làm cho người ấy yếu đi trước khi người ấy có thể làm tổn thương mình. Ta sợ thất bại nên cố chứng minh mình thành công. Ta sợ bị bỏ rơi nên cố giữ người khác bằng mọi giá. Ta sợ bị coi thường nên tìm cách hơn người. Ta sợ nghèo nên tích lũy không biết bao nhiêu mới thấy đủ. Ta sợ già nên cố che đi những dấu vết thời gian. Ta sợ chết nên sống như thể cái chết không tồn tại. Ta sợ phải đối diện với chính mình nên lấp đầy cuộc đời bằng những cuộc vui, âm thanh, công việc, mạng xã hội và những bận rộn nối tiếp nhau. Nhưng rồi càng chạy, ta càng mệt. Càng chống trả, lòng càng bất an. Càng cố khống chế những gì khiến mình sợ, ta càng nhận ra có những thứ không thể bị đánh bại bằng bạo lực. Có những bóng tối càng đánh càng dày. Có những vết thương càng giấu càng đau. Có những con người càng bị xua đuổi càng trở nên dữ dằn. Và có những nỗi sợ chỉ bắt đầu được chữa lành khi ta dám bước lại gần, nhìn thật kỹ và hỏi: điều gì đang bất lực ở đây? Điều gì đang kêu cứu? Điều gì đang mong được yêu mà không biết cách nói ra?
Rất nhiều sự dữ trong đời bắt đầu từ một điều rất nhỏ: một nỗi sợ không được chữa lành. Một người thường xuyên nổi nóng có thể không thật sự mạnh mẽ như vẻ bên ngoài. Có khi họ chỉ đang sợ mình bị xem thường. Một người thích kiểm soát tất cả có thể không thật sự tự tin; có khi họ đã từng mất mát quá nhiều nên bây giờ không dám để bất cứ điều gì vượt khỏi tay mình. Một người luôn khoe khoang về bản thân có thể không phải vì họ quá yêu mình, mà vì sâu trong lòng họ chưa bao giờ cảm thấy mình đủ giá trị. Một người khép kín, lạnh lùng và khó gần có thể đã từng mở lòng quá nhiều rồi bị phản bội. Một người không muốn yêu ai nữa có thể không phải vì trái tim họ đã chết, nhưng vì trái tim ấy đã đau quá sức chịu đựng. Một đứa trẻ đánh bạn trong lớp có thể đang sống trong một mái nhà đầy tiếng quát. Một người đàn ông hay nổi giận với gia đình có thể đang mang một cảm giác thất bại mà không biết nói với ai. Một người phụ nữ hay ghen có thể đang mang trong mình ký ức bị bỏ rơi từ rất lâu. Một người thích hạ thấp người khác có thể đang cố giấu đi mặc cảm của chính mình. Một người càng lớn tiếng về sức mạnh có khi càng run rẩy trước sự thật rằng bên trong họ là một đứa trẻ chưa bao giờ cảm thấy được an toàn. Nếu chỉ nhìn hành vi, ta dễ kết án. Nếu nhìn sâu hơn vào trái tim, ta có thể bắt đầu hiểu. Hiểu không có nghĩa là biện minh cho mọi sai trái. Yêu thương không có nghĩa là để người khác tiếp tục làm điều xấu. Tha thứ không phải là gọi sự ác thành sự thiện. Nhưng hiểu giúp ta không biến thành chính điều mình đang chống lại. Hiểu giúp ta có thể đặt ranh giới mà không nuôi thù hận, có thể nói “không” mà không mong người kia bị hủy diệt, có thể rời xa một mối quan hệ độc hại mà vẫn cầu mong người ấy một ngày được chữa lành. Đó là một thứ tự do lớn lao: không để sự dữ của người khác quyết định ta sẽ trở thành người như thế nào.
Có lẽ nhiều điều khiến chúng ta sợ hãi thật ra đang rất bất lực. Một con chó bị thương thường dễ cắn người đến gần, không phải vì nó ghét người ấy, nhưng vì đau. Con người cũng vậy. Người đang đau có thể trở nên khó chịu. Người đang sợ có thể trở nên hung hăng. Người đang tuyệt vọng có thể nói ra những lời làm người khác tuyệt vọng theo. Người đang bị tổn thương có khi lại tiếp tục làm tổn thương người khác. Đó là bi kịch truyền từ trái tim này sang trái tim khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác. Một người cha từng lớn lên trong đòn roi có thể tưởng rằng đánh con là cách giáo dục. Một người mẹ từng bị coi thường có thể vô thức đặt quá nhiều áp lực lên con mình vì sợ con cũng bị khinh thường như bà. Một người từng bị phản bội có thể nghi ngờ cả người chân thành nhất. Một người từng bị bỏ rơi có thể bám víu người yêu đến mức khiến họ ngạt thở. Nếu không có ai dừng lại, chuỗi đau ấy cứ tiếp tục. Nhưng chỉ cần một người đủ tỉnh thức để nói: “Nỗi đau này sẽ dừng lại ở tôi. Tôi đã bị tổn thương nhưng tôi sẽ không truyền vết thương đó cho người khác”, thì một lịch sử có thể đổi hướng. Đó chính là sức mạnh âm thầm của tình yêu: tình yêu không luôn thay đổi được quá khứ, nhưng tình yêu có thể ngăn quá khứ tiếp tục làm hỏng tương lai.
Ta thường nghĩ điều đáng sợ nhất là cái ác đang ở ngoài ta, nhưng đôi khi điều ta sợ nhất lại là phần yếu đuối bên trong chính mình. Có người không chịu được sự im lặng vì trong im lặng, họ nghe thấy tiếng lòng mình. Có người không thể ở một mình vì khi không còn ai xung quanh, họ phải đối diện với cảm giác trống rỗng. Có người lao vào công việc không phải vì yêu công việc đến thế, nhưng vì nếu dừng lại, họ sẽ phải hỏi mình những câu mà nhiều năm nay họ vẫn né tránh: Tôi có thực sự hạnh phúc không? Tôi đang sống cho điều gì? Tôi đang cố chứng minh điều gì? Vì sao tôi vẫn giận người ấy? Vì sao một chuyện đã qua hai mươi năm mà nhắc lại tôi vẫn đau? Vì sao tôi sợ người khác biết con người thật của mình? Vì sao tôi luôn cần được khen? Vì sao tôi không thể tha thứ cho mình? Có lẽ bên trong mỗi người đều có một căn phòng mà ta ít khi muốn mở cửa. Trong đó có những ký ức ta muốn quên, những lần thất bại ta không muốn nhắc, những tội lỗi làm ta xấu hổ, những giấc mơ đã chết, những người đã rời đi, những lời chưa kịp nói và những giọt nước mắt chưa từng được khóc trọn vẹn. Ta sợ căn phòng ấy. Ta sợ nếu mở ra, tất cả sẽ tràn ngập đời mình. Nhưng nhiều khi chính căn phòng ta khóa kín nhất lại đang bất lực chờ tình yêu của ta. Phần tổn thương trong ta không cần thêm một bản án. Nó cần được nhìn nhận. Phần yếu đuối trong ta không cần bị khinh bỉ. Nó cần được nâng đỡ. Quá khứ trong ta không thể bị xóa, nhưng nó có thể được ôm lấy bằng một ánh nhìn khác.
Đôi khi ta cần học cách yêu chính con người mà mình đã từng là. Người trẻ vụng dại năm xưa. Người đã tin nhầm. Người đã lựa chọn sai. Người đã quá yếu để nói “không”. Người đã quá ngây thơ để nhận ra mình đang bị lợi dụng. Người đã quá nóng giận để giữ một mối quan hệ. Người đã bỏ lỡ một cơ hội. Người đã khiến ai đó buồn. Người đã lạc đường. Ta thường rất dễ nói lời bao dung với người khác nhưng vô cùng tàn nhẫn với bản thân. Ta có thể nói với một người đang đau rằng: “Ai cũng có lúc sai”, nhưng trong lòng mình lại nhắc đi nhắc lại một lỗi lầm hàng chục năm. Ta có thể khuyên người khác bước tiếp nhưng lại âm thầm đứng trước ngôi mộ của quá khứ mình mỗi ngày. Có những người sống cả đời trong một phiên tòa nội tâm, vừa là bị cáo vừa là công tố viên, và bản án dường như không bao giờ kết thúc. Nhưng Thiên Chúa không dựng nên con người để họ bị đóng đinh vĩnh viễn trên sai lầm của chính mình. Thập giá của Đức Kitô nói với ta điều ngược lại: tội lỗi là thật, nhưng lòng thương xót còn thật hơn; thất bại là đau đớn, nhưng không phải là tiếng nói cuối cùng; cái chết hiện hữu, nhưng sự sống lại có lời sau hết. Người Kitô hữu không được mời gọi giả vờ rằng vết thương không tồn tại, mà được mời gọi tin rằng ngay cả vết thương cũng có thể trở thành nơi ánh sáng đi vào.
Nhìn vào Đức Giêsu, ta thấy một điều kỳ lạ: Người không sợ đến gần những gì người đời sợ hãi. Người chạm vào người phong hủi mà xã hội tránh xa. Người ngồi ăn với người tội lỗi mà những người đạo đức khinh miệt. Người để một phụ nữ bị mang tiếng xấu đến gần. Người nhìn Dakêu không bằng cái nhìn của đám đông nhưng bằng cái nhìn thấy được khả năng hoán cải đang bị chôn vùi trong ông. Người không gọi Matthêu bằng cái tên “kẻ thu thuế phản quốc”, nhưng gọi ông như một môn đệ có thể bắt đầu lại. Người nhìn Phêrô sau ba lần chối Thầy không như kẻ phản bội đáng loại bỏ, nhưng như một người đang tan vỡ vì nhận ra sự yếu đuối của mình. Người nhìn đám đông đóng đinh mình mà vẫn có thể cầu xin: “Lạy Cha, xin tha cho họ.” Đó không phải sự ngây thơ. Đức Giêsu biết rất rõ cái ác là gì. Người đã bị phản bội, bị vu khống, bị đánh đập, bị nhục mạ và bị đóng đinh. Nhưng Người từ chối để sự dữ định nghĩa cách Người đáp trả. Người không chiến thắng hận thù bằng hận thù lớn hơn. Người chiến thắng nó bằng một tình yêu đi đến tận cùng.
Có lẽ chính ở đây ta hiểu sâu hơn câu nói rằng những gì khiến ta sợ hãi có thể là một điều gì đó bất lực đang mong muốn tình yêu của ta. Một người mang bộ mặt đáng sợ có thể đang mang một trái tim rất sợ bị bỏ rơi. Một xã hội đầy giận dữ có thể là một xã hội đầy người không cảm thấy mình được lắng nghe. Một thế hệ sống ồn ào có thể đang mang nỗi cô đơn rất sâu. Một người không ngừng tìm sự chú ý trên mạng có thể đang hỏi bằng một cách vụng về: “Có ai thấy tôi không? Có ai nghĩ tôi đáng được quan tâm không?” Một người nghiện thành tích có thể đang hỏi: “Nếu tôi không thành công, liệu tôi còn được yêu không?” Một người già không ngừng kể lại chuyện cũ có thể đang sợ rằng thế giới sẽ quên mất mình. Một đứa trẻ cứ nghịch phá có thể đang hỏi cha mẹ bằng hành vi của nó: “Con có quan trọng hơn chiếc điện thoại của cha mẹ không?” Một người bệnh cáu gắt có thể đang sợ mất phẩm giá. Một người hấp hối không chịu buông có thể không chỉ sợ chết, mà còn sợ để lại người mình thương. Bao nhiêu hành vi mà ta gọi là khó chịu đôi khi chỉ là một ngôn ngữ vụng về của nỗi sợ.
Vì thế, trưởng thành không chỉ là biết tự bảo vệ mình. Trưởng thành còn là học khả năng nhìn xuyên qua bề mặt. Khi ai đó nổi giận với ta, thay vì lập tức hỏi “họ có quyền gì nói với tôi như thế?”, đôi khi ta có thể tự hỏi thêm: “Điều gì đang xảy ra trong họ?” Khi một người trở nên lạnh lùng, thay vì chỉ kết luận “họ vô tình”, có thể có một câu hỏi khác: “Có phải họ đang đau?” Khi một người liên tục chống đối, có thể thử hỏi: “Họ đang sợ điều gì?” Những câu hỏi đó không khiến ta yếu đi. Trái lại, nó giúp ta không bị điều khiển bởi phản xạ. Người mạnh không phải người đáp trả mọi cú đánh bằng cú đánh mạnh hơn. Người mạnh là người đủ tự do để lựa chọn cách phản ứng. Và có khi chiến thắng lớn nhất trong một cuộc cãi vã không phải là nói câu cuối cùng, nhưng là đủ bình tĩnh để không nói ra câu sẽ khiến mình ân hận suốt nhiều năm.
Tất nhiên, yêu thương không phải là để mình bị chà đạp. Có những con người ta phải tha thứ nhưng không thể tiếp tục gần gũi như trước. Có những mối quan hệ cần một khoảng cách. Có những hành vi phải được ngăn chặn. Có những bất công phải được nói ra. Có những trường hợp cần sự can thiệp của luật pháp, cộng đoàn, gia đình hoặc những người có trách nhiệm. Tình yêu Kitô giáo không phải là thái độ nhu nhược trước sự dữ. Đức Giêsu tha thứ nhưng Người cũng nói sự thật. Người hiền lành nhưng không hèn nhát. Người đầy lòng thương xót nhưng cũng lật bàn những kẻ biến Đền Thờ thành nơi buôn bán. Người không kết án người phụ nữ ngoại tình nhưng đồng thời nói: “Hãy đi và đừng phạm tội nữa.” Tình yêu đích thực vừa có lòng thương xót vừa có sự thật. Nếu chỉ có sự thật mà không có lòng thương xót, sự thật trở thành chiếc búa. Nếu chỉ có lòng thương xót mà không có sự thật, lòng thương xót dễ biến thành dung túng. Trưởng thành là giữ được cả hai.
Điều này cũng đúng khi ta đối diện với những biến cố đáng sợ của cuộc đời. Bệnh tật làm ta sợ. Tuổi già làm ta sợ. Mất việc làm ta sợ. Tương lai của con cái làm ta sợ. Biến động xã hội làm ta sợ. Sự chia ly làm ta sợ. Cái chết làm ta sợ. Có những đêm con người nằm yên nhưng trong đầu có hàng trăm câu hỏi. Nếu chuyện xấu xảy ra thì sao? Nếu người thân của tôi rời đi thì sao? Nếu bác sĩ báo một kết quả không tốt thì sao? Nếu công việc đổ vỡ thì sao? Nếu tiền tiết kiệm không đủ thì sao? Nếu con tôi đi sai đường thì sao? Nếu một ngày tôi trở thành gánh nặng cho người khác thì sao? Nỗi sợ thường đưa ta sống trong một tương lai chưa xảy ra và khiến ta đau trước những điều có thể chẳng bao giờ đến. Nó lấy sức lực của ngày hôm nay để trả cho món nợ của ngày mai. Đó là lý do Đức Giêsu không ngừng nói: “Đừng sợ.” Không phải vì đời sẽ không có bão, nhưng vì có Một Đấng ở cùng ta trong bão. Đức tin không phải là lời bảo đảm rằng mọi chuyện sẽ diễn ra đúng như ta muốn; đức tin là xác tín rằng ngay cả khi mọi chuyện không diễn ra như ta muốn, ta vẫn không bị bỏ rơi.
Có những nỗi sợ không cần bị tiêu diệt, nhưng cần được ôm lấy trong cầu nguyện. Khi ta sợ mất một người, nỗi sợ ấy có thể đang nói rằng ta yêu người ấy rất nhiều. Khi ta sợ thất bại, có thể vì điều ta đang làm rất quan trọng đối với mình. Khi ta sợ tuổi già, có thể vì ta yêu sự sống. Khi ta sợ chết, có thể vì trái tim con người được tạo dựng cho sự sống vĩnh cửu. Không phải mọi nỗi sợ đều là kẻ thù. Đôi khi nỗi sợ là một người đưa thư. Nếu ta không vội xua đuổi nó, nó có thể chỉ cho ta biết điều gì đang thật sự quan trọng trong lòng mình. Ta sợ mất điều gì thì thường điều đó có giá trị đối với ta. Nhưng cũng chính vì vậy, nỗi sợ mời ta học nghệ thuật buông. Yêu mà không chiếm hữu. Gắn bó mà không biến người khác thành sở hữu của mình. Trân trọng hiện tại mà không đòi nó phải kéo dài mãi. Mọi sự trên đời đều đi qua. Con người ta yêu sẽ một ngày già đi. Cha mẹ một ngày sẽ rời khỏi ta. Con cái sẽ lớn và có con đường riêng. Những nơi quen thuộc sẽ thay đổi. Thân thể ta sẽ không mãi khỏe mạnh. Những mùa đẹp nhất rồi cũng qua. Nhưng điều ấy không làm tình yêu trở nên vô nghĩa. Ngược lại, chính vì mọi sự hữu hạn mà mỗi giây phút yêu thương trở nên quý giá.
Có lẽ ta không cần sống một đời không biết sợ. Ta chỉ cần học cách không để nỗi sợ làm chủ đời mình. Can đảm không phải là không run. Can đảm là vẫn bước đi dù đang run. Một người mẹ đưa con vào phòng mổ có thể rất sợ nhưng vẫn mỉm cười để con an tâm. Một người đang chiến đấu với bệnh tật có thể có những đêm bật khóc nhưng sáng hôm sau vẫn cầu nguyện và tiếp tục điều trị. Một người vừa mất đi người mình thương có thể tưởng mình không thể sống tiếp, nhưng từng ngày, từng ngày, họ học lại cách bước đi. Một người đã từng bị phản bội có thể rất sợ yêu lần nữa, nhưng rồi một ngày họ mở lòng. Một người đã từng thất bại nặng nề có thể sợ bắt đầu lại, nhưng rồi họ làm một bước nhỏ. Đó là những phép lạ không ồn ào. Không có sấm chớp. Không có những tràng pháo tay. Chỉ có một trái tim từng bị thương nhưng từ chối chết.
Có lẽ Thiên Chúa không cất hết những điều làm ta sợ vì Người muốn ta khám phá rằng tình yêu có thể đi qua nỗi sợ. Thánh Gioan viết: “Tình yêu hoàn hảo loại trừ sợ hãi.” Điều đó không có nghĩa người yêu Chúa sẽ chẳng bao giờ sợ. Các thánh cũng sợ. Các ngài cũng đau, cũng khóc, cũng có lúc tối tăm. Chính Đức Giêsu trong vườn Cây Dầu đã buồn sầu đến chết được. Người không giả vờ rằng thập giá dễ chịu. Nhưng giữa nỗi sợ, Người vẫn nói: “Xin đừng theo ý con, mà xin theo ý Cha.” Đó là đỉnh cao của tín thác: không phải tôi hiểu mọi chuyện, nhưng tôi biết tôi đang ở trong tay Ai. Không phải tôi biết ngày mai sẽ thế nào, nhưng tôi biết Đấng đang đi với tôi hôm nay. Không phải mọi điều đều tốt, nhưng Thiên Chúa có thể làm điều tốt nảy sinh ngay cả từ những gì rất đau.
Và rồi một ngày ta hiểu rằng nhiều con quái vật trong đời mình đã trở nên nhỏ hơn khi ta bật đèn lên. Nhiều vết thương bớt đáng sợ khi được gọi đúng tên. Nhiều ký ức mất quyền lực khi được kể ra trong một nơi an toàn. Nhiều nỗi hổ thẹn bắt đầu tan khi ta nhận ra mình vẫn được yêu dù người khác biết sự thật về mình. Sự chữa lành thường bắt đầu không phải bằng việc quên, nhưng bằng việc thôi chạy trốn. Ta quay lại nhìn điều khiến mình sợ và nói: “Tôi biết bạn ở đó. Tôi không còn giả vờ nữa.” Có thể ta vẫn khóc. Có thể vẫn đau. Nhưng nỗi đau được nhìn nhận đã khác nỗi đau bị chôn giấu. Một vết thương được rửa sạch có thể xót hơn lúc đầu, nhưng đó là nỗi xót của chữa lành.
Nếu hôm nay có một điều gì đó đang khiến ta sợ, có lẽ thay vì chỉ cầu xin: “Lạy Chúa, xin cất nó đi”, ta có thể cầu thêm một lời khác: “Lạy Chúa, xin chỉ cho con điều gì đang ẩn dưới nỗi sợ này.” Có thể là một vết thương cần được chữa. Có thể là một sự thật ta cần chấp nhận. Có thể là một người ta cần tha thứ. Có thể là một lỗi lầm ta cần sửa chữa. Có thể là một điều ta phải buông. Có thể là chính bản thân ta đang cần được yêu lại bằng lòng thương xót. Có thể là một người trước mặt ta đang dùng giận dữ để che một nỗi cô đơn. Có thể là một đứa trẻ đang quậy phá vì rất cần được ôm. Có thể là một người già hay than phiền chỉ vì sợ trở thành người thừa. Có thể là một người tưởng như rất mạnh đang kiệt sức vì nhiều năm chưa từng cho phép mình yếu đuối.
Thế giới sẽ khác đi biết bao nếu con người bớt hỏi: “Ai đáng trách?” và bắt đầu hỏi thêm: “Ai đang đau?” Gia đình sẽ khác đi nếu cha mẹ không chỉ nhìn vào điểm số mà nhìn vào trái tim con. Hôn nhân sẽ khác đi nếu vợ chồng không chỉ nghe những lời nóng giận mà học nghe nỗi sợ phía sau chúng. Cộng đoàn sẽ khác đi nếu người ta bớt dán nhãn và học lắng nghe. Giáo Hội sẽ trở nên gần với Tin Mừng hơn nếu mỗi người bước vào đó có thể cảm nhận rằng mình được mời gọi hoán cải nhưng không bị khinh miệt, được nói cho biết sự thật nhưng vẫn được đón nhận bằng lòng thương xót.
Ta không thể yêu cả thế giới trong một ngày, nhưng ta có thể bắt đầu bằng một người. Có thể người ấy là người ta khó chịu nhất. Có thể là người trong gia đình. Có thể là chính mình. Và yêu đôi khi không phải làm điều gì lớn lao. Yêu có thể là ngồi yên lắng nghe mà không vội sửa người kia. Là hỏi “hôm nay anh có ổn không?” và thực sự muốn nghe câu trả lời. Là nhắn cho một người đã lâu không liên lạc. Là bớt một lời phán xét. Là không nhắc lại lỗi cũ trong một cuộc cãi vã mới. Là cho người khác cơ hội làm lại. Là nói lời xin lỗi trước khi quá muộn. Là nhìn một người khó ưa và nhớ rằng họ cũng có một câu chuyện ta không biết. Là nhìn chính mình trong gương, sau tất cả những thất bại, rồi nhẹ nhàng nói: “Mình vẫn có thể bắt đầu lại.”
Có lẽ rốt cuộc, điều làm chúng ta sợ hãi nhất không phải luôn cần bị đánh bại. Có những điều cần được thấu hiểu. Có những tiếng gầm cần được nghe như một tiếng khóc. Có những bức tường cần được nhìn như một dấu hiệu rằng phía sau đó từng có ai bị tổn thương. Có những con người tưởng như không cần ai lại đang rất cần một nơi để được yếu đuối. Có những trái tim đầy gai vì đã quá lâu không được chạm đến bằng sự dịu dàng. Và có khi, điều Thiên Chúa mong chờ nơi ta không phải là trở thành người mạnh nhất trong căn phòng, nhưng trở thành người đủ yêu thương để người khác không còn cần phải phòng thủ nữa.
Đến cuối cùng, tình yêu không làm cho cuộc đời hết đáng sợ, nhưng làm ta có khả năng bước qua điều đáng sợ mà không đánh mất chính mình. Tình yêu không xóa mọi bóng tối, nhưng trao cho ta một ngọn đèn. Tình yêu không khiến quá khứ chưa từng xảy ra, nhưng không để quá khứ có quyền quyết định tương lai. Tình yêu không làm con người trở nên hoàn hảo, nhưng cho họ một nơi để trở về sau những lần vấp ngã. Và có lẽ điều đẹp nhất một con người có thể làm cho một con người khác không phải là giải quyết hết cuộc đời họ, nhưng là ở lại đủ lâu để họ biết rằng ngay cả trong phần tối tăm, yếu đuối và đáng sợ nhất của mình, họ vẫn không hoàn toàn bị bỏ rơi.
Có lẽ trong sâu thẳm, những gì khiến chúng ta sợ hãi đang nói bằng một thứ ngôn ngữ mà tai thường không nghe được: “Xin đừng chỉ sợ tôi. Hãy nhìn tôi kỹ hơn. Có một nỗi đau ở đây. Có một điều đang bất lực. Có một trái tim đang cần được chữa lành.” Và biết đâu, trong khoảnh khắc ta thôi giơ nắm tay và bắt đầu mở bàn tay, ta không chỉ cứu một người khác khỏi cô đơn, mà cũng cứu chính mình khỏi phải sống cả đời trong phòng thủ. Bởi rốt cuộc, thế giới này có lẽ đã có quá nhiều người biết cách chống trả; điều nó thiếu là những con người đủ bình an để không trả đũa mọi vết thương, đủ sâu để nhìn thấy nỗi đau đằng sau cơn giận, đủ mạnh để nói sự thật mà không làm nhục, đủ dịu dàng để đến gần một trái tim đầy gai, và đủ đức tin để tin rằng không một bóng tối nào sâu hơn lòng thương xót của Thiên Chúa.
Lm. Anmai, CSsR
HÃY SỐNG NHƯ MỘT NGỌN HẢI ĐĂNG
Không một ngọn hải đăng nào lại đi tìm kiếm tàu thuyền. Nó không rời khỏi mỏm đá của mình để chạy dọc theo bờ biển, không lao ra giữa đại dương để gọi từng con tàu quay về, không khản giọng van nài những thủy thủ ngoài xa rằng: hãy nhìn tôi đi, hãy đến với tôi đi, hãy chọn bến bờ này đi. Hải đăng chỉ đứng đó. Đứng giữa gió. Đứng giữa mưa. Đứng trong những đêm biển nổi giận. Đứng qua những mùa trời quang mây tạnh. Đứng khi có hàng trăm con tàu nhìn thấy ánh sáng của nó, và cũng đứng khi suốt một đêm dài chẳng có một bóng buồm nào đi ngang. Công việc của hải đăng không phải là đi tìm tàu, nhưng là giữ cho ánh sáng của mình không tắt. Có lẽ đời người cũng vậy. Có những năm tháng chúng ta mệt mỏi không phải vì đã sống quá nhiều, nhưng vì đã đi tìm quá nhiều: tìm một người hiểu mình, tìm một người yêu mình, tìm một chỗ đứng, tìm một lời công nhận, tìm một ánh mắt giữ mình lại, tìm một bàn tay không buông, tìm một nơi mà mình có thể nói rằng: cuối cùng, đây là nơi tôi thuộc về. Và càng tìm, ta càng mệt. Càng níu, ta càng đau. Càng cố chứng minh mình xứng đáng được yêu thương, ta càng dễ quên rằng tình yêu thật sự chưa bao giờ bắt một con người phải quỳ xuống để xin được ở lại. Những cuộc gặp gỡ đúng nghĩa trong đời thường không phải là kết quả của một cuộc săn tìm điên cuồng, càng không phải là phần thưởng cho những tháng ngày ta van nài số phận. Có những người đi qua hàng nghìn khuôn mặt mà vẫn không tìm được một tâm hồn để ở lại; nhưng cũng có những người chỉ trong một khoảnh khắc rất bình thường lại gặp được một người khiến cả đời mình đổi khác. Không phải vì họ tìm giỏi hơn, nhưng vì có những cuộc gặp được sinh ra đúng lúc, khi hai con người đã đủ trưởng thành để nhận ra nhau, đủ bình an để không biến tình yêu thành sở hữu, đủ khiêm tốn để không biến sự hiện diện của người kia thành phương thuốc chữa mọi khoảng trống của đời mình. Điều đáng buồn là con người thường sốt ruột trước những gì thuộc về thời gian. Ta muốn hoa nở ngay khi vừa gieo hạt. Ta muốn một người hiểu mình ngay khi vừa gặp. Ta muốn một mối quan hệ trở thành vĩnh viễn ngay khi cảm xúc còn đang rực rỡ. Ta muốn những điều đẹp đẽ phải đến theo lịch trình của mình. Và khi chúng chưa đến, ta bắt đầu nghi ngờ giá trị bản thân. Ta nhìn đời người khác rồi tự hỏi tại sao người ta đã có một mái nhà còn mình vẫn lang thang, người ta đã có một người đồng hành còn mình vẫn cô độc, người ta được yêu còn mình cứ mãi là người đứng bên lề. Nhưng có lẽ ta quên rằng hải đăng không đo giá trị của mình bằng số lượng tàu cập bến. Ánh sáng của nó không trở nên vô nghĩa chỉ vì đêm nay không có con thuyền nào nhìn thấy. Giá trị của một con người cũng không giảm đi chỉ vì chưa có ai đủ sâu để hiểu họ, chưa có ai đủ chân thành để yêu họ, chưa có ai đủ trưởng thành để ở lại với họ. Một viên ngọc không trở thành viên đá chỉ vì nó nằm lâu dưới đáy biển. Một khu vườn không vô dụng chỉ vì chưa có ai bước vào. Một khúc nhạc không mất đi vẻ đẹp chỉ vì chưa gặp người biết lắng nghe. Và một tâm hồn tử tế cũng không cần biến mình thành ồn ào chỉ để được thế gian chú ý. Điều cần thiết không phải là đi khắp nơi hỏi xem ai sẽ yêu mình, mà là âm thầm trở thành một con người đáng để yêu; không phải chạy theo mọi người để xin họ ở lại, mà là xây trong chính mình một nơi bình an đến mức người chân thành khi gặp sẽ muốn dừng chân. Đó là điều rất khó, bởi chúng ta được dạy cách chạy theo từ khi còn nhỏ. Chạy theo điểm số, chạy theo thành tích, chạy theo ánh mắt khen ngợi, chạy theo những tiêu chuẩn người khác đặt ra, rồi lớn lên lại chạy theo tiền bạc, vị trí, tình yêu, danh tiếng, sự thừa nhận. Ta tưởng rằng nếu mình chạy đủ nhanh, sẽ có ngày bắt kịp hạnh phúc. Nhưng lạ thay, rất nhiều người đến cuối một chặng đường mới nhận ra mình đã chạy qua chính đời mình. Có người giành được tất cả nhưng đánh mất sự bình an. Có người có cả một danh sách dài những người quen nhưng không có lấy một người có thể ngồi bên cạnh trong im lặng. Có người được cả thế giới biết đến mà không biết mình là ai. Có người giữ được một cuộc hôn nhân trên giấy nhưng tình yêu đã chết từ nhiều năm trước. Có người có một mái nhà rất lớn nhưng chẳng có một nơi để tâm hồn trở về. Con người càng chạy ra ngoài để kiếm tìm sự lấp đầy, đôi khi càng nghe rõ tiếng trống rỗng ở bên trong. Bởi có những khoảng trống không ai có thể lấp thay ta. Có những vết thương không một cuộc tình nào có thể chữa nếu chính ta không dám nhìn vào nó. Có những sự cô độc không biến mất chỉ vì ta có thêm một người bên cạnh. Có những nỗi bất an vẫn theo ta vào một mối quan hệ mới nếu ta chưa học được cách sống bình an với chính mình. Và có những cuộc tìm kiếm thực chất không phải là tìm một người, nhưng là tìm một người khác để cứu ta khỏi việc phải đối diện với chính mình.
Hải đăng đứng yên không có nghĩa là hải đăng thụ động. Để có thể đứng vững giữa biển, nó phải được xây trên nền móng rất sâu. Để có thể phát sáng xuyên qua sương mù, nó phải có một nguồn sáng đủ mạnh. Để có thể dẫn đường trong bão tố, nó phải chịu được những đợt sóng mà những người trên bờ không bao giờ nhìn thấy. Con người cũng vậy. Sự bình thản bên ngoài nhiều khi là kết quả của rất nhiều cuộc chiến ở bên trong. Người không còn chạy theo sự công nhận có thể là người đã từng đau đến kiệt sức vì bị từ chối. Người không còn níu giữ ai có thể là người từng quỳ xuống nhặt từng mảnh vỡ của một cuộc chia ly. Người biết im lặng trước lời xúc phạm có thể đã phải mất rất nhiều năm mới học được rằng không phải cuộc chiến nào cũng đáng để tham gia. Người biết buông một mối quan hệ không lành mạnh không phải vì họ lạnh lùng, mà vì họ đã đủ trưởng thành để hiểu rằng tình yêu không thể được xây trên sự tự hủy. Người có thể mỉm cười khi ai đó rời đi chưa chắc là họ không đau; có thể họ chỉ đã hiểu một điều rất sâu rằng có những người được gửi đến để đồng hành một đoạn chứ không phải để đi cùng ta suốt đời. Ta thường nghĩ mất một người là mất tất cả, nhưng rồi thời gian dạy ta rằng đôi khi mất một người lại là cách cuộc đời trả ta về với chính mình. Có những cánh cửa đóng lại không phải để trừng phạt ta, nhưng để ngăn ta bước vào một căn phòng không dành cho mình. Có những người rời khỏi đời ta không phải vì ta không đủ tốt, nhưng vì hành trình của họ và hành trình của ta đã đến lúc rẽ sang hai hướng. Có những lời từ chối về sau trở thành một ân huệ. Có những cuộc chia tay nhìn từ hôm nay là bi kịch, nhưng nhìn từ mười năm sau có thể lại là một sự cứu thoát. Bởi vậy, trưởng thành là khi ta thôi giải thích mọi sự ra đi bằng câu hỏi: “Tôi đã làm gì sai?” Có những chuyện không có ai sai cả. Chỉ là thời điểm không đúng. Chỉ là hai con người muốn những điều khác nhau. Chỉ là một người đã đi đủ xa còn người kia vẫn muốn đứng lại. Chỉ là những gì từng phù hợp hôm qua không còn phù hợp hôm nay. Tình yêu thật sự không phải lúc nào cũng kết thúc bằng việc hai người ở lại với nhau; đôi khi tình yêu trưởng thành nhất là chấp nhận để một người đi trên con đường mà họ cần phải đi mà không nguyền rủa, không trả thù, không biến kỷ niệm đẹp thành một bản cáo trạng. Có những người ta vẫn thương nhưng không còn có thể đi chung. Có những người ta biết ơn nhưng không còn cần phải giữ. Có những người từng là cả thế giới của ta, rồi một ngày trở thành một cái tên mà khi nghe lại, lòng chỉ còn một chút dịu dàng. Đó không phải là phản bội quá khứ. Đó là sự chữa lành.
Nhưng hình ảnh hải đăng còn nhắc ta một điều khác: ánh sáng không cần chạy theo bóng tối. Chỉ cần sáng, bóng tối tự lùi lại. Trong đời sống con người cũng vậy, nhiều lúc ta tốn quá nhiều sức lực để chống lại những điều tiêu cực, để giải thích về mình với người hiểu sai mình, để chứng minh sự trong sạch với người đã muốn nghi ngờ, để cố làm vừa lòng những người vốn không bao giờ muốn hài lòng. Ta quên mất rằng cách trả lời đẹp nhất cho rất nhiều điều không phải là lời biện hộ, mà là tiếp tục sống tử tế. Cây không cãi với người bảo rằng nó không có quả; nó chỉ đến mùa rồi kết trái. Mặt trời không tranh luận với người nói trời tối; nó chỉ mọc. Dòng sông không dừng lại giải thích với từng viên đá vì sao nó phải chảy; nó cứ đi về biển. Người trưởng thành cũng dần hiểu rằng cuộc đời quá ngắn để đem bình an của mình đặt vào tay những người chỉ muốn làm mình bất an. Nếu ai đó nhất quyết hiểu sai bạn, có thể hàng trăm lời giải thích cũng không đủ. Nếu ai đó thật lòng muốn hiểu bạn, đôi khi chỉ một ánh mắt đã đủ. Vì vậy, đừng phí cả đời để trở thành phiên bản mà người khác mong muốn. Đừng cắt bỏ những phần đẹp nhất của tâm hồn chỉ để vừa với chiếc khuôn của một người. Đừng làm mình nhỏ lại để người khác thấy thoải mái. Đừng im tiếng về những giá trị mình tin chỉ vì sợ bị bỏ lại. Người thuộc về bạn sẽ không bắt bạn phải phản bội chính mình để được họ yêu. Một tình yêu đòi bạn đánh mất phẩm giá không phải là tình yêu. Một tình bạn luôn khiến bạn phải dè chừng từng lời nói không phải là nơi an toàn. Một mối quan hệ khiến bạn phải liên tục tự hỏi mình có đủ tốt không có thể không phải là nơi bạn cần cố gắng thêm, mà là nơi bạn cần đủ can đảm để rời đi. Đừng nhầm sự kiên trì với việc cố sống trong một cánh cửa đã đóng. Kiên trì là đứng lại với điều xứng đáng. Cố chấp là đứng mãi trước một nơi không còn muốn mở cửa cho mình. Có những lúc buông tay không phải là thất bại. Đó là khi ta ngừng đặt trái tim mình vào nơi người khác chỉ xem nó như một lựa chọn.
Người ta thường nói rằng hãy chờ những con thuyền xứng đáng nhất cập bến, nhưng chữ “xứng đáng” ở đây không nên hiểu như sự kiêu ngạo, như thể ta đứng cao để lựa chọn ai đủ tư cách bước vào đời mình. Đúng hơn, đó là những người có khả năng nhận ra giá trị của ánh sáng mà ta mang. Không phải ai đi ngang đời ta cũng nhìn thấy điều ấy. Có người nhìn lòng tốt của ta như sự yếu đuối. Có người nhìn sự kiên nhẫn như cơ hội để lấn tới. Có người nhìn lòng bao dung như một giấy phép để làm ta tổn thương lần nữa. Có người chỉ nhớ đến ta khi họ cần một chỗ trú. Có người muốn hơi ấm nhưng không muốn trách nhiệm. Có người muốn được hiểu nhưng chưa từng muốn hiểu lại. Có người muốn được yêu nhưng không biết cách yêu. Những người ấy có thể cập bến, nhưng họ không nhất thiết được quyền ở lại. Một trong những bài học khó nhất của đời người là hiểu rằng trái tim cũng cần có cánh cửa. Yêu thương không có nghĩa là để bất cứ ai cũng có thể đi vào, làm xáo trộn mọi thứ rồi ra đi mà không chịu trách nhiệm. Tha thứ không có nghĩa là trao lại cho người từng làm mình tổn thương cùng một quyền lực để làm điều đó thêm lần nữa. Bao dung không đồng nghĩa với không có giới hạn. Chúa dạy ta yêu thương mọi người, nhưng Người không dạy ta phải trao chìa khóa căn nhà nội tâm cho tất cả mọi người. Ngay cả Đức Giêsu cũng yêu mọi người nhưng Người có những người môn đệ gần gũi hơn, có Nhóm Mười Hai, có Phêrô, Giacôbê và Gioan được đưa vào những khoảnh khắc đặc biệt, có Gioan tựa đầu vào ngực Người. Tình yêu phổ quát không loại bỏ sự phân định trong thân tình. Trái tim nhân hậu cũng phải học khôn ngoan, nếu không lòng tốt rất dễ trở thành con đường để người khác lợi dụng. Người lành không cần trở thành người ngây thơ. Người tha thứ không cần trở lại vị trí cũ. Người yêu thương không có nghĩa phải chấp nhận mọi cách đối xử.
Có một thời ta nghĩ gặp đúng người là điều quan trọng nhất. Sau nhiều năm, có lẽ ta mới hiểu rằng trước khi gặp đúng người, điều quan trọng hơn là trở thành đúng người. Nếu ta mang trong mình đầy những vết thương chưa chữa, ta có thể biến một người tốt thành nạn nhân của những nỗi sợ cũ. Nếu ta chưa học yêu chính mình cách lành mạnh, ta rất dễ biến tình yêu thành lệ thuộc. Nếu ta chưa biết ở một mình, ta có thể chấp nhận bất kỳ ai chỉ vì sợ cô độc. Nếu ta chưa có đời sống riêng, ta sẽ đòi người khác trở thành toàn bộ đời sống của ta, và đó là một gánh nặng không ai có thể mang mãi. Một người khác có thể đồng hành, nhưng họ không thể sống thay ta. Họ có thể yêu ta, nhưng họ không thể chữa lành tất cả những gì ta từ chối chữa lành. Họ có thể nắm tay ta, nhưng họ không thể bước thay những bước mà chỉ ta mới bước được. Vì vậy, quãng thời gian chưa gặp được “con thuyền” nào có khi không phải là một khoảng trống vô nghĩa. Nó có thể là thời gian để xây lại hải đăng. Để sửa những bức tường đã nứt. Để làm sạch lớp kính đã phủ đầy bụi. Để tìm lại nguồn sáng. Để học cách sống một đời không phụ thuộc vào việc có ai bên cạnh hay không. Một mình không đồng nghĩa với cô đơn. Có người một mình nhưng rất đầy. Có người giữa một đám đông vẫn trống rỗng. Có người không có ai nắm tay nhưng bước đi rất vững. Có người đang trong một mối quan hệ nhưng mỗi đêm lại thấy mình bị bỏ rơi. Sự cô đơn sâu nhất không phải là không có người bên cạnh, nhưng là không thể là chính mình khi ở bên một người. Vì vậy, đừng vội bước vào một mối quan hệ chỉ để trốn khỏi khoảng trống. Hãy học cách biến khoảng trống ấy thành không gian để gặp chính mình và gặp Thiên Chúa.
Trong ánh sáng đức tin, hải đăng của đời người không tự mình phát sáng. Nếu chỉ dựa vào ý chí, có ngày ta cũng cạn. Nếu chỉ dựa vào lời khen, một ngày không ai khen ta sẽ tối. Nếu chỉ dựa vào một người, khi họ rời đi cả thế giới ta sẽ sụp đổ. Nguồn sáng sâu nhất phải đến từ một nơi không thay đổi theo thái độ của người đời. Người Kitô hữu tin rằng nơi ấy là Thiên Chúa. Có những lúc tất cả mọi người đều rời đi, nhưng Thiên Chúa vẫn ở lại. Có những lúc ta không hiểu chính mình, Người vẫn hiểu. Có những lúc ta không thể tha thứ cho bản thân, Người vẫn gọi ta bằng tên. Có những lúc ta nghĩ đời mình đã hết ý nghĩa, Người vẫn có thể bắt đầu một câu chuyện mới từ chính những đổ vỡ ấy. Đức tin không bảo đảm rằng người tốt sẽ không bị bỏ rơi, người lành sẽ không gặp phản bội, người cầu nguyện sẽ không trải qua những đêm dài. Đức tin chỉ bảo đảm một điều sâu hơn: trong mọi đêm tối ấy, ta không hoàn toàn một mình. Có một ánh sáng vẫn cháy ngay cả khi mắt ta chưa nhìn thấy. Có một bàn tay vẫn giữ ta ngay cả khi ta tưởng mình đang rơi. Có một Thiên Chúa có thể dùng cả những điều ta từng khóc để làm thành một phần của ơn cứu độ. Nhìn lại đời mình, nhiều khi ta sẽ nhận ra có những lời cầu nguyện ngày xưa không được đáp theo ý mình chính là một sự bảo vệ. Có những người ta từng xin Chúa giữ lại nhưng cuối cùng họ vẫn đi; nhiều năm sau ta mới hiểu nếu họ ở lại, có thể ta đã không trở thành con người hôm nay. Có những con đường ta từng đau vì không bước vào được, rồi một ngày ta hiểu sau cánh cửa ấy là nơi chẳng dành cho ta. Thiên Chúa không luôn cho ta điều ta xin, bởi Người nhìn thấy cả những gì ta không nhìn thấy. Đứa trẻ có thể khóc vì cha mẹ không cho nó cầm dao, nhưng nước mắt của đứa trẻ không biến con dao thành một món đồ chơi an toàn. Ta cũng nhiều lần khóc trước những điều Thiên Chúa không ban mà không biết chính sự từ chối ấy đang giữ mình khỏi một tổn thương lớn hơn.
Cho nên, đừng van nài số phận. Đừng đuổi theo những gì liên tục chạy khỏi bạn. Đừng ép một người phải nhận ra giá trị của bạn. Đừng đứng mãi trước một cánh cửa mà người bên trong đã khóa. Có thể đau, nhưng hãy bước đi. Không phải bước đi trong cay đắng, mà bước đi trong phẩm giá. Không phải vì ghét họ, mà vì yêu chính mình đủ để không tiếp tục ở nơi mình bị coi thường. Không phải để chứng minh rằng mình không cần ai, nhưng để nhớ rằng mình không nên cần ai đến mức đánh mất chính mình. Người phải ở lại sẽ không khiến bạn phải mỗi ngày lo sợ họ rời đi. Người thật lòng yêu bạn có thể có những lúc yếu đuối, có những lúc bất đồng, có những lúc khiến bạn buồn, nhưng họ sẽ không liên tục khiến bạn cảm thấy mình là một gánh nặng. Mối quan hệ lành mạnh không làm ta sống trong trạng thái kiểm tra điện thoại, đoán ý, sợ im lặng, sợ thay đổi, sợ mất. Tình yêu trưởng thành mang theo sự tự do. Nó không trói người kia bằng tội lỗi, không thao túng bằng im lặng, không dọa bỏ đi để giành quyền kiểm soát. Nó có thể nói: “Tôi cần bạn”, nhưng không nói: “Không có bạn tôi không thể sống.” Nó có thể nói: “Tôi muốn bạn ở lại”, nhưng vẫn đủ tự trọng để nói: “Nếu bạn không còn muốn ở đây, tôi sẽ không ép.” Đó là một thứ tình yêu rất khó, vì nó đòi con người phải vừa mở lòng vừa không đánh mất mình.
Có lẽ câu chuyện của hải đăng còn đẹp ở chỗ này: nó không biết con tàu nào sẽ nhìn thấy mình. Nó chỉ trung thành với việc tỏa sáng. Cuộc đời ta cũng không cần biết chính xác ai sẽ được chạm đến bởi lòng tử tế của mình. Có những điều tốt ta làm hôm nay có thể nhiều năm sau mới trổ quả. Có một câu nói dịu dàng của bạn có thể cứu một người khỏi một ngày tuyệt vọng mà bạn không hề biết. Có một lần bạn nhịn một lời cay nghiệt có thể giữ lại một mối quan hệ. Có một cách bạn đối xử tử tế với một người dưới quyền có thể thay đổi cách họ nhìn về con người. Có một đứa trẻ nhớ suốt đời ánh mắt bạn từng nhìn nó. Có một người đang rất đau nhưng nhờ sự hiện diện lặng lẽ của bạn mà họ tin rằng thế giới vẫn còn chỗ cho sự tử tế. Ta không biết ánh sáng của mình đã đi xa bao nhiêu. Và đó là lý do đừng vội kết luận đời mình vô nghĩa chỉ vì không nhìn thấy kết quả. Hải đăng không nhìn thấy toàn bộ hành trình của con tàu. Nó chỉ chiếu sáng một đoạn biển trước mặt. Ta cũng không cần cứu cả thế giới. Chỉ cần ở nơi mình đang sống và sáng hết mức có thể. Một người cha sống tử tế là một hải đăng. Một người mẹ âm thầm giữ gia đình qua những năm tháng khó khăn là một hải đăng. Một linh mục vẫn trung thành với ơn gọi giữa biết bao mỏi mệt là một hải đăng. Một người trẻ từ chối gian dối dù ai cũng làm như vậy là một hải đăng. Một người bị tổn thương nhưng không trả lại tổn thương cho người khác là một hải đăng. Một người còn giữ được đức tin giữa những đêm tưởng như Thiên Chúa im lặng cũng là một hải đăng. Ta thường nghĩ phải làm điều gì rất lớn mới gọi là có ý nghĩa. Không. Đôi khi ánh sáng quan trọng nhất chỉ là một ngọn đèn nhỏ không chịu tắt trong một căn phòng tối.
Rồi sẽ có người đi qua đời ta và không dừng lại. Hãy để họ đi. Không phải con tàu nào nhìn thấy hải đăng cũng phải cập bến. Có những người chỉ cần ánh sáng của ta để định hướng rồi họ sẽ tiếp tục hành trình của họ. Có người đến để học nơi ta một điều. Có người đến để dạy ta một điều. Có người ở lại nhiều năm. Có người chỉ xuất hiện một mùa. Đừng biến mọi cuộc gặp thành lời hứa vĩnh viễn. Nhiều đau khổ của con người bắt đầu từ việc ta đòi một điều tạm thời phải tồn tại mãi mãi. Hoa có mùa. Biển có thủy triều. Con người có những chặng đường. Có những tình bạn rất đẹp nhưng sau mười năm hai người không còn nói chuyện nhiều nữa. Điều đó không có nghĩa những năm tháng cũ là giả. Có những mối tình từng chân thành nhưng vẫn không đi đến cuối. Điều đó không có nghĩa mọi kỷ niệm đều vô nghĩa. Có những người thầy chỉ xuất hiện một giai đoạn nhưng ảnh hưởng đến cả đời ta. Có những người bệnh ta chăm sóc chỉ vài ngày nhưng họ dạy ta nhiều hơn những cuốn sách. Giá trị của một cuộc gặp không chỉ nằm ở thời gian nó kéo dài. Một khoảnh khắc có thể đủ để thay đổi cả cuộc đời. Vì vậy, thay vì hỏi: “Người này sẽ ở với tôi bao lâu?”, có khi nên hỏi: “Trong thời gian được gặp nhau, chúng ta đã làm cho đời nhau tốt hơn không?” Nếu câu trả lời là có, cuộc gặp ấy đã có ý nghĩa.
Và rồi sẽ có những con thuyền thật sự cần bến bờ. Chúng không đến vì bạn gọi quá lớn, nhưng vì giữa đêm, chúng nhận ra ánh sáng của bạn là thật. Những người đúng sẽ nhận ra sự tử tế mà người khác từng xem thường. Họ sẽ nhìn sự sâu sắc nơi bạn mà người khác từng gọi là khó hiểu. Họ sẽ không sợ sự im lặng của bạn. Họ sẽ không lợi dụng lòng tốt của bạn. Họ sẽ không chỉ đến khi biển động rồi biến mất lúc trời yên. Họ sẽ biết chăm sóc cả ngọn hải đăng đã từng soi đường cho họ. Và điều đẹp nhất là khi gặp những người ấy, ta không cần diễn. Không phải gồng mình trở nên thú vị. Không phải giấu những ngày yếu đuối. Không phải lúc nào cũng mạnh. Không phải nói những lời mình không nghĩ. Không phải mang một chiếc mặt nạ để giữ họ bên cạnh. Ta có thể là mình. Có lẽ dấu hiệu của một mối quan hệ tốt không phải là tim luôn đập nhanh, nhưng là tâm hồn có thể thở. Không phải lúc nào cũng đầy kịch tính, nhưng có cảm giác bình an. Không phải hai người không bao giờ làm nhau tổn thương, nhưng khi tổn thương xảy ra, cả hai đều muốn sửa chữa thay vì chiến thắng. Không phải không có bất đồng, nhưng bất đồng không biến thành khinh miệt. Không phải không có những ngày buồn, nhưng trong ngày buồn vẫn biết mình không bị bỏ rơi.
Nếu hôm nay bạn đang cô độc, đừng vội nghĩ mình bị cuộc đời bỏ quên. Có những mùa Thiên Chúa giữ ta ở một mình để dạy ta điều mà đám đông không thể dạy. Có những câu trả lời chỉ nghe được khi cuộc đời đủ yên. Có những sức mạnh chỉ hình thành khi không còn ai để dựa ngoài Chúa và chính mình. Có những con người chỉ sau khi đi qua cô độc mới học được cách yêu mà không bám víu. Đừng coi những ngày chưa có ai là những ngày bị lãng phí. Hãy đọc. Hãy cầu nguyện. Hãy làm việc. Hãy chăm sóc thân thể. Hãy chữa lành những ký ức. Hãy học một điều mới. Hãy đi những nơi làm tâm hồn mở rộng. Hãy yêu gia đình khi còn có thể. Hãy gọi cho người bạn lâu ngày chưa hỏi thăm. Hãy dành thời gian với những người già vì họ sẽ không ở đây mãi. Hãy chơi với trẻ nhỏ vì tuổi thơ của chúng đi rất nhanh. Hãy sống đời mình thay vì đặt nó trong chế độ chờ một người xuất hiện. Đừng trì hoãn hạnh phúc cho đến ngày có ai đó đến. Một cuộc đời đáng sống không bắt đầu vào ngày bạn gặp đúng người. Nó bắt đầu vào ngày bạn hiểu rằng chính mình cũng là một người cần được chăm sóc, cần được yêu thương, cần được dẫn về với Thiên Chúa.
Và nếu hôm nay có ai đó đang chuẩn bị rời khỏi bạn, xin đừng vì sợ mất mà đánh mất mình. Bạn có thể níu một bàn tay trong một khoảnh khắc, nhưng không thể ép một trái tim ở lại. Tình yêu bị cưỡng ép cuối cùng chỉ còn là nhà tù. Hãy nói điều cần nói. Hãy xin lỗi nếu mình sai. Hãy sửa nếu còn có thể sửa. Hãy chiến đấu cho một mối quan hệ nếu cả hai đều muốn cứu nó. Nhưng nếu chỉ một người chèo, chiếc thuyền sẽ mãi quay vòng. Một tình yêu cần hai người cùng bước. Một gia đình cần nhiều phía cùng gìn giữ. Một tình bạn cần sự đáp lại. Bạn không thể một mình cứu điều mà người khác đã quyết định buông. Khi ấy, hãy trao họ lại cho cuộc đời, và trao chính mình cho Thiên Chúa. Có những đêm bạn sẽ khóc. Hãy khóc. Nước mắt không làm bạn yếu. Nó là cách tâm hồn tự rửa những điều quá đau không thể nói thành lời. Nhưng sau khi khóc, hãy đứng dậy. Đừng dựng nhà trong nỗi buồn. Đừng lấy một cuộc chia tay để định nghĩa cả đời mình. Đừng để sự từ chối của một người trở thành bản án về giá trị của bạn. Một người không chọn bạn không có nghĩa bạn không đáng được chọn. Một người không nhìn thấy ánh sáng không có nghĩa ánh sáng không tồn tại.
Sau cùng, điều quan trọng nhất không phải có bao nhiêu con tàu cập bến, nhưng ngọn đèn còn sáng hay không. Đến một tuổi nào đó, ta sẽ hiểu bình an quý hơn rất nhiều cuộc vui. Một người thật lòng quý hơn một trăm người biết tên. Một bữa cơm ấm quý hơn một bữa tiệc hào nhoáng. Một đêm ngủ ngon quý hơn sự công nhận của thiên hạ. Một lương tâm thanh thản quý hơn chiến thắng trong một cuộc tranh cãi. Một đời sống có Chúa quý hơn tất cả những gì thế gian có thể đặt vào tay ta. Khi ấy, ta không còn quá sợ ai đến ai đi. Không phải vì trái tim hóa đá, nhưng vì ta biết nơi neo cuối cùng của đời mình không nằm trong lòng một con người hữu hạn. Ta có thể yêu một người rất nhiều mà không biến họ thành Thiên Chúa. Ta có thể đau khi họ đi mà không chết theo sự ra đi ấy. Ta có thể nhớ mà không cần quay lại. Ta có thể biết ơn quá khứ mà vẫn bước về phía trước. Ta có thể mở cửa cho những người mới nhưng không hạ thấp tiêu chuẩn của phẩm giá. Ta có thể chờ mà không tuyệt vọng. Ta có thể một mình mà không thấy mình thiếu.
Hãy sống như một ngọn hải đăng. Đừng chạy ra biển tìm từng con thuyền. Đừng mệt mỏi rao bán ánh sáng của mình cho những người chỉ thích bóng tối. Đừng biến đời mình thành một cuộc thử giọng bất tận để mong được ai đó lựa chọn. Hãy đứng vững nơi mình được đặt để. Hãy sửa lại những vết nứt. Hãy giữ cho tâm hồn sạch. Hãy nuôi ngọn lửa đức tin. Hãy sống tử tế ngay cả khi chẳng ai vỗ tay. Hãy yêu nhưng đừng đánh mất mình. Hãy mở lòng nhưng biết phân định. Hãy tha thứ nhưng cũng biết thiết lập ranh giới. Hãy nhớ rằng có những người đi ngang, có những người ghé lại, có những người ở lại, và tất cả đều có thể mang một ý nghĩa nào đó trong kế hoạch của Thiên Chúa. Đừng quá sốt ruột với thời gian. Điều thuộc về bạn không cần phải đến bằng sự van xin. Người thật sự muốn đồng hành sẽ bước về phía bạn bằng chính đôi chân của họ. Điều Thiên Chúa muốn trao không cần bạn phải đánh mất phẩm giá để giành lấy. Có những sự gặp gỡ được chuẩn bị bằng hàng nghìn ngày tưởng như vô nghĩa. Có những người phải đi qua rất nhiều cơn bão mới đủ khả năng nhận ra một ngọn đèn bình yên. Và cũng có khi, sau tất cả những chờ đợi, ta nhận ra điều quý giá nhất không phải là cuối cùng đã có một con thuyền cập bến, mà là trong những năm tháng chờ đợi ấy, ta đã trở thành một ngọn hải đăng thật sự: vững vàng hơn, sâu sắc hơn, hiền lành hơn, tự do hơn, bớt lệ thuộc vào tiếng vỗ tay của người đời và gần Thiên Chúa hơn.
Vì thế, nếu đêm nay biển còn tối, xin đừng sợ. Nếu trước mặt còn vắng những cánh buồm, xin đừng vội tuyệt vọng. Nếu chưa có ai nhận ra ánh sáng nơi bạn, xin đừng tắt nó chỉ để hòa mình vào bóng tối. Hãy cứ sáng. Có thể ở rất xa, một con thuyền đang cần chính ánh sáng ấy để không đâm vào đá. Có thể một người nào đó bạn chưa từng gặp đang được Thiên Chúa dẫn qua những cơn bão của riêng họ để một ngày nào đó biết trân trọng sự bình an nơi bạn. Và ngay cả khi chẳng có con tàu nào cập bến như bạn từng mong, một đời đã sống trong ánh sáng vẫn đáng hơn một đời chạy theo người khác để xin được nhìn thấy. Bởi cuối cùng, đời người không được cứu bởi việc có bao nhiêu người chọn ta, mà bởi việc ta đã chọn sống thế nào trước mặt Thiên Chúa. Ngọn hải đăng đẹp nhất không phải ngọn hải đăng đông tàu nhất, mà là ngọn hải đăng đã đi qua bao nhiêu bão tố vẫn không để ánh sáng của mình tắt. Con người đẹp nhất cũng vậy: không phải người chưa từng bị bỏ rơi, chưa từng thất vọng, chưa từng khóc vì một cuộc gặp sai; mà là người sau tất cả vẫn còn khả năng tin, còn khả năng yêu, còn biết dịu dàng, còn biết tha thứ, còn biết hy vọng và còn giữ được ánh sáng trong tâm hồn. Xin đừng sống cả đời để đi tìm người xứng đáng với mình. Hãy sống đến mức khi người xứng đáng xuất hiện, cả hai có thể nhận ra nhau trong bình an. Còn trước ngày ấy, hãy để Thiên Chúa là bến bờ. Hãy để đức tin là nền đá. Hãy để tình yêu là ánh sáng. Và hãy để đời mình đứng đó, giữa một thế giới nhiều đêm tối, bình thản mà sáng lên.
Lm. Anmai, CSsR
CÀ PHÊ KHÔNG CHỈ ĐỂ UỐNG, NỖI BUỒN KHÔNG CHỈ ĐỂ QUÊN
Đối với tôi, cà phê chưa bao giờ và có lẽ sẽ chẳng bao giờ là thứ thuộc về đám đông, thuộc về những tiếng cười quá lớn, những cuộc trò chuyện chen nhau, những chiếc điện thoại liên tục sáng màn hình, những bước chân vội vã đến rồi vội vã đi. Cà phê, theo một nghĩa rất riêng, là thức uống của sự chậm rãi. Càng một mình, cà phê dường như càng ngon. Càng đen, càng đắng, càng ít đường, càng dễ làm người ta nghe được một điều gì đó từ nơi sâu nhất của lòng mình. Có những thứ trong đời chỉ có thể hiểu khi người ta chịu ngồi xuống. Có những vết thương chỉ chịu lên tiếng khi xung quanh đã đủ yên. Có những ký ức ban ngày ta tưởng mình đã quên, nhưng đến một buổi chiều mưa, một góc quán quen, một tách cà phê nóng đặt trước mặt, mùi hương vừa bốc lên, bất chợt cả một vùng đời cũ lại trở về. Kỳ lạ lắm, người ta có thể quên một khuôn mặt, nhưng không dễ quên cảm giác khi từng ngồi bên khuôn mặt ấy. Người ta có thể không còn nhớ chính xác một câu nói, nhưng lại nhớ rất rõ một buổi chiều, một bản nhạc, một ánh đèn, một chiếc ghế đối diện từng có một người ngồi đó. Có những người đã đi khỏi đời ta rất lâu, nhưng một mùi hương vô tình vẫn đủ mở cánh cửa mà ta tưởng đã khóa kín. Và cà phê thường làm điều ấy. Nó không nói gì cả, nhưng nó biết gọi ký ức trở về bằng một cách rất riêng.
Thời buổi này, dường như cái gì cũng phải nhanh. Tin nhắn phải trả lời nhanh. Công việc phải hoàn thành nhanh. Thành công phải đến nhanh. Tình yêu cũng bị thúc phải nhanh. Người ta gặp nhau nhanh, thích nhau nhanh, hứa hẹn nhanh, thất vọng nhanh, rồi rời nhau cũng nhanh. Có những ngày chúng ta chạy từ sáng đến tối mà không biết mình đang chạy về đâu. Có những năm tháng người ta bận đến mức không kịp hỏi mình có hạnh phúc hay không. Người ta cập nhật tin tức của cả thế giới nhưng lại không biết lòng mình đang có chuyện gì. Người ta biết hôm nay người khác đi đâu, ăn gì, mua gì, yêu ai, chia tay ai, nhưng lại không biết chính mình đang cần điều gì. Giữa một thế giới như thế, có lẽ ly cà phê phin là một trong số ít những thứ vẫn còn dạy ta chờ đợi. Không ai có thể bắt từng giọt cà phê rơi nhanh hơn chỉ bằng sự nóng ruột. Nó cứ tí tách, chậm rãi, từng giọt một. Người uống muốn nhanh cũng phải chờ. Và trong vài phút chờ đợi tưởng như vô nghĩa ấy, đôi khi con người mới có cơ hội gặp lại chính mình. Ta nhìn giọt cà phê rơi mà chợt hiểu đời cũng vậy: có những chuyện không thể thúc ép; có những câu trả lời không đến ngay; có những người không thể giữ bằng sức mạnh; có những vết thương không thể chữa bằng vài câu động viên; có những mất mát phải đi xuyên qua nhiều tháng năm mới thôi nhói đau; có những nỗi buồn không thể bảo nó biến mất chỉ vì ta đã mệt với nó. Mọi thứ đều cần thời gian. Cà phê cần thời gian để nhỏ xuống thành một tách đậm. Con người cũng cần thời gian để đi qua những điều đã làm mình tan vỡ.
Chỉ trong lặng im, người ta mới dám trải lòng với những nỗi niềm vẫn thường bị giấu kỹ sau một khuôn mặt bình thản. Có những người ngoài đời nói cười rất nhiều nhưng trong lòng lại im lặng đến đáng sợ. Có người ngày nào cũng nói chuyện với rất nhiều người nhưng nhiều năm rồi chưa có ai thật sự hỏi họ: “Bạn có ổn không?” Có người luôn là chỗ dựa cho người khác nên chẳng biết tựa vào ai. Có người quen lắng nghe tất cả mọi người đến nỗi không còn ai nhớ rằng họ cũng cần được lắng nghe. Có người đã mạnh mẽ quá lâu, đến một lúc chỉ cần có ai đó nói một câu dịu dàng cũng đủ làm họ bật khóc. Con người kỳ lạ như thế. Nỗi đau lớn nhất nhiều khi không nằm ở việc đã xảy ra điều gì, mà nằm ở chỗ ta phải giả vờ như chưa từng có gì xảy ra. Ta vẫn đi làm. Vẫn chào hỏi. Vẫn cười khi cần cười. Vẫn trả lời “tôi ổn”. Nhưng rồi trong một buổi tối rất bình thường, giữa căn phòng chỉ còn tiếng quạt quay và tiếng xe xa xa ngoài phố, người ta ngồi trước một tách cà phê nguội và bỗng nhiên nhận ra: mình đã mệt thật rồi. Không phải cái mệt của một ngày làm việc, mà là cái mệt của một tâm hồn đã mang quá nhiều thứ quá lâu.
Có lẽ chỉ những ai đã thật sự hiểu nỗi đau mới hiểu vì sao có người thích vị đắng. Khi còn trẻ, ta thường thích những gì ngọt. Ta muốn tình yêu ngọt, cuộc đời ngọt, tình bạn ngọt, công việc thuận lợi, tương lai sáng rõ. Ta tưởng hạnh phúc nghĩa là không gặp điều trái ý. Nhưng rồi cuộc đời dạy bằng một giáo trình chẳng bao giờ phát trước. Ta mất một người. Ta hụt một ước mơ. Ta bị hiểu lầm. Ta bị phản bội. Ta thất bại ở nơi mình từng rất tin tưởng. Ta phát hiện có những lời hứa không sống lâu bằng người nói. Ta hiểu rằng không phải cứ sống tử tế là sẽ không bị tổn thương. Không phải cứ yêu thật lòng là sẽ được yêu lại. Không phải cứ cố gắng là mọi chuyện sẽ thành. Không phải ai bước vào đời mình cũng ở lại. Và từ đó, người ta bắt đầu hiểu vị đắng. Không còn sợ nó như trước. Có lúc còn thấy nó thật. Bởi vị ngọt có thể làm ta vui, nhưng vị đắng thường làm ta nhớ. Cà phê cũng giống những năm tháng trưởng thành: lúc đầu khó uống, nhưng càng đi qua nhiều chuyện, người ta càng biết thưởng thức một thứ không cần phải ngọt mới đáng quý.
Đôi khi người ta tìm đến cà phê không phải bởi vì muốn uống. Người ta pha một tách chỉ để căn phòng có thêm một mùi hương quen thuộc. Người ta cầm chiếc ly nóng bằng hai bàn tay như thể đang giữ lấy một chút ấm áp giữa những ngày lòng mình quá lạnh. Có khi cà phê được pha ra rồi để đó, chẳng uống hết. Người ta chỉ nhìn làn khói mỏng bay lên, nghe một bài hát cũ, nhớ một vài chuyện cũ, rồi để tâm trí đi thật xa. Có người đang nhớ một người đã mất. Có người nhớ một tình yêu đã không thể đi tới cuối. Có người nhớ cha mẹ khi mái nhà xưa giờ chỉ còn trong ký ức. Có người nhớ những ngày mình còn trẻ, còn nhiều mơ ước, chưa biết đời sẽ có những đoạn đường khó đến vậy. Có người nhớ chính mình của ngày trước — một con người từng dễ tin, dễ cười, dễ xúc động và chưa phải học cách dè chừng thế giới. Chúng ta đôi khi không tìm một người đã mất. Chúng ta tìm lại phiên bản của chính mình từng tồn tại bên người ấy. Bởi mỗi người đi ngang đời ta không chỉ để lại ký ức về họ, mà còn để lại một phần con người mà ta đã từng là khi ở bên họ.
Có những tối cà phê rất đắng, không phải vì người pha cho ít đường, mà vì lòng người hôm ấy có quá nhiều chuyện. Một thứ có vị thế nào đôi khi không nằm trong chiếc cốc mà nằm trong người uống. Ngày vui, một ly cà phê đen cũng có thể thấy thơm. Ngày buồn, một tách cà phê sữa vẫn thấy thiếu ngọt. Cuộc sống cũng vậy. Ta từng nghĩ chỉ cần có thêm tiền, thêm thành công, thêm người thương, thêm những chuyến đi, thêm một ngôi nhà đẹp, thêm những lời khen, ta sẽ hạnh phúc. Nhưng rồi mới hiểu, bình an không đến từ việc đời mình có bao nhiêu, mà đến từ việc lòng mình có còn bình yên trước những thứ mình đang có hay không. Có người ngồi trong quán sang trọng vẫn cô đơn. Có người ngồi bên vỉa hè với chiếc ghế thấp và ly cà phê nhỏ mà bình an. Có người có cả trăm người trong danh bạ nhưng chẳng biết gọi ai khi lòng mình vỡ. Có người chỉ cần một người thôi, nhưng đó là người thật sự hiểu mình. Cuộc đời chưa bao giờ được đo bằng số lượng. Nó được đo bằng độ sâu.
Người ta vẫn nói rượu dành cho nỗi đau, cà phê dành cho nỗi buồn. Có lẽ bởi rượu làm người ta quên trong chốc lát, còn cà phê làm người ta tỉnh. Nhưng đôi khi điều ta cần không phải quên. Điều ta cần là đủ tỉnh để nhìn thẳng vào nỗi buồn của mình và nói: “Ừ, chuyện ấy đã xảy ra. Tôi đã đau. Tôi đã mất. Tôi đã từng suy sụp. Nhưng tôi vẫn còn ở đây.” Trưởng thành không phải là không còn buồn. Trưởng thành là biết ngồi bên nỗi buồn mà không để nó phá nát mình. Trưởng thành không phải là quên hết quá khứ. Trưởng thành là có thể nhớ mà lòng không còn muốn quay lại. Trưởng thành không phải không còn vết thương. Trưởng thành là vết thương ấy vẫn còn đó nhưng không còn quyết định cách ta sống. Có những vết sẹo không đẹp, nhưng chúng kể rằng ta đã sống sót. Có những đoạn đời chẳng đáng nhớ, nhưng chính chúng đã dạy ta phải biết trân trọng bình yên. Có những người làm ta đau, nhưng nhờ họ, ta học được cách yêu mình hơn và đặt ranh giới cho những điều không còn xứng đáng.
Nỗi buồn thì uống sao cho hết? Có nỗi buồn một đêm ngủ dậy là nhẹ. Có nỗi buồn phải mất vài tháng. Có nỗi buồn đi theo người ta nhiều năm. Và cũng có những nỗi buồn không bao giờ thật sự biến mất. Nó chỉ trở nên hiền hơn. Từ một cơn bão nó thành một cơn mưa. Từ một vết cắt thành một vết sẹo. Từ một ký ức làm ta bật khóc thành một ký ức chỉ khiến ta lặng đi vài giây. Thời gian không chữa được tất cả. Nhưng thời gian dạy ta cách sống cùng điều không thể chữa. Và đó cũng là một dạng chữa lành. Có những ngày ta sẽ nhận ra mình đã rất lâu không còn nhắc tên một người. Rồi một buổi chiều tình cờ nghe lại bài hát cũ, tim vẫn hơi chùng xuống, nhưng không còn đau như trước. Khi ấy ta biết: mình đã đi được một quãng đường rất xa.
Thế nên, hãy cứ từ từ mà sống. Không cần vội chứng minh rằng mình đã ổn. Không cần vội yêu một người mới để quên một người cũ. Không cần vội cười khi lòng còn muốn khóc. Không cần vội trở thành người mạnh mẽ trong mắt bất kỳ ai. Nếu mệt thì nghỉ. Nếu buồn thì nhận là buồn. Nếu nhớ thì cứ nhớ. Nếu cần khóc thì cứ khóc. Nước mắt không làm con người yếu đi. Có khi chính những giọt nước mắt được phép chảy mới cứu tâm hồn khỏi việc phải mang quá nhiều điều không nói được. Đừng lấy nỗi đau của người khác để so với nỗi đau của mình. Không ai phải có quyền đau hơn ai. Vết xước trên tay người này có thể chẳng đáng gì với người khác, nhưng nó vẫn đau trên chính bàn tay ấy. Tâm hồn cũng vậy. Điều người ngoài thấy nhỏ có thể là cả một cơn bão với người đang chịu đựng.
Cà phê sẽ tan, đá sẽ chảy, ly sẽ nguội, buổi chiều sẽ qua, trời tối rồi trời lại sáng. Nỗi buồn cũng có nhịp điệu của nó. Đừng ép mình phải hết buồn ngay. Một tâm hồn không phải chiếc công tắc muốn tắt là tắt. Ta cần học cách kiên nhẫn với chính mình như đã từng kiên nhẫn với người khác. Có khi ta tha thứ cho rất nhiều người mà lại quá khắt khe với bản thân. Ta tha thứ cho người khác vì họ mệt, họ yếu, họ lầm lỡ; nhưng khi chính mình mệt, yếu và sai, ta lại trách mình không đủ tốt. Hãy dịu dàng với mình một chút. Con người không phải chiếc máy được lập trình để luôn hoạt động đúng. Ta có quyền có những ngày không hiệu quả. Có quyền không muốn nói chuyện. Có quyền cần một khoảng lặng. Có quyền tắt điện thoại, đóng cửa, pha một ly cà phê và ngồi yên. Im lặng không phải lúc nào cũng là trốn chạy. Có những im lặng là để hồi sinh.
Cuộc sống đôi khi cũng vui đơn giản như tiếng thìa chạm vào thành cốc. Lanh canh. Rất nhỏ thôi. Nhưng nếu lòng đủ yên, ta sẽ nghe. Hạnh phúc thật ra nhiều khi bé đến vậy. Một cơn gió chiều. Một người nhắn hỏi đã ăn cơm chưa. Một bữa cơm nhà. Một giấc ngủ ngon. Một ngày không có tin xấu. Một người vẫn còn ngồi bên cạnh. Một cuộc điện thoại của cha mẹ. Một buổi sáng thức dậy và thấy sức khỏe vẫn còn. Một tách cà phê nóng. Một bản nhạc hay. Một chỗ ngồi quen. Một phút chẳng phải chạy theo ai. Ta thường mải tìm những hạnh phúc lớn đến mức đánh rơi hàng trăm hạnh phúc nhỏ nằm ngay dưới chân mình. Ta cứ nghĩ phải có một ngày đặc biệt nào đó mình mới hạnh phúc, mà quên rằng đời người thật ra được tạo nên từ vô số ngày rất bình thường.
Một ngày nào đó, ta sẽ hiểu những thứ mình từng xem là bình thường lại là điều mình nhớ nhất. Bữa cơm có đủ người. Tiếng mẹ gọi. Tiếng cha ho. Chiếc xe cũ. Con đường về nhà. Quán quen. Người ngồi đối diện. Những cuộc trò chuyện chẳng có gì quan trọng. Khi còn có, ta thấy nó quá bình thường. Khi mất rồi, ta mới biết có những điều bình thường chính là ân huệ. Thời gian có một cách rất nghiệt ngã để dạy người ta biết quý trọng: nó lấy đi. Vì thế, nếu hôm nay còn một người để thương, hãy thương cho tử tế. Còn một cuộc gọi muốn thực hiện, hãy gọi. Còn một lời xin lỗi cần nói, hãy nói. Còn một lời cảm ơn chưa kịp thốt ra, hãy nói khi còn có thể. Đừng đợi một ngày trước mặt chỉ còn một chiếc ghế trống rồi mới ước giá như mình đã ngồi lâu hơn một chút.
Cà phê đâu chỉ để uống. Có những ly cà phê là một cuộc gặp gỡ. Có ly là một lời tạm biệt. Có ly là một quyết định. Có ly là một sự chờ đợi. Có ly là một cuộc hòa giải. Có ly là lần cuối hai người còn ngồi đối diện nhau mà chẳng ai biết đó là lần cuối. Có ly cà phê người ta uống để bắt đầu một tình yêu, cũng có ly uống để kết thúc một câu chuyện đã đi quá xa. Có người vào quán với một trái tim đầy hy vọng, bước ra với một cuộc chia tay. Có người đi vào với tuyệt vọng, bước ra vì vừa được một người khác nói cho nghe một câu đủ sức kéo mình trở lại. Đời người có những khoảnh khắc bé đến mức ta không nhận ra nó quan trọng khi đang sống trong đó. Mãi về sau mới hiểu: hôm ấy là một khúc ngoặt.
Nỗi buồn cũng đâu chỉ để quên. Có những nỗi buồn nên nhớ, bởi chúng đã làm ta thành một con người sâu hơn. Có những thất bại phải nhớ để bớt kiêu ngạo. Có những tổn thương phải nhớ để đừng làm người khác đau giống như mình từng đau. Có những cuộc chia ly phải nhớ để biết quý người đang ở lại. Có những đêm khóc một mình phải nhớ để sau này gặp ai đang khổ, ta biết ngồi xuống bên họ thay vì giảng giải. Người chưa từng khát thường khó hiểu giá trị của một cốc nước. Người chưa từng cô đơn thường khó hiểu giá trị của một người ở lại. Người chưa từng tan vỡ đôi khi quá dễ khuyên người khác phải mạnh mẽ. Nhưng người từng đi qua đêm tối thường biết rằng điều quý nhất không phải là lời khuyên. Đó là sự hiện diện.
Có những lúc con người không cần ai sửa đời mình. Chỉ cần một người chịu ngồi cạnh. Không cần người ấy nói hay. Không cần họ giải quyết được gì. Chỉ cần họ không bỏ đi khi ta đang yếu đuối. Đôi khi một người ngồi im uống cùng ta một ly cà phê còn có giá trị hơn hàng trăm câu triết lý. Vì nỗi đau không phải lúc nào cũng cần câu trả lời. Có những câu hỏi cuộc đời vốn không có đáp án. Tại sao người tốt lại gặp chuyện xấu? Tại sao có người thương nhau mà không thể ở bên nhau? Tại sao có người ra đi quá sớm? Tại sao một gia đình đang bình yên bỗng gặp biến cố? Tại sao một lời cầu mong tha thiết lại không thành? Có những “tại sao” theo con người đến tận cuối đời. Và trưởng thành đôi khi là chấp nhận rằng không phải câu hỏi nào cũng được giải đáp, nhưng ta vẫn phải sống tiếp.
“Ai cũng có một cuộc đời, để buồn, để vui, để cười, để khóc. Để những lúc cô đơn, khó nhọc, tôi thèm một cuộc đời khác đến hỏi thăm.” Có lẽ câu ấy chạm đến lòng người bởi vì ai cũng từng có một lúc như vậy. Một lúc không cần ai cho tiền. Không cần ai giải quyết công việc. Không cần một lời khuyên cao siêu. Chỉ thèm có người hỏi: “Hôm nay thế nào?” Và hỏi thật lòng. Không phải hỏi cho có. Có lúc chỉ cần một câu “tôi ở đây” cũng đủ để một người bớt tuyệt vọng. Thế giới này không thiếu người nói. Thứ thiếu là người biết lắng nghe. Không thiếu người tò mò về câu chuyện của ta. Thứ thiếu là người đủ thương để không đem câu chuyện ấy kể lại cho người khác. Không thiếu người ở bên ngày vui. Thứ hiếm là người còn ngồi đó khi ta chẳng có gì vui để cho họ.
Con người càng lớn càng có nhiều điều không tiện nói. Khi còn nhỏ, đau thì khóc. Buồn thì chạy về nhà. Lớn rồi, có những hôm đau vẫn phải đi làm. Buồn vẫn phải cười. Muốn gục vẫn phải đứng. Có những người vừa nhận một tin dữ buổi sáng, chiều vẫn họp bình thường. Có người đang có chuyện gia đình nhưng vẫn phải tử tế với khách hàng. Có người đêm qua khóc đến hai giờ sáng, sáng nay vẫn trả lời mọi người bằng một giọng vui vẻ. Ta đi ngang nhau mỗi ngày mà không biết người đối diện đang chiến đấu với điều gì. Vì thế, nếu có thể, hãy hiền một chút. Một câu nói nặng của ta có thể rơi đúng vào ngày tồi tệ nhất của một người. Một chút dịu dàng của ta cũng có thể rơi đúng vào ngày họ cần nhất.
Càng đi lâu trong cuộc đời, người ta càng ít muốn phán xét. Vì ta hiểu mỗi người đều có một câu chuyện phía sau cách họ đang sống. Người nóng tính có thể đã chịu đựng quá lâu. Người lạnh lùng có thể từng quá tin. Người ít nói có thể từng nói ra rồi bị tổn thương. Người thích ở một mình có thể từng thất vọng nhiều lần. Người hay cười có thể đang giấu một khoảng trống. Không phải để biện minh cho mọi sai lầm, nhưng để ta bớt dễ dàng kết luận về nhau. Một tách cà phê nhìn từ ngoài chỉ là màu đen. Nhưng muốn biết nó đắng ra sao phải uống. Một đời người cũng vậy. Nhìn thì dễ. Hiểu mới khó.
Có những năm tháng, ta cứ cố tìm một nơi để thuộc về. Sau cùng mới hiểu, nơi bình yên nhất không phải luôn là một địa điểm. Có khi đó là một người. Có khi đó là một khoảng lặng. Có khi đó là khả năng ở một mình mà không thấy bị bỏ rơi. Một người trưởng thành thật sự không phải là người chẳng cần ai, mà là người không còn dùng sự hiện diện của người khác để lấp khoảng trống mình không dám đối diện. Họ có thể yêu rất sâu nhưng không đánh mất mình. Họ có thể nhớ một người nhưng không chạy về nơi đã làm mình đau. Họ có thể cô đơn nhưng không vội nắm lấy một bàn tay không phù hợp chỉ để khỏi một mình.
Một ly cà phê ngon không cần quá nhiều thứ. Nước, cà phê, chút thời gian. Một đời sống bình an có lẽ cũng vậy. Không nhất thiết phải có thật nhiều. Chỉ cần vài người thật. Một công việc đủ sống. Một mái nhà để về. Một thân thể còn khỏe. Một tâm trí không phải đấu tranh với quá nhiều điều. Một trái tim biết đủ. Và một đời sống không phải đóng vai quá nhiều trước thiên hạ. Đến một tuổi nào đó, người ta không còn quá cần được tất cả mọi người hiểu. Chỉ cần sống sao để đêm về không xấu hổ với chính mình. Không phải thắng tất cả. Chỉ cần không đánh mất mình trong những cuộc hơn thua.
Cà phê càng nguội càng đắng. Có những mối quan hệ cũng vậy. Để quá lâu không hỏi han, không quan tâm, không ngồi xuống nói thật với nhau, đến lúc muốn cứu thì đã nguội rồi. Không phải tình cảm nào cũng chết vì một biến cố lớn. Nhiều tình cảm chết bởi hàng trăm sự bỏ quên rất nhỏ. Một tin nhắn không trả lời. Một nỗi buồn không được hỏi tới. Một lần người kia cần mà ta bận. Một cuộc nói chuyện cứ hẹn mãi. Một cái ôm lẽ ra nên có nhưng lại không. Tình cảm giống một tách cà phê nóng: phải biết thưởng thức khi nó còn ấm. Đừng cứ nghĩ người ấy còn đó nên ngày mai cũng còn. Không ai được hứa trước một ngày mai.
Rồi cũng có những người buộc phải đi. Không phải vì ai xấu. Chỉ vì hai con đường đã không còn chung hướng. Trưởng thành là hiểu rằng không phải mọi cuộc chia tay đều cần một kẻ có lỗi. Có những người rất tốt nhưng không thuộc về nhau. Có những tình cảm rất thật nhưng không đủ để đi đến cuối. Có những mối quan hệ từng cứu ta trong một giai đoạn rồi hoàn thành nhiệm vụ của nó. Hãy biết ơn mà không nhất thiết phải níu kéo. Bởi không phải điều gì đẹp cũng phải kéo dài mãi mới có giá trị. Một buổi hoàng hôn chỉ vài phút nhưng vẫn đẹp. Một mùa hoa rất ngắn nhưng vẫn đáng nhớ. Một người có thể chỉ đi cùng ta một đoạn nhưng đoạn đường ấy vẫn từng là thật.
Sau tất cả, có lẽ điều con người cần học không phải là cách tránh nỗi buồn mà là cách đừng để nỗi buồn làm mình trở thành người cay nghiệt. Đau nhưng đừng làm người khác đau. Bị phản bội nhưng đừng mất khả năng tin tưởng tất cả. Bị bỏ lại nhưng đừng biến mình thành người bỏ rơi. Từng không được yêu đúng cách thì càng phải học yêu đúng cách. Từng thiếu một lời dịu dàng thì càng nên nói dịu dàng với người khác. Đó mới là chiến thắng lớn nhất trên những điều từng làm ta tổn thương: ta không trở thành giống thứ đã làm mình đau.
Một ngày nào đó, sau rất nhiều tách cà phê, rất nhiều buổi chiều một mình, rất nhiều cuộc chia ly, rất nhiều lần bắt đầu lại, ta sẽ ngồi yên và nhận ra mình không còn là người của năm cũ. Ta đã bớt vội vàng. Bớt muốn giải thích. Bớt cần người khác công nhận. Bớt đau vì người không chọn mình. Bớt thất vọng khi đời không đi đúng kế hoạch. Không phải vì cuộc đời nhẹ hơn, mà vì vai mình đã mạnh hơn. Không phải vì chẳng còn mất mát, mà vì ta biết không phải mất thứ gì cũng là mất tất cả. Không phải vì đã hết cô đơn, mà vì ta đã học được cách làm bạn với những khoảng trống trong đời.
Rồi ta sẽ hiểu bình yên không phải là căn phòng không có tiếng động, mà là trái tim không còn đánh nhau với những gì đã xảy ra. Bình yên là có thể nhớ mà không oán. Có thể buồn mà không tuyệt vọng. Có thể mất mà không hủy hoại chính mình. Có thể nhìn một người đã từng làm mình đau rồi thôi không cần họ phải trả giá nữa. Có thể nhìn một giấc mơ không thành và nói: “Có lẽ đời còn một con đường khác.” Bình yên là thôi hỏi tại sao mình không có cuộc đời của người khác và bắt đầu chăm sóc cuộc đời đang nằm trong tay mình.
Và có lẽ, một tách cà phê đẹp nhất không phải là tách cà phê đắt tiền nhất. Đó là tách cà phê ta uống trong một ngày lòng mình đủ yên để nhận ra mình vẫn còn sống, vẫn còn có thể yêu, vẫn còn có thể hy vọng. Ta đã đi qua những ngày từng tưởng không thể đi qua. Đã sống sót sau những điều từng nghĩ sẽ nghiền nát mình. Đã mất những người từng nghĩ không thể sống thiếu. Đã thất bại ở những nơi từng đặt cả tương lai. Đã khóc những đêm tưởng nước mắt không bao giờ cạn. Vậy mà sáng nay ta vẫn thức dậy. Vẫn ngửi được mùi cà phê. Vẫn nhìn được ánh nắng. Vẫn còn một ngày phía trước.
Thế thì hãy sống chậm một chút. Uống cà phê chậm một chút. Thương người chậm một chút nhưng thật hơn một chút. Đừng vội bỏ một người chỉ vì một lần họ vụng về. Nhưng cũng đừng cố giữ một người đã nhiều lần cho thấy họ chẳng muốn ở lại. Đừng vội kết luận một cuộc đời chỉ từ một giai đoạn. Đừng vội tuyệt vọng vì một mùa đang tối. Không mùa nào là mãi mãi. Cũng đừng vội đòi nỗi buồn biến mất. Hãy để nó ngồi cạnh một lúc. Có thể nó đến để dạy ta điều gì đó.
Rồi cà phê sẽ nguội. Chiều sẽ tắt. Người phải đi sẽ đi. Ký ức sẽ lùi xa. Những tiếng động ngoài đường rồi cũng nhỏ dần. Ta đứng dậy, trả tiền, bước ra khỏi quán và lại tiếp tục sống. Cuộc đời luôn là như thế. Không ai có thể ngồi mãi bên một tách cà phê, cũng không ai nên ở mãi trong một nỗi buồn. Có lúc phải đứng lên. Không phải vì đã quên, mà vì còn một đoạn đường phía trước. Không phải vì người cũ không còn ý nghĩa, mà vì chính ta cũng xứng đáng có một ngày mai.
Cà phê đâu chỉ để uống. Nó còn để người ta ngồi lại. Nỗi buồn đâu chỉ để quên. Nó còn để người ta hiểu mình. Cô đơn đâu chỉ là thiếu một người bên cạnh. Đôi khi cô đơn là khoảng lặng cần thiết để ta biết ai thật sự thuộc về đời mình. Mất mát đâu chỉ là mất đi. Có khi sau một mất mát, ta lấy lại được chính mình. Đêm tối đâu chỉ để sợ. Đôi khi chính trong đêm, ta mới nhìn thấy những ánh sáng ban ngày bị che khuất.
Nếu hôm nay lòng đang nặng, hãy pha một tách cà phê. Không cần cố nghĩ điều gì lớn. Cứ để từng giọt rơi. Nghe tiếng rất nhỏ ấy. Nhìn hơi nóng bay lên. Ngồi yên một chút. Và tự nhủ rằng mình không cần giải quyết cả cuộc đời trong một buổi chiều. Hôm nay chỉ cần sống hết hôm nay. Ngày mai để ngày mai lo. Điều đã mất cứ để nó nằm yên trong quá khứ. Người đã đi cứ để họ đi. Điều còn ở lại thì hãy trân trọng. Và chính mình, sau tất cả những năm tháng đã chịu đựng, cũng đáng được đối xử bằng một chút tử tế.
Một tách cà phê rồi sẽ cạn. Một ngày rồi sẽ hết. Một nỗi buồn rồi cũng sẽ đổi hình. Có những điều không biến mất, nhưng sẽ thôi làm ta đau như trước. Có những người không trở về, nhưng rồi ta cũng thôi đứng ở cửa chờ. Có những câu trả lời không bao giờ đến, nhưng một ngày ta sẽ không còn cần chúng nữa. Đó là cách đời chữa lành con người: không phải xóa sạch ký ức, mà làm trái tim rộng hơn ký ức.
Vậy nên cứ từ từ mà sống. Đừng sợ những khoảng lặng. Đừng sợ một mình. Đừng sợ vị đắng. Đắng chưa chắc là điều xấu. Có những thứ phải đắng mới tỉnh. Có những cuộc chia ly phải đau mới trưởng thành. Có những đêm phải cô độc mới biết mình mạnh hơn mình tưởng. Và có những tách cà phê phải uống một mình mới nghe được tiếng lòng đã bị cuộc đời ồn ào che khuất quá lâu.
Sau cùng, điều đẹp nhất có lẽ không phải là một đời không buồn, mà là sau tất cả những điều đã làm ta buồn, ta vẫn còn biết rung động trước một buổi chiều, vẫn còn thấy một tách cà phê thơm, vẫn còn biết thương một người, vẫn còn đủ lòng tin để đón một ngày mới. Khi ấy, ta hiểu rằng mình đã không sống uổng.
Cà phê đâu chỉ là để uống, và nỗi buồn đâu phải chỉ để quên. Có khi, cả hai cùng ngồi lại với ta trong một buổi chiều rất yên, để nhắc rằng: cuộc đời này, dẫu đắng đến đâu, vẫn còn một mùi hương đáng để giữ lại, một hơi ấm đáng để nâng niu, một ngày mai đáng để bước tiếp và một trái tim, dù đã từng thương tích, vẫn xứng đáng được sống những ngày bình an.
Lm. Anmai, CSsR
LÀ MỘT NGƯỜI ĐỒNG CẢM: ÂN PHÚC HAY GÁNH NẶNG?
Có những người bước vào một căn phòng và chỉ nhìn vài ánh mắt là đã biết nơi đó đang có một nỗi buồn. Không ai nói gì, nhưng họ cảm được sự nặng nề trong không khí. Không ai khóc, nhưng họ nhận ra phía sau nụ cười của một người là một câu chuyện chưa được kể. Không ai xin giúp đỡ, nhưng trong lòng họ đã nảy sinh một thôi thúc muốn đến gần, muốn hỏi một câu, muốn ngồi xuống bên cạnh, muốn làm điều gì đó để người kia bớt đau. Những người như thế thường được gọi là những người có khả năng đồng cảm sâu sắc. Người ta dùng chữ “empath” để diễn tả một người rất nhạy với cảm xúc, dễ nhận ra những biến chuyển tinh tế nơi người khác, dễ rung động trước niềm vui và nỗi đau của tha nhân, đôi khi đến mức cảm xúc của người khác dường như đi thẳng vào tâm hồn mình. Đó có thể là một món quà rất đẹp. Nhưng cũng chính vì đẹp nên nó thường rất nặng. Bởi điều gì khiến một con người có thể yêu sâu thì cũng có thể khiến người ấy đau sâu. Điều gì giúp họ chạm được tới những góc kín nhất trong tâm hồn người khác thì cũng có thể khiến chính tâm hồn họ trở thành nơi chứa quá nhiều câu chuyện, quá nhiều nước mắt, quá nhiều vết thương mà không phải tất cả đều thuộc về mình.
Người đồng cảm sâu thường có một năng lực rất đặc biệt: họ nghe được cả điều người khác không nói. Một câu “tôi ổn” với họ đôi khi không chỉ là ba chữ đơn giản. Họ nghe được độ chùng xuống trong giọng nói, thấy được ánh mắt lảng tránh, cảm được một chút mỏi mệt ẩn dưới vẻ bình thản. Người bình thường có thể nghe lời nói; người đồng cảm thường nghe cả khoảng lặng giữa những lời nói. Người khác nhìn thấy một người đang cười; họ có thể nhận ra nụ cười ấy đang cố che điều gì. Người khác nghe một câu chuyện rồi bước đi; họ mang câu chuyện ấy về nhà. Người khác an ủi xong thì trở lại với công việc của mình; còn họ có thể vẫn nghĩ về người đó lúc đêm xuống, vẫn tự hỏi không biết hôm nay người ấy đã khá hơn chưa, vẫn thấy đau khi nhớ lại một câu nói tưởng như rất bình thường nhưng chứa cả một biển tuyệt vọng phía sau. Vì thế, ở bên cạnh một người biết đồng cảm là một điều rất quý. Đời sống này có biết bao người không thực sự cần ai sửa chữa họ, cũng không cần những bài diễn văn dài, càng không cần những câu đạo lý trơn tru. Họ chỉ cần một người đủ yên để lắng nghe, đủ dịu để không phán xét, đủ sâu để không biến nỗi đau của họ thành đề tài tò mò, và đủ trung thành để không đem câu chuyện ấy kể lại ở một nơi khác. Một người đồng cảm chân thành có thể trở thành một nơi trú ẩn như thế.
Thế giới hôm nay không thiếu tiếng nói, nhưng thiếu người biết nghe. Không thiếu người có ý kiến, nhưng thiếu người biết đặt mình vào vị trí của người khác. Không thiếu những lời khuyên, nhưng thiếu những trái tim đủ kiên nhẫn để ngồi cạnh một nỗi đau mà không lập tức biến mình thành chuyên gia. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà người ta có thể biết rất nhiều chuyện về nhau nhưng lại hiểu nhau rất ít. Một người có hàng nghìn bạn bè trên mạng vẫn có thể không tìm được một người để gọi điện khi lòng mình vỡ vụn. Một người có thể mỗi ngày đọc hàng trăm bình luận nhưng không có ai chịu ngồi im nghe mình nói mười phút. Chính trong một thế giới như thế, người biết đồng cảm trở thành một món quà lớn. Họ nhắc chúng ta rằng con người không phải chỉ là lý trí, công việc, thành tích, hồ sơ, hình ảnh hay những gì thể hiện ra bên ngoài. Mỗi người là một mầu nhiệm. Mỗi con người đều có một vùng rất sâu mà chỉ sự dịu dàng mới có thể chạm tới.
Nhưng vấn đề bắt đầu khi người đồng cảm không chỉ lắng nghe nỗi đau của người khác mà còn vô thức nhận nỗi đau ấy làm của mình. Đó là lúc một món quà có thể trở thành một gánh nặng. Có những người sau một cuộc trò chuyện với một người đang buồn thì cả ngày hôm đó chính họ cũng chìm xuống. Có người bước ra khỏi một đám tang, một bệnh viện, một cuộc chia sẻ đầy nước mắt hay một gia đình đang xung đột và mang theo cảm giác nặng nề suốt nhiều ngày. Họ không chỉ nhớ câu chuyện; họ sống lại nó trong đầu. Họ tưởng tượng thêm. Họ suy nghĩ thay. Họ lo lắng thay. Họ muốn cứu người kia khỏi điều đang xảy ra. Và rất dễ, họ bắt đầu tin rằng nếu mình không làm gì đó thì mình là người vô tâm. Nếu mình không trả lời ngay tin nhắn, mình thấy có lỗi. Nếu mình từ chối một lời nhờ vả, mình thấy áy náy. Nếu người khác buồn sau một cuộc nói chuyện với mình, mình tự hỏi có phải lỗi của mình không. Nếu một mối tương quan đổ vỡ, người đồng cảm thường có xu hướng xem xét mình đầu tiên: có phải tôi chưa đủ tốt, chưa đủ hiểu, chưa đủ nhẫn nại, chưa đủ bao dung? Chính ở đây, lòng tốt có thể từ từ biến thành tự kết án.
Có một sự thật mà những người giàu lòng trắc ẩn phải học, nhiều khi bằng nước mắt: hiểu một người không có nghĩa là phải chịu trách nhiệm thay cho cuộc đời người ấy. Yêu một người không có nghĩa là phải giải quyết mọi vấn đề của người ấy. Lắng nghe nỗi đau của họ không có nghĩa là mình phải mang nỗi đau ấy về sống thay. Có những điều ta có thể đồng hành, nhưng không thể thay đổi. Có những vết thương ta có thể dịu dàng chạm đến, nhưng không thể chữa lành bằng sức riêng của mình. Có những con người ta có thể yêu rất nhiều, nhưng vẫn phải để họ tự bước phần đường thuộc về họ. Nếu không hiểu điều đó, người đồng cảm rất dễ trở thành người cứu hộ bất đắc dĩ trong mọi mối tương quan. Họ cứ chạy tới mỗi khi có ai đau, cứ muốn vá mọi vết nứt, muốn làm dịu mọi xung đột, muốn đỡ mọi gánh nặng. Ban đầu người khác biết ơn. Sau đó người khác quen. Rồi có lúc người khác mặc nhiên xem đó là bổn phận của họ. Và đến một ngày, người luôn nâng đỡ mọi người nhận ra rằng chẳng mấy ai hỏi xem họ có còn đủ sức đứng hay không.
Có những người rất giỏi phát hiện nỗi buồn của người khác nhưng rất kém nhận ra sự kiệt quệ của chính mình. Họ nhìn thấy mọi cánh cửa đang khép trong lòng người khác nhưng không nhận ra cánh cửa tâm hồn mình cũng đang dần đóng lại. Họ có thể nói với người khác: “Bạn nên nghỉ đi”, nhưng lại không cho phép chính mình nghỉ. Họ khuyên người khác biết đặt giới hạn, nhưng khi tới lượt mình thì lại thấy giới hạn là ích kỷ. Họ luôn sẵn sàng nghe người khác lúc nửa đêm nhưng không biết gọi cho ai khi chính mình không ổn. Họ có thể ôm người khác rất lâu, nhưng lại thấy khó khăn khi nói: “Hôm nay tôi mệt. Tôi không thể tiếp tục nghe thêm nữa.” Đây là một nghịch lý đau lòng: người có khả năng trao cảm giác an toàn cho người khác đôi khi lại không biết tạo ra một nơi an toàn cho chính mình.
Bởi vậy, điều quan trọng không phải chỉ là hỏi: “Tôi có phải là người empath không?” mà còn phải hỏi: “Tôi đang sống khả năng đồng cảm của mình theo cách nào?” Đồng cảm lành mạnh không phải là hấp thụ mọi cảm xúc chung quanh. Đồng cảm lành mạnh là có thể đi vào nỗi đau của người khác mà vẫn giữ được đôi chân mình trên mặt đất. Là có thể nói: “Tôi đang ở đây với bạn”, nhưng không nói: “Tôi sẽ sống thay phần của bạn.” Là biết chia sẻ nước mắt mà không để nước mắt ấy nhấn chìm đời mình. Là đủ thương để lắng nghe và cũng đủ trưởng thành để biết có lúc phải dừng lại. Một bác sĩ tốt không thể mỗi lần nhìn thấy bệnh nhân đau thì đau đến mức không còn khả năng chữa bệnh. Một người mục tử tốt không thể mang mọi khổ đau của mọi người vào lòng đến mức chính mình tê liệt. Một người cha, người mẹ, người bạn, người đồng hành cũng vậy. Muốn ở lại lâu dài với những người đau khổ, ta phải học cách yêu mà không tự hủy mình.
Ranh giới không phải là sự thiếu yêu thương. Ranh giới là một hình thức của tình yêu trưởng thành. Một căn nhà nếu không có tường thì không còn là căn nhà. Một con sông nếu không có bờ thì không thể chảy thành dòng mà sẽ trở thành lũ lụt. Một trái tim cũng vậy. Nếu yêu thương không có ranh giới, cuối cùng lòng tốt có thể biến thành hỗn loạn. Người đồng cảm cần được phép nói “không”. Được phép không nghe điện thoại ở một thời điểm nào đó. Được phép có những khoảng thinh lặng không thuộc về ai khác. Được phép không giải thích mọi quyết định của mình. Được phép bước ra khỏi những mối tương quan mà trong đó người khác chỉ biết lấy mà không bao giờ biết trao. Được phép nhận ra rằng có người thật sự đau khổ và cần được giúp, nhưng cũng có người sử dụng nỗi đau của mình để kiểm soát người khác. Đồng cảm không đồng nghĩa với ngây thơ. Hiểu hoàn cảnh của một người không buộc ta phải chấp nhận mọi cách hành xử của họ. Ta có thể hiểu tại sao một người trở nên cay nghiệt mà vẫn không cho phép họ làm tổn thương mình. Ta có thể cảm thông với quá khứ của ai đó mà vẫn đặt giới hạn với hiện tại của họ. Lòng thương xót không hủy bỏ sự thật.
Người đồng cảm cũng cần học một điều khó: không phải ai tâm sự với mình cũng đang xin một giải pháp. Rất nhiều lần, chúng ta nghe một người kể chuyện buồn và lập tức bắt đầu tìm cách sửa. Ta đưa ra lời khuyên, phân tích, lên kế hoạch, tìm câu trả lời. Nhưng có những lúc người kia chỉ cần được nói hết một câu mà không bị ngắt. Họ chỉ cần có ai đó tin rằng điều họ cảm thấy là có thật. Họ cần một người không nói “đừng buồn nữa” nhưng có thể nói bằng sự hiện diện của mình rằng: “Tôi biết bạn đang buồn, và tôi vẫn ở đây.” Người đồng cảm trưởng thành không vội cứu. Họ học cách ở cùng. Đó là một khác biệt rất lớn. Cứu một người khiến ta dễ đặt mình ở vị trí cao hơn. Ở cùng một người khiến ta đứng bên cạnh họ. Và nhiều khi, điều chữa lành sâu nhất không đến từ một câu trả lời đúng, mà từ kinh nghiệm rằng giữa lúc mình yếu đuối nhất, vẫn có một người không bỏ đi.
Trong đời sống đức tin, khả năng đồng cảm có thể trở thành một ân ban rất đẹp khi được đặt dưới ánh sáng của Thiên Chúa. Đức Giêsu là Đấng có một trái tim vô cùng nhạy cảm trước nỗi đau con người. Người động lòng trước đám đông bơ vơ như chiên không người chăn. Người chạnh lòng trước người phong cùi. Người dừng lại trước tiếng kêu của người mù. Người khóc trước mồ Ladarô. Người để một người phụ nữ đau khổ chạm vào áo mình. Người nghe lời kêu xin của người cha có đứa con đau bệnh. Người không nhìn con người như những “trường hợp”, nhưng như những khuôn mặt. Nơi Đức Giêsu, lòng thương cảm không phải là một cảm xúc mơ hồ. Nó trở thành hành động, sự hiện diện, chữa lành, tha thứ và trao ban chính mình. Thế nhưng điều rất đáng học nơi Người là Đức Giêsu cũng không sống bằng sự cuốn đi của đám đông. Có lúc Người rút vào nơi hoang vắng để cầu nguyện. Có lúc Người đi khỏi đám đông dù vẫn còn người tìm kiếm. Có lúc Người im lặng trước những đòi hỏi không đúng. Có lúc Người để một người tự do bước đi, dù Người yêu người ấy. Đức Giêsu có lòng thương xót vô biên, nhưng không bị điều khiển bởi cảm xúc của người chung quanh. Người yêu từ tự do, chứ không yêu từ mặc cảm tội lỗi.
Đó là điều người đồng cảm rất cần học. Đừng yêu vì sợ người khác buồn. Đừng giúp vì sợ bị xem là vô tâm. Đừng luôn nói “vâng” chỉ vì không chịu nổi cảm giác ai đó thất vọng về mình. Một tình yêu bị thúc đẩy bởi sợ hãi cuối cùng sẽ trở nên mệt mỏi. Tình yêu thật phải có tự do. Khi tôi giúp một người vì tôi tự do chọn yêu họ, tình yêu ấy trong sáng. Nhưng khi tôi giúp chỉ vì tôi sợ cảm giác có lỗi, tôi đang dần trở thành tù nhân của phản ứng người khác. Có người cả đời sống như thế: họ không dám làm ai thất vọng, nên cuối cùng thất vọng với chính mình. Họ không muốn làm ai buồn, nên âm thầm làm mình buồn. Họ cố giữ bình an cho tất cả mọi người, trong khi bên trong mình không còn bình an. Đó không phải là con đường bền vững.
Một người đồng cảm cũng phải học phân biệt lòng thương xót với sự lệ thuộc cảm xúc. Có những mối quan hệ mà ta tưởng mình đang yêu, nhưng thật ra mình đang bị trói vào nhu cầu phải được cần đến. Ta cảm thấy có giá trị khi có người tìm tới mình. Ta thấy mình quan trọng khi ai đó nói “chỉ có bạn mới hiểu tôi”. Rồi dần dần, ta vô thức trở thành nơi họ đổ mọi cảm xúc. Ta sợ rằng nếu mình không có mặt, mình sẽ không còn cần thiết nữa. Đây là một cạm bẫy rất tinh tế. Tình yêu đích thực không làm cho người khác ngày càng lệ thuộc vào ta; tình yêu đích thực giúp họ dần đứng được trên đôi chân của họ. Một người đồng hành tốt không biến mình thành chiếc nạng vĩnh viễn. Họ giúp người kia lấy lại khả năng bước đi.
Và cũng có khi điều tử tế nhất ta có thể làm là khuyên một người tìm sự trợ giúp chuyên môn. Có những khủng hoảng tâm lý, những tổn thương sâu, những rối loạn, những tình trạng kiệt quệ hay nguy cơ nghiêm trọng mà tình bạn, thiện chí và sự lắng nghe thôi là chưa đủ. Người đồng cảm thường dễ tưởng rằng mình phải gánh hết. Nhưng biết giới hạn của mình cũng là một hình thức khiêm nhường. Ta không phải là Đấng Cứu Thế của bất kỳ ai. Chỉ có một Đấng Cứu Thế, và đó không phải là chúng ta. Có lẽ một trong những lời giải thoát nhất mà một trái tim quá nhạy cảm cần nghe là: bạn được phép yêu người khác mà không phải cứu họ.
Người đồng cảm còn cần chăm sóc đời sống nội tâm của mình bằng những khoảng lặng thật sự. Bởi nếu suốt ngày lắng nghe tiếng của người khác, ta rất dễ quên tiếng nói của chính mình. Nếu liên tục tiếp nhận cảm xúc của người khác, ta phải có lúc trở về để hỏi: điều gì trong số này thật sự là của tôi? Tôi đang buồn vì chuyện của mình, hay vì cả ngày đã nghe quá nhiều câu chuyện buồn? Tôi đang tức giận vì một điều xảy ra với tôi, hay vì tôi đã ở quá lâu bên những người đang căng thẳng? Tôi đang mệt thể lý, hay mệt vì mình đã cố gắng làm nơi trú ẩn cho quá nhiều người? Những câu hỏi như thế không phải là ích kỷ. Đó là vệ sinh tâm hồn. Cũng như ta tắm rửa thân thể sau một ngày dài, tâm hồn cũng cần được đặt lại trong thinh lặng, cầu nguyện, thiên nhiên, một cuộc đi bộ, một trang sách, một giấc ngủ đủ, một bữa ăn bình an, một khoảng thời gian không phải làm chỗ dựa cho ai.
Đặc biệt, người sống đời phục vụ càng cần hiểu điều này. Có một cám dỗ rất lớn trong những người chăm sóc tha nhân là nghĩ rằng kiệt sức chứng minh lòng tận tụy. Không. Kiệt sức chỉ chứng minh rằng con người có giới hạn. Một ngọn đèn không thể tiếp tục sáng nếu người ta không bao giờ châm dầu. Một cái giếng nếu ai cũng múc mà không có nguồn nước trở lại thì rồi sẽ cạn. Có những người rất quảng đại nhưng đã sống đến mức chính lòng quảng đại của họ trở thành nguyên nhân của sự chai sạn. Ban đầu họ giúp bằng tình yêu. Sau đó họ giúp vì trách nhiệm. Rồi họ giúp trong mệt mỏi. Cuối cùng họ bắt đầu bực bội với chính những người mình từng thương. Đó là dấu hiệu một điều gì đó đã mất cân bằng. Muốn yêu lâu dài, phải biết nghỉ. Muốn cho đi lâu dài, phải biết đón nhận. Muốn lắng nghe người khác, phải có nơi chính mình được lắng nghe.
Có một nét đẹp rất sâu nơi những người đồng cảm: họ thường nhớ những điều nhỏ mà người khác quên. Họ nhớ ngày một người từng trải qua mất mát. Họ nhận ra ai đó im lặng hơn thường ngày. Họ biết một lời nói có thể làm tổn thương rất lâu nên thường cẩn thận với lời của mình. Họ trân trọng những câu chuyện riêng tư. Họ khó đứng yên trước bất công hay đau khổ. Họ có thể nhìn một người già ngồi một mình, một đứa trẻ bị bỏ quên, một người bệnh không ai thăm, một người nghèo đứng nép bên lề đường và cảm thấy điều gì đó chạm vào tim. Thế giới cần những trái tim như thế. Nếu không còn những con người biết đau trước nỗi đau của người khác, xã hội sẽ trở nên lạnh lẽo. Nhưng đồng thời, thế giới cũng cần những người đồng cảm đủ trưởng thành để lòng trắc ẩn của họ không bị lợi dụng.
Có những người nhận ra rất nhanh ai là người mềm lòng. Và tiếc thay, không phải ai cũng trân trọng sự mềm lòng ấy. Có người dùng nước mắt để thao túng. Có người dùng im lặng để trừng phạt. Có người luôn đóng vai nạn nhân để người khác phải cảm thấy có lỗi. Có người chỉ tìm đến khi cần được nâng đỡ nhưng biến mất khi người kia cần họ. Một người đồng cảm nếu không tỉnh thức rất dễ mắc vào những kiểu quan hệ như thế, bởi họ luôn nghĩ: “Có lẽ người ấy đau nên mới hành xử như vậy.” Điều đó đôi khi đúng. Nhưng một quá khứ đau khổ không phải giấy phép để làm tổn thương người khác mãi mãi. Ta có thể thương một người mà vẫn rời khỏi một mối quan hệ độc hại. Ta có thể cầu nguyện cho họ mà không tiếp tục cho họ quyền bước vào và phá vỡ sự bình an của mình. Ta có thể tha thứ mà không tái lập cùng một mức độ thân mật. Yêu thương không có nghĩa là tự đặt mình mãi trong nơi bị tổn thương.
Người đồng cảm cũng thường phải học cách chấp nhận rằng mình sẽ có lúc bị hiểu lầm. Khi đã quen luôn có mặt, một lần mình từ chối có thể khiến người khác nói rằng mình thay đổi. Khi đã quen luôn trả lời lập tức, một ngày mình im lặng có thể khiến người khác nói rằng mình lạnh nhạt. Khi đã quen hy sinh, một lần đặt nhu cầu chính đáng của mình lên trước có thể bị xem là ích kỷ. Nhưng trưởng thành là chấp nhận rằng không phải mọi người đều sẽ hiểu những ranh giới ta đặt ra. Một ranh giới lành mạnh không cần được mọi người đồng ý mới trở thành đúng đắn. Có những người chỉ thích phiên bản của ta khi phiên bản ấy luôn phục vụ nhu cầu của họ. Khi ta bắt đầu sống lành mạnh hơn, họ sẽ thấy khó chịu. Đó không nhất thiết là dấu hiệu ta sai.
Vậy người đồng cảm là người được chúc phúc hay đang mang gánh nặng? Có lẽ câu trả lời là: cả hai. Mọi ân ban lớn đều đi cùng một trách nhiệm. Một trí tuệ sắc bén có thể trở thành ánh sáng hoặc thành kiêu ngạo. Khả năng lãnh đạo có thể trở thành phục vụ hoặc kiểm soát. Sự nhạy cảm có thể trở thành lòng thương xót hoặc thành kiệt quệ. Vấn đề không phải ở món quà, nhưng ở cách ta sống món quà ấy. Một trái tim nhạy cảm khi có sự trưởng thành sẽ trở thành nguồn an ủi lớn. Một trái tim nhạy cảm nhưng thiếu ranh giới sẽ dễ bị tổn thương, kiệt sức và thất vọng. Vì thế, bài học không phải là làm cho mình bớt cảm. Bài học là học cách cảm mà không chìm. Không cần biến trái tim mềm thành đá chỉ vì đã từng bị đau. Không cần trở nên lạnh lùng chỉ vì người khác từng lợi dụng lòng tốt. Điều cần thiết là để sự mềm mại đi cùng sự sáng suốt.
Có lẽ trưởng thành đẹp nhất của một người đồng cảm là khi người ấy có thể nói: tôi vẫn yêu, nhưng tôi không còn cứu mọi người. Tôi vẫn lắng nghe, nhưng tôi không để mọi câu chuyện cư trú trong lòng mình mãi mãi. Tôi vẫn quan tâm, nhưng tôi không gánh trách nhiệm cho những điều không thuộc về tôi. Tôi vẫn mở cửa trái tim, nhưng tôi cũng biết cửa ấy cần được đóng lại vào những lúc cần nghỉ ngơi. Tôi vẫn có thể khóc với người đang khóc, nhưng sau đó tôi biết trao nỗi đau ấy lại cho Thiên Chúa. Tôi không trở thành vô cảm. Tôi chỉ học cách yêu trong tự do.
Có một lời cầu nguyện mà những người giàu lòng trắc ẩn có lẽ cần tập nói mỗi ngày: “Lạy Chúa, xin cho con biết điều gì là phần của con và điều gì con phải trao lại cho Chúa. Xin cho con một trái tim mềm nhưng không yếu, một trái tim nhạy nhưng không hỗn loạn, một trái tim biết thương nhưng không để mình bị nuốt chửng bởi những nỗi đau không thuộc về con. Xin dạy con ở bên người khác mà không nghĩ mình là đấng cứu độ của họ. Xin dạy con biết rằng có lúc yêu là ở lại, có lúc yêu là nói thật, có lúc yêu là im lặng, có lúc yêu là đặt giới hạn, và có lúc yêu là buông tay.”
Cuối cùng, đồng cảm sâu sắc quả thật là một ân phúc. Bởi một người còn có thể đau trước nỗi đau của người khác nghĩa là trái tim ấy chưa chết. Một người còn biết dừng lại trước nước mắt của tha nhân nghĩa là trong họ vẫn còn một vùng rất người. Nhưng ân phúc ấy chỉ thật sự nở hoa khi người mang nó hiểu rằng trái tim mình cũng là một con người cần được chăm sóc. Đừng chỉ hỏi người khác có ổn không. Có lúc hãy hỏi chính mình. Đừng chỉ làm nơi người khác được nghỉ. Hãy tìm cho mình một nơi để nghỉ. Đừng chỉ lắng nghe mọi người. Hãy để Thiên Chúa lắng nghe mình. Đừng chỉ ôm lấy thế giới. Hãy để mình được ôm lấy.
Và nếu bạn là một người thường cảm rất nhiều, thương rất nhiều, nghĩ rất nhiều cho người khác, xin đừng ghét sự nhạy cảm của mình. Nó không phải là một khuyết điểm cần loại bỏ. Chỉ cần học cách mang nó bằng đôi tay trưởng thành hơn. Bạn không cần cứng lại để sống sót. Bạn chỉ cần vững hơn. Bạn không cần đóng trái tim. Bạn chỉ cần biết ai được bước vào, bước vào đến đâu, và ở lại bao lâu. Bạn không cần bớt yêu. Bạn chỉ cần yêu với sự thật, với tự do, với ranh giới và với Thiên Chúa ở trung tâm.
Bởi cuối cùng, trái tim đẹp nhất không phải là trái tim chưa bao giờ biết đau, cũng không phải là trái tim gánh hết nỗi đau của mọi người. Trái tim đẹp nhất là trái tim đã học được cách cúi xuống trước nỗi đau của người khác mà vẫn biết ngẩng lên nhìn trời; biết đưa tay đỡ một người mà vẫn giữ chân mình đứng vững; biết khóc với người khóc nhưng không tuyệt vọng; biết yêu rất nhiều mà không đánh mất chính mình. Và có lẽ khi đạt đến điều ấy, người đồng cảm sẽ hiểu rằng điều mình mang không đơn thuần là một gánh nặng, cũng không chỉ là một ân phúc. Đó là một ơn gọi: ơn gọi trở thành một con người có trái tim, giữa một thế giới ngày càng dễ quên mất trái tim là gì.
Lm. Anmai, CSsR
TRÍ TUỆ VÀ TÂM TRÍ: VẬT CHẤT HAY PHI VẬT CHẤT?
Con người từ rất lâu đã tự hỏi mình một câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng thực ra chạm đến tận nền móng của mọi suy tư về nhân vị: trí tuệ và tâm trí của chúng ta là vật chất hay phi vật chất? Tôi suy nghĩ bằng cái gì? Một tư tưởng xuất hiện trong tôi có phải chỉ là kết quả của những xung điện và phản ứng hóa học trong não bộ, hay còn có một chiều kích nào sâu hơn, không thể hoàn toàn cân đo, chụp hình hay diễn tả bằng ngôn ngữ của vật lý? Khi tôi nhớ đến một người thân đã qua đời, khi tôi cảm thấy day dứt vì một lỗi lầm, khi tôi nhận ra một điều là đúng dù cả đám đông đều nói sai, khi tôi quỳ xuống cầu nguyện và hướng tâm hồn về một Thiên Chúa vô hình, tất cả những điều ấy có phải chỉ là những biến đổi sinh hóa trong khoảng hơn một ký rưỡi chất xám nằm trong hộp sọ, hay chúng cho thấy rằng con người còn có một chiều sâu tinh thần vượt khỏi chính vật chất? Đây không chỉ là một câu hỏi của khoa học thần kinh, nhưng còn là câu hỏi của triết học, thần học, đạo đức học và cuối cùng là câu hỏi về chính phẩm giá của con người. Bởi nếu con người chẳng là gì ngoài một hệ thống vật chất cực kỳ phức tạp, nhiều điều chúng ta vẫn tin về tự do, trách nhiệm, lương tâm, tình yêu, phẩm giá và sự sống vĩnh cửu sẽ phải được hiểu lại từ đầu. Còn nếu con người là một hữu thể thống nhất gồm thân xác và linh hồn, trong đó trí tuệ có một chiều kích không thể giản lược hoàn toàn vào vật chất, thì toàn bộ đời sống của chúng ta sẽ mang một ý nghĩa khác hẳn.
Khoa học hiện đại đã giúp chúng ta hiểu não bộ sâu hơn bao giờ hết. Ngày nay người ta biết rằng suy nghĩ, trí nhớ, cảm xúc, ngôn ngữ, chú ý, quyết định và nhiều hành vi của con người liên hệ rất mật thiết với những cấu trúc và hoạt động cụ thể trong não. Một tổn thương ở một vùng não có thể làm người ta mất khả năng nói nhưng vẫn hiểu được người khác; một tổn thương khác có thể làm người ta mất trí nhớ; những bệnh thoái hóa thần kinh có thể khiến một người quên tên con cái, quên quá khứ của mình hoặc thay đổi cả tính khí. Thuốc men có thể ảnh hưởng đến tâm trạng; hormone có thể tác động đến cảm xúc; giấc ngủ, dinh dưỡng, stress và chấn thương thể lý đều có thể làm khả năng suy nghĩ thay đổi. Những sự kiện ấy rất quan trọng và không ai có thể nghiêm túc phủ nhận chúng. Chúng cho thấy một điều rất rõ: đời sống tâm trí của con người trong tình trạng hiện tại gắn bó sâu xa với não bộ. Nhưng từ việc nói “tâm trí gắn bó với não bộ” đến việc kết luận “tâm trí không là gì khác ngoài não bộ” vẫn còn một khoảng cách rất lớn. Tương quan không tự động đồng nghĩa với đồng nhất. Một bản nhạc chỉ có thể vang lên khi có nhạc cụ, nhưng bản nhạc không đồng nhất với gỗ, dây đàn hay kim loại của nhạc cụ. Một bài thơ cần giấy và mực để hiện diện trước mắt người đọc, nhưng ý nghĩa của bài thơ không phải là thành phần hóa học của mực. Một chương trình cần phần cứng để chạy, nhưng nội dung logic của chương trình không thể được mô tả đầy đủ chỉ bằng việc cân chiếc máy tính hay đo điện áp trên bo mạch. Những hình ảnh so sánh ấy dĩ nhiên không hoàn hảo, nhưng chúng giúp ta hiểu một nguyên tắc căn bản: sự phụ thuộc về điều kiện vật chất không nhất thiết chứng minh rằng thực tại được phụ thuộc ấy hoàn toàn đồng nhất với điều kiện vật chất của nó.
Đây là nơi triết học Aristotle và Thánh Tôma Aquinô đem lại một cách nhìn vừa thực tế vừa sâu sắc. Truyền thống này không xem con người là hai thực thể tách biệt bị ghép vào nhau, một bên là thân xác, một bên là linh hồn. Linh hồn không phải là một “vật thể nhỏ vô hình” nằm đâu đó trong đầu, cũng không phải một con người thứ hai trú trong thân xác như người tài xế ngồi trong chiếc xe. Con người là một hữu thể duy nhất. Linh hồn là nguyên lý sự sống, là mô thể của thân xác, nghĩa là nguyên lý làm cho thân xác này là một thân xác người sống động, có khả năng cảm giác, nhận biết, suy tư và hành động. Chính vì thế, Kitô giáo không khinh chê thân xác. Đức tin Kitô giáo không dạy rằng thân xác chỉ là cái vỏ vô nghĩa phải vứt bỏ để linh hồn được giải thoát. Con người là thân xác và linh hồn trong một sự hiệp nhất sâu xa đến mức khi tôi đau, không phải “thân xác tôi” đau trong khi “tôi” đứng bên ngoài quan sát, mà chính tôi đau; khi tôi yêu, không phải một phần tinh thần nào đó yêu còn thân xác đứng ngoài, mà chính toàn thể con người tôi yêu; khi tôi cầu nguyện, không phải chỉ linh hồn cầu nguyện, mà thân xác cũng tham dự qua tư thế quỳ, qua tiếng nói, hơi thở, nước mắt và sự hiện diện. Chính vì thế, niềm hy vọng Kitô giáo không dừng lại ở linh hồn bất tử, mà hướng đến sự phục sinh của thân xác, nghĩa là sự cứu độ toàn thể con người.
Tuy nhiên, khi quan sát hoạt động của trí tuệ, Aristotle và Thánh Tôma nhận ra một điều đặc biệt: trí tuệ con người có khả năng nhận biết những thực tại phổ quát vượt khỏi các đặc điểm vật chất cụ thể. Mắt ta chỉ nhìn thấy một cây cụ thể, một khuôn mặt cụ thể, một màu sắc cụ thể; tai ta nghe một âm thanh cụ thể; xúc giác chạm một vật cụ thể. Nhưng trí tuệ có thể vượt từ cái cụ thể đến cái phổ quát. Ta không chỉ thấy một hành vi công bằng mà còn có thể suy nghĩ về “công lý”; không chỉ gặp một người tốt mà còn có thể hỏi “thiện hảo là gì”; không chỉ biết một mệnh đề đúng mà còn đặt câu hỏi “chân lý là gì”; không chỉ nhìn thấy những hình tam giác cụ thể mà còn hiểu khái niệm tam giác như một cấu trúc phổ quát. Công lý không có màu, không có trọng lượng, không có chiều dài. Chân lý không thể đặt lên bàn cân. Khái niệm số hai không có nhiệt độ. Một định luật toán học không nằm ở một vị trí cụ thể trong không gian. Thế nhưng trí tuệ con người có thể hiểu tất cả những điều ấy. Chính khả năng tiếp nhận cái phổ quát này đã khiến truyền thống Aristotle–Tôma cho rằng hoạt động trí tuệ không thể được giản lược hoàn toàn vào vật chất như vật chất.
Một người theo chủ nghĩa duy vật có thể phản biện rất mạnh rằng: “Nhưng mọi lúc con người suy nghĩ, não đều hoạt động. Nếu não bị tổn thương, khả năng suy nghĩ cũng bị ảnh hưởng. Vậy tại sao cần giả định một chiều kích phi vật chất?” Đây là một phản biện nghiêm túc và cần được tôn trọng. Tuy nhiên, vấn đề là việc tìm thấy tương quan thần kinh của một tư tưởng vẫn chưa nói hết được tư tưởng ấy là gì. Giả sử một người đang suy nghĩ: “Giết người vô tội là sai.” Nhà khoa học có thể quan sát vùng não nào đang hoạt động, đo các tín hiệu điện, xác định chất dẫn truyền thần kinh và thậm chí dự đoán phần nào người ấy sẽ đưa ra câu trả lời nào. Nhưng toàn bộ những dữ kiện vật lý đó vẫn chưa trả lời câu hỏi: mệnh đề “giết người vô tội là sai” có đúng hay không? Máy quét não có thể cho biết một người đang tin điều gì, nhưng không thể chỉ bằng hoạt động não mà xác định nội dung họ tin là chân lý hay sai lầm. Một người nói thật có hoạt động não; người nói dối cũng có hoạt động não. Một nhà toán học suy luận đúng có hoạt động thần kinh; một người mắc lỗi logic cũng có hoạt động thần kinh. Như vậy, mô tả cơ chế vật lý của suy nghĩ không đồng nghĩa với đánh giá nội dung chân lý của suy nghĩ.
Ở đây xuất hiện sự khác biệt giữa nguyên nhân vật lý và lý do hợp lý. Nếu tôi hỏi một người: “Tại sao anh tin kết luận này?”, có hai kiểu trả lời rất khác nhau. Người ta có thể trả lời bằng cách mô tả sự hoạt động của neuron, chất hóa học và những cơ chế thần kinh trong não; nhưng cũng có thể trả lời: “Tôi tin vì những tiền đề này dẫn đến kết luận kia.” Câu trả lời thứ nhất nói đến nguyên nhân vật lý, câu thứ hai nói đến lý do. Một viên đá rơi vì trọng lực nhưng viên đá không có “lý do” để rơi. Một nhà khoa học chấp nhận một giả thuyết vì bằng chứng ủng hộ nó. Chính khái niệm bằng chứng, suy luận đúng, kết luận hợp lý, mâu thuẫn hay không mâu thuẫn đều thuộc về một bình diện khác với quan hệ nhân quả vật lý. Nếu tất cả tư duy chỉ là những trạng thái vật lý nối tiếp nhau một cách tất yếu, câu hỏi “suy luận này đúng hay sai?” trở nên rất khó đặt ra. Một quá trình vật lý đơn thuần chỉ xảy ra; nó không “đúng” hay “sai”. Nhưng tư tưởng thì có thể đúng hoặc sai. Chính chiều kích chân lý này làm cho đời sống lý trí vượt khỏi một mô tả thuần vật lý.
Còn một nét sâu xa khác của tư tưởng là tính quy hướng, nghĩa là một ý nghĩ luôn là ý nghĩ về một điều gì đó. Tôi có thể nghĩ về một người đang ở xa hàng ngàn cây số, nhớ một người đã chết, lo sợ một việc chưa xảy ra, hy vọng một điều chưa tồn tại, suy nghĩ về một nhân vật không có thật hay tưởng tượng một thế giới chưa từng hiện hữu. Một trạng thái vật lý đơn thuần chỉ có những thuộc tính vật lý của nó. Một electron không “nghĩ về” ngày mai. Một phân tử không “nhớ” tuổi thơ. Một synapse không “mong” một người trở về. Nhưng toàn thể chủ thể con người có thể làm những điều ấy. Tư tưởng luôn có nội dung, có ý nghĩa và hướng đến một đối tượng. Điều này không phủ nhận rằng hoạt động thần kinh là điều kiện cần thiết cho việc tư duy trong đời sống hiện tại, nhưng nó cho thấy câu hỏi về tâm trí phức tạp hơn rất nhiều so với câu nói đơn giản: “Chỉ cần giải thích não là xong.”
Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, vấn đề này càng trở nên hấp dẫn. Máy móc có thể xử lý lượng dữ liệu khổng lồ, tạo văn bản, nhận diện hình ảnh, dịch ngôn ngữ, giải toán, thiết kế và đưa ra nhiều câu trả lời rất giống con người. Nhưng từ khả năng xử lý ký hiệu đến việc thực sự hiểu ý nghĩa vẫn là một bước nhảy triết học rất lớn. Một hệ thống có thể sử dụng từ “đau khổ” hàng triệu lần mà chưa chắc có kinh nghiệm đau khổ. Nó có thể tạo ra câu văn rất đẹp về tình yêu mà chưa chắc có một chủ thể đang yêu. Nó có thể phân tích các biểu hiện của lòng thương xót mà chưa chắc có một đời sống nội tâm biết thương xót. Điều này không nhằm giải quyết toàn bộ tranh luận về ý thức của máy móc, nhưng đủ để nhắc chúng ta rằng khả năng tạo ra hành vi thông minh và sự hiện diện của một chủ thể hiểu ý nghĩa không nhất thiết là cùng một điều. Con người không chỉ xử lý thông tin; con người còn có thể đặt câu hỏi về chân lý, về thiện hảo, về ý nghĩa và về chính mình. Con người có thể hỏi không chỉ “Tôi có thể làm gì?” mà còn “Tôi nên làm gì?”; không chỉ “Điều này hoạt động không?” mà còn “Điều này có đúng không?”; không chỉ “Điều gì có lợi?” mà còn “Điều gì là thiện?”
Chính nơi đây, trí tuệ nối với tự do và lương tâm. Nếu mọi suy nghĩ và hành vi của con người chỉ đơn thuần là kết quả tất yếu của các phản ứng vật lý, thì khái niệm trách nhiệm luân lý trở nên rất mong manh. Ta vẫn có thể khen hay phạt người khác vì lợi ích xã hội, nhưng thật khó nói họ thực sự chịu trách nhiệm nếu mọi hành vi đều đã được quyết định hoàn toàn bởi cấu trúc vật lý trước đó. Tại sao một người đáng được ca ngợi vì hy sinh mạng sống để cứu người khác nếu anh ta không thể làm khác? Tại sao một người đáng bị trách vì phản bội nếu mọi phản ứng của anh chỉ là kết quả không thể tránh khỏi của chuỗi nguyên nhân sinh học? Dĩ nhiên, tự do của con người không tuyệt đối. Di truyền, tâm lý, tuổi thơ, bệnh tật, môi trường, stress, nghiện ngập và rất nhiều yếu tố có thể làm suy giảm khả năng lựa chọn. Chính truyền thống luân lý Kitô giáo đã từ lâu nhìn nhận rằng trách nhiệm có thể giảm vì thiếu hiểu biết, sợ hãi, áp lực, thói quen hoặc bệnh lý. Nhưng ảnh hưởng không đồng nghĩa với định đoạt hoàn toàn. Con người có thể nhìn vào chính khuynh hướng của mình và nói: “Tôi không muốn sống như thế nữa.” Người nóng tính có thể học kiềm chế. Người nghiện có thể chiến đấu để phục hồi. Người đã từng sống ích kỷ có thể tập sống quảng đại. Người mang thương tích có thể quyết định không làm người khác tổn thương như mình đã từng bị tổn thương. Kinh nghiệm ấy cho thấy con người không hoàn toàn bị đồng nhất với những xung lực đang xảy ra trong mình.
Từ đó ta hiểu lương tâm cũng là một hiện tượng rất đặc biệt. Có những lúc con người biết điều phải làm dù điều ấy trái với lợi ích của mình. Tôi có thể muốn nói dối để tránh hậu quả nhưng vẫn biết mình phải nói thật. Tôi có thể muốn trả thù nhưng nhận ra mình không nên. Tôi có thể giữ tiền cho mình nhưng biết người khác đang thật sự cần được giúp đỡ. Tôi có thể làm điều sai mà không ai biết nhưng trong lòng vẫn bất an. Tiếng “phải” ấy khác với một bản năng. Bản năng nói: “Tôi muốn.” Lương tâm nói: “Tôi nên.” Chính sự khác biệt ấy cho thấy con người không chỉ là một sinh vật phản ứng theo khuynh hướng, nhưng là một chủ thể có khả năng nhận ra điều thiện và cảm thấy bị ràng buộc bởi nó. Thánh Tôma Aquinô nói trí tuệ hướng về chân lý và ý chí hướng về thiện hảo. Con người có thể sai lầm, nhưng ngay cả khi sai lầm, người ta vẫn thường chọn điều xấu dưới hình thức một điều mà họ tưởng là tốt. Kẻ tham lam tìm tiền vì thấy tiền như một thiện ích. Kẻ báo thù trả đũa vì tưởng đó là công lý. Điều này cho thấy cơ cấu căn bản của con người là một hữu thể luôn vươn về cái mình cho là thật và tốt.
Nếu vậy, câu hỏi về trí tuệ và tâm trí không chỉ là một trò chơi trí thức. Nó có những hệ quả luân lý rất lớn. Cách ta nhìn con người sẽ quyết định cách ta đối xử với con người. Nếu giá trị một người tùy thuộc vào khả năng suy nghĩ hiện tại, người bị sa sút trí tuệ sẽ có ít giá trị hơn người khỏe mạnh. Nếu phẩm giá tùy thuộc vào năng suất, người già, người khuyết tật, trẻ chưa sinh hoặc người hôn mê sẽ bị xem là ít giá trị. Nhưng nếu con người là một nhân vị có chiều kích tinh thần, giá trị của họ không thể được đo chỉ bằng chức năng. Một cụ già mắc Alzheimer có thể không còn nhận ra con cái nhưng vẫn là một con người trọn vẹn về phẩm giá. Cụ có thể quên tên mình nhưng Thiên Chúa không quên tên cụ. Cụ có thể không còn nói được nhưng sự sống của cụ không vì thế trở thành vô nghĩa. Chính ở đây, đức tin Kitô giáo đem lại một ánh sáng rất mạnh: phẩm giá không đến từ IQ, ký ức, khả năng tự lập hay năng suất kinh tế. Phẩm giá đến từ chính điều con người là: một hữu thể được Thiên Chúa dựng nên theo hình ảnh Người và được yêu thương vì chính mình.
Cũng cần nói rõ rằng tin vào linh hồn không có nghĩa là lấy linh hồn để lấp những khoảng trống khoa học chưa giải thích được. Đây là một sai lầm phổ biến. Người tín hữu không nên nói: “Khoa học chưa biết điều này, vậy chắc là linh hồn.” Nếu mai kia khoa học giải thích được, người ta sẽ tưởng đức tin bị thu hẹp. Linh hồn không phải một giả thuyết khoa học cạnh tranh với khoa học thần kinh. Nó thuộc một bình diện khác. Khoa học nghiên cứu cơ chế vật chất của đời sống nhận thức; triết học hỏi bản chất của sự sống, nhận thức, chân lý và nhân vị. Hai bình diện ấy có thể bổ túc nhau. Một nhà hóa học có thể phân tích thành phần mực của một cuốn tiểu thuyết, một nhà ngôn ngữ học nghiên cứu ngữ pháp, một nhà văn học phân tích cấu trúc câu chuyện, còn người đọc lại bị đánh động bởi ý nghĩa của tác phẩm. Không ai phải phủ nhận người kia. Nhưng thật vô lý nếu nhà hóa học tuyên bố rằng vì ông đã phân tích xong phân tử của mực nên toàn bộ ý nghĩa của cuốn sách đã được giải thích. Cũng vậy, một bản đồ hoàn chỉnh về não bộ, nếu một ngày nhân loại đạt được, vẫn không tự động trả lời toàn bộ câu hỏi về chân lý, tự do, ý nghĩa và phẩm giá.
Chúng ta cũng có thể thấy vấn đề rõ hơn khi suy nghĩ về tình yêu. Nếu tình yêu chỉ là hormone, vậy lòng trung thành là gì? Nếu mọi yêu thương chỉ là cơ chế tiến hóa để bảo tồn giống nòi, làm sao hiểu một người sẵn sàng hy sinh mạng sống cho người không có liên hệ huyết thống? Khi Thánh Maximilian Kolbe tự nguyện chết thay cho một tù nhân khác ở Auschwitz, có lẽ sinh học có thể mô tả điều xảy ra trong não và cơ thể ngài, nhưng liệu những mô tả ấy có diễn tả hết chiều sâu của hành động tự hiến đó không? Khi một người mẹ chăm đứa con khuyết tật suốt mấy chục năm, khi một người tha thứ cho kẻ đã phá hủy đời mình, khi một linh mục kiên trì phục vụ những người chẳng bao giờ có thể trả ơn, ta có thật sự hiểu tất cả nếu chỉ nói đến dopamine, oxytocin hay lợi ích tiến hóa? Những yếu tố ấy có thể góp phần vào trải nghiệm, nhưng chúng không exhaust, không bao trùm trọn vẹn ý nghĩa của hành vi nhân vị. Con người có thể chọn một điều vì thấy nó thiện, dù nó đòi hy sinh lợi ích của mình. Chính khả năng tự hiến ấy là một trong những dấu chỉ sâu xa nhất của tự do.
Đức tin Kitô giáo còn đi xa hơn khi nói rằng con người không chỉ hướng về những chân lý hữu hạn mà còn có một sự mở ra đối với Chân Lý tuyệt đối, không chỉ tìm những thiện ích hữu hạn mà còn có một cơn khát Thiện Hảo tuyệt đối. Đây là lý do tại sao con người rất khó thỏa mãn hoàn toàn với những gì hữu hạn. Ta có thể mơ có một công việc, rồi khi có lại muốn điều khác. Ta mong một căn nhà, một chức vụ, một thành công, một tình yêu, một số tiền, nhưng sau khi đạt được, trong sâu thẳm vẫn còn một khoảng trống không dễ gọi tên. Không phải vì những điều ấy xấu. Chúng có thể rất tốt. Nhưng trái tim con người dường như rộng hơn tất cả những gì hữu hạn có thể chứa đầy. Thánh Augustinô diễn tả điều này thật đẹp: “Lạy Chúa, Chúa đã dựng nên chúng con cho Chúa và lòng chúng con khắc khoải cho tới khi được nghỉ yên trong Chúa.” Sự khắc khoải ấy không phải một thí nghiệm khoa học chứng minh linh hồn, nhưng là một dữ kiện nhân sinh sâu sắc. Con người sống trong thời gian nhưng khát điều bền vững. Con người biết mình sẽ chết nhưng vẫn phản kháng cái chết. Con người yêu một người hữu hạn nhưng lại muốn nói: “Mãi mãi.” Trong một sinh vật hữu hạn lại xuất hiện một khát vọng vô hạn.
Chính vì thế, nói trí tuệ có chiều kích phi vật chất không làm con người xa lạ với thế giới vật chất, nhưng giúp hiểu đầy đủ hơn sự độc đáo của con người. Ta ăn uống như những sinh vật khác, nhưng có thể biến một bữa ăn thành bàn tiệc hiệp thông. Ta nghe âm thanh, nhưng có thể nhận ra âm nhạc và khóc vì cái đẹp. Ta nhìn cảnh vật, nhưng có thể chiêm ngắm. Ta có bản năng, nhưng có thể khước từ bản năng vì một giá trị cao hơn. Ta sống trong thế giới vật chất, nhưng có thể hỏi về ý nghĩa của toàn thể thế giới. Chính thân xác này có thể quỳ xuống và cầu nguyện. Chính đôi mắt vật chất này có thể nhìn lên trời sao, trong khi trí tuệ đặt câu hỏi về nguồn gốc vũ trụ. Chính bộ não vật chất này tham dự vào hành vi đặt câu hỏi: “Vật chất là gì?” Có một nét nghịch lý rất đẹp ở đây: con người là một phần của vũ trụ nhưng lại có khả năng suy nghĩ về toàn bộ vũ trụ.
Kitô giáo càng làm sáng rõ hơn điều này qua mầu nhiệm Nhập Thể. Đức tin không nói vật chất là xấu. Ngôi Lời đã trở nên người phàm. Đức Kitô đã mang một thân xác thật, biết đói, khát, đau đớn, mệt mỏi, khóc và chết. Thiên Chúa không cứu con người bằng cách kéo linh hồn ra khỏi thân xác như kéo một tù nhân khỏi nhà giam, nhưng đi vào chính thân phận xác phàm. Và niềm hy vọng Kitô giáo không phải chỉ là “linh hồn bay lên trời”, mà là sự sống lại, nghĩa là toàn thể con người được Thiên Chúa biến đổi. Điều này vừa chống lại chủ nghĩa duy vật vừa chống lại chủ nghĩa khinh thân xác. Con người không phải chỉ là vật chất, nhưng vật chất cũng không vô nghĩa. Thân xác mang phẩm giá vì thuộc về nhân vị.
Từ đây ta cũng có thể hiểu tại sao đời sống luân lý cần được coi trọng. Nếu tôi có trí tuệ để nhận biết chân lý, tôi không được biến khả năng ấy thành công cụ cho dối trá. Nếu tôi có tự do, tôi không nên hiểu tự do như quyền làm bất cứ điều gì mình thích. Tự do thật không phải là làm nô lệ cho mọi ham muốn mà là có khả năng chọn điều thiện ngay cả khi khó khăn. Người nghiện không tự do hơn người biết từ chối chất gây nghiện chỉ vì người nghiện “làm điều mình muốn”. Người không kiềm chế cơn giận không tự do hơn người có thể im lặng đúng lúc. Tự do không đơn giản là có nhiều lựa chọn, mà là có khả năng chọn điều xứng đáng với phẩm giá của mình. Chính vì vậy, trí tuệ và tự do không phải chỉ là những đặc quyền, nhưng còn là trách nhiệm. Biết sự thật thì phải sống theo sự thật; nhận ra điều thiện thì phải cố gắng chọn điều thiện.
Con người ngày nay rất dễ chăm sóc phần bên ngoài mà quên phần bên trong. Ta biết cân nặng, huyết áp, lượng đường, calories, nhịp tim và số bước chân mỗi ngày, nhưng ít khi hỏi lòng mình đang mang bao nhiêu oán giận. Ta có thể chăm da, tập luyện và kiểm tra sức khỏe đều đặn nhưng để linh hồn mình mệt mỏi. Ta có thể tăng kiến thức nhưng không tăng khôn ngoan. Ta có thể có hàng ngàn thông tin mà không biết mình sống để làm gì. Chính vì thế, trí tuệ không đồng nghĩa với sự thông minh. Một người có thể cực kỳ thông minh mà vẫn sống ngu dại. Thông minh giúp người ta tìm phương tiện, còn khôn ngoan giúp biết mục đích. Một người có thể rất giỏi kiếm tiền nhưng không biết tiền để làm gì. Có thể rất giỏi đạt thành công nhưng không biết thành công để phục vụ điều gì. Có thể hiểu cơ chế thần kinh của sự cảm thông nhưng không biết ngồi yên bên một người đang khóc. Có thể biết rất nhiều nhưng lại không biết yêu.
Sau cùng, câu hỏi “trí tuệ và tâm trí là vật chất hay phi vật chất?” không nên kết thúc bằng một cuộc tranh cãi khô khan giữa khoa học và tôn giáo. Khoa học thần kinh có quyền và có bổn phận tiếp tục nghiên cứu não bộ đến mức sâu nhất có thể. Mỗi khám phá chân thật đều đáng trân trọng vì chân lý không chống lại chân lý. Nhưng triết học có quyền nhắc rằng mô tả cơ chế không phải lúc nào cũng là giải thích trọn vẹn bản chất. Tâm trí gắn bó với não, nhưng không vì thế mà mọi chiều kích của tư tưởng có thể giản lược vào hoạt động não. Não là vật chất; trí tuệ hoạt động trong một con người nhập thể; nhưng chính khả năng hiểu cái phổ quát, hướng về chân lý, phản tỉnh về chính mình, phân biệt thiện ác và tự do hướng về điều thiện cho thấy con người có một chiều kích tinh thần không thể bị thu hẹp vào những phản ứng vật lý. Lập trường Aristotle–Tôma vì thế không phủ nhận khoa học thần kinh mà đặt khoa học thần kinh vào một bức tranh nhân học rộng hơn: con người là một hữu thể duy nhất gồm thân xác và linh hồn.
Và có lẽ điều đẹp nhất là ở đây: chính hữu thể nhỏ bé này, được tạo nên từ những nguyên tố của đất, lại có thể nhìn lên trời và hỏi về vĩnh cửu; chính bộ não hữu hạn này lại có thể nghĩ về vô hạn; chính đời sống ngắn ngủi này lại có thể khao khát điều không bao giờ qua đi; chính một con người mong manh lại có thể nói sự thật dù phải trả giá, có thể tha thứ khi bị tổn thương, có thể hy sinh vì người khác và có thể quỳ xuống trước Thiên Chúa. Điều ấy không làm con người kiêu căng, nhưng phải làm con người khiêm nhường. Bởi trí tuệ là quà tặng, tự do là quà tặng, sự sống là quà tặng, khả năng yêu là quà tặng. Và có lẽ đỉnh cao của trí tuệ không phải là lúc con người tuyên bố mình đã giải thích được tất cả, nhưng là lúc con người đủ sáng suốt để nhận ra giới hạn của mình và đủ khiêm tốn để thưa với Đấng là nguồn của mọi chân lý: “Lạy Chúa, xin cho con biết dùng trí tuệ để tìm kiếm sự thật, dùng tự do để chọn điều thiện, dùng trái tim để yêu thương và dùng cả cuộc đời để hướng về Chúa.”
Lm. Anmai, CSsR
KHỦNG HOẢNG NHÂN TÍNH TRONG XÃ HỘI HIỆN ĐẠI: ĐỐI CHIẾU ARISTOTLE, KANT VÀ HANNAH ARENDT
Có lẽ một trong những nghịch lý lớn nhất của thời đại chúng ta là con người ngày càng làm được nhiều điều hơn, nhưng chưa chắc đã hiểu rõ hơn phải sống như thế nào cho xứng với phẩm giá con người. Chúng ta đang sống trong một thế giới có những khả năng mà các thế hệ trước hầu như không thể tưởng tượng nổi: chỉ trong vài giây, một người có thể liên lạc với một người khác ở bên kia trái đất; một chiếc điện thoại nhỏ bé có thể chứa cả thư viện, bản đồ, ngân hàng, phòng làm việc, máy ảnh, phương tiện giải trí và cánh cửa dẫn vào vô vàn thế giới khác nhau; trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ con người viết lách, chẩn đoán, tính toán, thiết kế và xử lý lượng dữ liệu khổng lồ; y học kéo dài tuổi thọ; kỹ thuật làm cho đời sống tiện nghi hơn; kinh tế tạo ra những khối lượng của cải chưa từng thấy. Nhưng ngay giữa một nền văn minh đầy ánh sáng của màn hình, người ta vẫn có thể gặp một thứ bóng tối rất sâu: con người ngày càng dễ nhìn nhau như công cụ, như đối thủ, như con số, như khách hàng, như nguồn nhân lực, như lượt tương tác, như một hồ sơ dữ liệu, như một “giá trị sử dụng”; người ta ngày càng dễ đo một con người bằng năng suất, thu nhập, chức vụ, vẻ ngoài, lượng người theo dõi, khả năng tạo lợi nhuận, khả năng đem lại lợi ích hoặc sức ảnh hưởng. Và khi một người không còn sản xuất tốt, không còn đẹp, không còn trẻ, không còn khỏe, không còn hữu dụng, không còn quyền lực, không còn khả năng đáp ứng kỳ vọng của người khác, giá trị của họ dường như cũng bị giảm xuống trong cái nhìn của xã hội. Có điều gì đó rất đáng sợ đang xảy ra ở đây: chúng ta có thể vẫn nói rất nhiều về nhân quyền, phẩm giá, tự do và tiến bộ, nhưng trong đời sống thường ngày, con người lại có nguy cơ bị đối xử ngày càng ít như một con người.
Khủng hoảng nhân tính không nhất thiết bắt đầu bằng những tội ác lớn lao. Nó thường bắt đầu rất nhỏ. Nó bắt đầu khi một người phục vụ bị quát mắng chỉ vì họ chậm một vài phút. Nó bắt đầu khi một người già bị xem là “gánh nặng”. Nó bắt đầu khi một nhân viên được đánh giá hoàn toàn bằng bảng KPI mà chẳng ai hỏi họ đang sống ra sao. Nó bắt đầu khi một đứa trẻ được yêu thương tùy theo thành tích học tập. Nó bắt đầu khi một người nghèo bị nhìn bằng ánh mắt nghi ngờ hơn là bằng lòng trắc ẩn. Nó bắt đầu khi người ta chế giễu ngoại hình của người khác để mua vui cho đám đông. Nó bắt đầu khi sự đau khổ của ai đó trở thành một đoạn video để lướt qua. Nó bắt đầu khi một cuộc hôn nhân chỉ còn là nơi tính toán xem ai cho nhiều hơn, ai được nhiều hơn. Nó bắt đầu khi tình bạn được duy trì vì lợi ích, khi các mối quan hệ được xây trên sự tiện dụng, khi người ta đến với nhau chỉ vì người kia còn đem lại điều gì đó cho mình. Và nó trở nên nghiêm trọng hơn khi chúng ta không còn thấy những điều ấy là đáng lo nữa. Bi kịch không chỉ nằm ở việc con người làm tổn thương nhau, nhưng còn nằm ở chỗ con người dần quen với việc làm tổn thương nhau, quen với sự lạnh lùng, quen với sự vô cảm, quen với việc quy mọi giá trị về lợi ích, và cuối cùng xem đó như một điều bình thường.
Chính ở điểm này, việc trở lại với Aristotle, Immanuel Kant và Hannah Arendt không phải chỉ là một bài tập lịch sử triết học. Ba triết gia sống trong ba thời đại rất khác nhau, nói những ngôn ngữ triết học rất khác nhau và đặt trọng tâm ở những vấn đề khác nhau, nhưng họ gặp nhau ở một câu hỏi căn bản: con người phải sống thế nào để không đánh mất chính mình? Aristotle đặt vấn đề từ nhân đức và đời sống tốt; Kant đặt vấn đề từ phẩm giá và bổn phận; Hannah Arendt đặt vấn đề từ khả năng suy tư, phán đoán và trách nhiệm giữa đời sống chính trị – xã hội. Nếu đặt ba tiếng nói ấy cạnh nhau, chúng ta sẽ nhận ra rằng khủng hoảng nhân tính hôm nay không chỉ là khủng hoảng đạo đức theo nghĩa một số người làm điều xấu. Nó sâu hơn nhiều. Đó là khủng hoảng về cách hiểu con người, về tiêu chuẩn đánh giá một đời sống thành công, về kiểu tương quan chúng ta xây dựng với nhau và về khả năng dừng lại để tự hỏi: điều tôi đang làm có thực sự là điều một con người nên làm không?
Aristotle, từ hơn hai ngàn năm trước, đã nhìn thấy một điều căn bản mà xã hội hiện đại nhiều khi quên mất: con người không được sinh ra chỉ để tồn tại, cũng không chỉ để tích lũy của cải hay tìm kiếm khoái lạc; con người hướng đến một đời sống tốt đẹp, một đời sống được hoàn thiện trong nhân đức. Ông gọi sự viên mãn ấy là eudaimonia. Khái niệm này thường được dịch là hạnh phúc, nhưng nếu chỉ hiểu hạnh phúc như cảm giác vui vẻ, dễ chịu hay thỏa mãn thì quá nghèo nàn. Eudaimonia nói đến một đời sống nở hoa, một đời sống thành toàn, một đời sống trong đó con người thực hiện điều tốt cách bền vững bằng những thói quen nhân đức. Một người có nhiều tiền chưa chắc đã sống tốt. Một người có địa vị chưa chắc đã sống tốt. Một người thành công chưa chắc đã sống tốt. Có thể một người được hàng ngàn người ngưỡng mộ nhưng lại bị tham vọng thống trị. Có thể một người rất giàu nhưng mất khả năng yêu thương. Có thể một người rất nổi tiếng nhưng sống hoàn toàn lệ thuộc vào cái nhìn của đám đông. Có thể một người có đủ mọi tiện nghi nhưng lòng đầy ghen ghét, bất an, sợ hãi và cô độc. Đối với Aristotle, điều làm cho một đời sống trở nên tốt không phải trước hết là “có bao nhiêu” nhưng là “trở thành người thế nào”.
Đây là một câu hỏi cực kỳ quan trọng đối với xã hội hôm nay. Chúng ta thường hỏi một người trẻ: “Con sẽ làm nghề gì?”, nhưng ít hỏi: “Con muốn trở thành người thế nào?” Chúng ta hỏi: “Lương bao nhiêu?”, “Công ty nào?”, “Chức vụ gì?”, “Nhà ở đâu?”, “Xe gì?”, “Học trường nào?”, “Có thành công không?”, nhưng hiếm khi hỏi: người ấy có trung thực không, có biết giữ lời không, có lòng biết ơn không, có biết thương người yếu thế không, có đủ can đảm để bảo vệ điều đúng khi phải trả giá không, có biết kiểm soát lòng tham, cơn giận và sự ích kỷ không? Xã hội càng chạy theo thành tích thì câu hỏi về phẩm chất con người càng dễ bị đẩy xuống phía sau. Người ta có thể đào tạo ra một bác sĩ giỏi nhưng không dạy được lòng trắc ẩn; có thể đào tạo một kỹ sư xuất sắc nhưng không dạy ý thức trách nhiệm; có thể tạo ra một nhà quản lý rất hiệu quả nhưng không biết tôn trọng nhân viên; có thể tạo ra một người rất giỏi cạnh tranh nhưng hoàn toàn bất lực trước việc xây dựng một tình bạn tử tế. Và khi ấy, xã hội có thể rất thông minh mà không khôn ngoan, rất giàu mà không nhân bản, rất hiệu quả mà không có lòng người.
Aristotle còn gọi con người là zoon politikon, một hữu thể có bản tính sống trong cộng đồng. Điều ấy không chỉ có nghĩa con người thích tụ họp hay cần người khác để tồn tại. Nó có nghĩa sâu xa hơn: con người chỉ trở thành chính mình qua những mối tương quan, qua việc cùng nhau xây dựng một đời sống chung hướng đến điều thiện. Không ai học được công bằng trong cô độc. Không ai học lòng quảng đại nếu chẳng có ai để trao ban. Không ai học lòng trung thành nếu không có tương quan để gìn giữ. Không ai học kiên nhẫn nếu không phải sống với những người làm mình khó chịu. Không ai học tha thứ nếu chưa từng bị tổn thương. Nhân đức được luyện trong những mối tương quan cụ thể. Bởi vậy, khi xã hội hiện đại biến con người thành những cá nhân ngày càng khép kín trong thế giới riêng, khi mỗi người sống trong một “bong bóng” thông tin, một màn hình riêng, một thuật toán riêng, một nhu cầu riêng, thì chúng ta không chỉ mất tương quan; chúng ta còn mất chính môi trường trong đó nhân tính trưởng thành.
Một nền văn hóa quá đề cao cái tôi có thể khiến tự do bị hiểu sai thành “tôi muốn gì thì làm”, hạnh phúc thành “tôi có được điều mình muốn”, thành công thành “tôi vượt lên trên người khác”, và tương quan thành “người này có ích gì cho tôi”. Nhưng Aristotle sẽ nhắc rằng không phải mọi ham muốn đều đáng được thực hiện. Không phải điều gì làm ta dễ chịu cũng làm ta tốt hơn. Không phải cái gì có lợi trước mắt cũng phục vụ đời sống tốt. Một người không trở nên tự do chỉ vì có nhiều lựa chọn; người ấy chỉ thực sự tự do khi đủ trưởng thành để chọn điều tốt. Người nghiện ngập cũng “muốn”; người tham lam cũng “muốn”; người ích kỷ cũng “muốn”. Nếu tự do chỉ là thỏa mãn ham muốn thì con người càng chiều theo mọi thôi thúc càng tự do. Nhưng thực tế hoàn toàn ngược lại: có những ham muốn càng được nuôi càng biến thành xiềng xích. Nhân đức chính là khả năng tổ chức đời mình theo điều tốt thay vì để mình bị kéo đi bởi những xung động nhất thời.
Nếu Aristotle khiến chúng ta tự hỏi mình đang trở thành loại người nào, thì Kant đặt trước chúng ta một nguyên tắc có sức mạnh như một tiếng chuông đánh thức lương tâm: hãy luôn đối xử với nhân tính, nơi chính mình cũng như nơi người khác, như một mục đích tự thân và không bao giờ chỉ như một phương tiện. Trong xã hội hiện đại, có lẽ ít nguyên tắc nào cần được lặp lại nhiều như nguyên tắc ấy. Bởi xã hội của chúng ta cực kỳ giỏi biến mọi thứ thành phương tiện: thời gian thành tiền, dữ liệu thành lợi nhuận, sự chú ý thành hàng hóa, vẻ đẹp thành công cụ tiếp thị, thân thể thành phương tiện quảng cáo, kiến thức thành lợi thế cạnh tranh, quan hệ thành mạng lưới, con người thành “nguồn lực”. Ngay từ ngữ “nguồn nhân lực”, nếu không cẩn thận, cũng có thể làm ta quên rằng phía sau một vị trí công việc là một con người có gia đình, nỗi sợ, ước mơ, tổn thương, phẩm giá và một đời sống không thể quy thành hiệu suất.
Vấn đề không phải là con người không bao giờ được giúp nhau đạt một mục đích. Trong đời sống bình thường, chúng ta vẫn nhờ người khác làm điều gì đó, thuê người khác làm việc, hợp tác, trao đổi và sử dụng các dịch vụ của nhau. Điều Kant cảnh báo nằm ở chữ “chỉ”. Tôi có thể nhờ một người làm việc cho mình, nhưng tôi không được nhìn họ chỉ như công cụ kiếm tiền. Tôi có thể là khách hàng của một người phục vụ, nhưng họ không vì thế mà thấp hơn tôi. Tôi có thể cần một bác sĩ chữa bệnh, nhưng người ấy không chỉ là phương tiện phục vụ nhu cầu của tôi. Tôi có thể thuê nhân viên, nhưng không được đối xử với họ như những bánh răng có thể vứt bỏ bất cứ lúc nào. Tôi có thể yêu một người vì họ đem lại niềm vui cho tôi, nhưng nếu tình yêu chỉ tồn tại khi họ còn đáp ứng các nhu cầu của tôi, đó chưa phải là tình yêu trưởng thành. Phẩm giá con người bắt đầu ở nơi ta có thể nói: dù anh không còn hữu ích cho tôi, anh vẫn có giá trị; dù chị không đem lại gì cho tôi, chị vẫn đáng được kính trọng; dù ông đã già yếu, bà đã lẫn, đứa trẻ ấy khuyết tật, người ấy thất nghiệp, người kia thất bại, phẩm giá của họ vẫn không giảm đi.
Chính đây là điểm mà xã hội hiện đại đang phải đối diện một cách quyết liệt. Chúng ta thường nói “giá trị bản thân” nhưng lại vô thức gắn giá trị ấy với những điều vô cùng mong manh. Tôi thấy mình có giá trị vì tôi đẹp. Nhưng rồi tôi sẽ già. Tôi thấy mình có giá trị vì tôi giỏi. Nhưng rồi sẽ có người giỏi hơn. Tôi thấy mình có giá trị vì tôi có địa vị. Nhưng địa vị có thể mất. Tôi thấy mình có giá trị vì tôi kiếm được nhiều tiền. Nhưng kinh tế có thể suy thoái. Tôi thấy mình có giá trị vì tôi được nhiều người yêu thích. Nhưng đám đông có thể đổi ý. Nếu phẩm giá của một người được xây trên những điều ấy, đời họ sẽ luôn sống trong sợ hãi: sợ già, sợ thua, sợ thất bại, sợ bị thay thế, sợ không còn được nhìn thấy. Kant giúp chúng ta hiểu một điều giải phóng sâu xa: phẩm giá không phải là phần thưởng dành cho người thành công. Nó không phải huy chương cho người đẹp, người giàu, người thông minh hay người hữu dụng. Một con người có phẩm giá bởi họ là con người. Chính vì thế, người thất bại không ít giá trị hơn người thành công; người bệnh không ít giá trị hơn người khỏe; người nghèo không ít giá trị hơn người giàu; một em bé chưa tạo ra “năng suất” nào vẫn có phẩm giá; một người già không còn lao động vẫn có phẩm giá; một người khuyết tật cần người khác chăm sóc vẫn có phẩm giá.
Khi nguyên tắc ấy biến mất, một xã hội có thể trở nên rất hiệu quả nhưng vô cùng tàn nhẫn. Người ta bắt đầu nói về con người bằng ngôn ngữ của tối ưu hóa: người nào không đủ hiệu suất thì loại; người nào không đáp ứng tiêu chuẩn thì thay; người nào không còn tạo ra giá trị kinh tế thì trở thành gánh nặng. Từ đó, chúng ta có thể hiểu vì sao nhiều người trẻ bị ám ảnh bởi việc phải “có giá trị”. Họ không chỉ muốn sống tốt; họ cảm thấy phải chứng minh rằng mình xứng đáng tồn tại. Họ phải đẹp hơn, giỏi hơn, nổi tiếng hơn, kiếm nhiều hơn, làm nhiều hơn. Họ nghỉ ngơi mà thấy tội lỗi. Họ gặp thất bại mà tưởng rằng cả con người mình là thất bại. Họ nhìn người khác thành công và tự hỏi tại sao mình chưa bằng họ. Họ sống như một sản phẩm phải liên tục cải tiến để được thị trường xã hội chấp nhận. Đó là một hình thức phi nhân hóa rất tinh vi: ta không cần ai bắt mình làm nô lệ, bởi chính ta tự biến mình thành một dự án sản xuất không bao giờ đủ tốt.
Nhưng có lẽ Hannah Arendt đưa chúng ta đến một tầng sâu hơn nữa. Bởi không phải mọi sự phi nhân đều do lòng tham hay ác ý. Có những điều khủng khiếp xảy ra chỉ vì con người không chịu suy nghĩ. Khi viết về Adolf Eichmann, Arendt gây tranh luận dữ dội với khái niệm “sự tầm thường của cái ác”. Điều bà muốn chỉ ra không phải cái ác là nhỏ bé hay không nghiêm trọng, nhưng là trong một số hoàn cảnh, một con người có thể tham dự vào điều khủng khiếp mà không mang dáng vẻ của một con quỷ. Họ có thể là một viên chức bình thường, làm đúng quy trình, thi hành mệnh lệnh, thực hiện phần việc của mình mà không dừng lại đủ lâu để hỏi: tôi đang làm gì? Điều này dẫn đến hậu quả gì? Tôi có trách nhiệm gì? Luật lệ này có đúng không? Tôi có thể trốn sau câu nói “tôi chỉ làm nhiệm vụ” đến đâu?
Điều ấy làm cho tư tưởng Arendt có tính thời sự đáng kinh ngạc. Bởi xã hội hiện đại đầy những hệ thống. Hệ thống hành chính, hệ thống công ty, hệ thống mạng xã hội, hệ thống tài chính, hệ thống dữ liệu, hệ thống truyền thông, hệ thống thuật toán. Mỗi cá nhân thường chỉ thực hiện một phần rất nhỏ. Và chính vì chỉ làm một phần nhỏ, người ta rất dễ cảm thấy mình không chịu trách nhiệm cho toàn thể. Người thiết kế thuật toán nói: “Tôi chỉ viết mã.” Người phát tán nội dung độc hại nói: “Tôi chỉ chia sẻ.” Người xúc phạm ai đó trên mạng nói: “Tôi chỉ bình luận.” Người làm trong một cơ cấu bất công nói: “Ai cũng làm vậy.” Người thi hành một quyết định vô nhân nói: “Đó là chính sách.” Người tham gia một đám đông hạ nhục người khác nói: “Tôi chỉ đùa.” Nhưng lịch sử cho thấy rất nhiều cái ác được tạo nên bởi hàng ngàn chữ “chỉ” như thế.
Có lẽ hình thức vô cảm phổ biến nhất hôm nay không phải là chúng ta không nhìn thấy đau khổ, nhưng ngược lại: chúng ta nhìn thấy quá nhiều. Một thế hệ trước có thể cả đời không chứng kiến những hình ảnh bạo lực mà một người hôm nay có thể thấy trong vài phút lướt mạng. Chiến tranh, tai nạn, thiên tai, trẻ em đói khát, người chết, người bị hành hung, người tuyệt vọng, người khóc, người bị sỉ nhục – tất cả xuất hiện trên cùng một màn hình với quảng cáo đồ ăn, một đoạn hài, một video du lịch, một bức ảnh thời trang. Chúng ta có thể xem cảnh một gia đình mất nhà, chạm ngón tay một lần và ngay sau đó xem một chú mèo đáng yêu. Chính sự liên tục ấy có thể làm cho cảm xúc bị bào mòn. Không phải vì con người trở nên ác hơn, nhưng vì tâm trí đã quá tải. Chúng ta học cách tự bảo vệ bằng cách không cảm quá nhiều. Và dần dần, điều đáng sợ nhất xảy ra: đau khổ của người khác trở thành “nội dung”.
Khi đau khổ trở thành nội dung, con người trở thành vật để xem. Một người gặp tai nạn, thay vì được cứu, có người giơ điện thoại lên quay. Một đứa trẻ khóc, người ta nghĩ đến việc đăng video. Một người bị làm nhục, hàng ngàn người bình luận như thể đó là nhân vật trong một trò chơi. Một vụ ly hôn, một scandal, một thất bại cá nhân trở thành món ăn cho đám đông. Người ta quên rằng đằng sau màn hình là một con người thật, có cha mẹ, có con cái, có đêm mất ngủ, có nỗi đau mà ta không thấy hết. Công nghệ không tạo ra sự vô cảm từ hư vô, nhưng nó có thể khuếch đại một khuynh hướng nguy hiểm: khoảng cách khiến ta quên rằng đối tượng mình đang nói về là một người giống mình.
Arendt nhấn mạnh hoạt động suy tư không phải như một thú vui trí thức mà như một hàng rào đạo đức. Suy tư ở đây là khả năng đối thoại với chính mình, đặt câu hỏi trước khi hành động, không để mình trôi hoàn toàn theo đám đông, hệ thống hay khẩu hiệu. Một con người biết suy tư sẽ có lúc đứng lại giữa dòng chảy và hỏi: mọi người đều nói vậy, nhưng có đúng không? Luật cho phép, nhưng có nhân bản không? Tôi có quyền làm, nhưng tôi có nên làm không? Người ấy đã sai, nhưng việc hạ nhục họ có làm điều gì tốt hơn không? Nội dung này thu hút lượt xem, nhưng có làm tổn thương một con người không? Quyết định này tốt cho lợi nhuận, nhưng có bất công với người lao động không? Chính những câu hỏi như thế giữ cho con người không biến thành một bộ phận vô thức của guồng máy.
Nếu đặt Aristotle, Kant và Arendt cạnh nhau, chúng ta có thể thấy ba vết nứt lớn của nhân tính hôm nay. Vết nứt thứ nhất là mất định hướng về điều thiện: chúng ta biết cách đạt mục tiêu nhưng không biết mục tiêu nào đáng để đạt. Đây là điều Aristotle giúp nhận ra. Vết nứt thứ hai là mất ý thức về phẩm giá: con người bị đo bằng chức năng và giá trị sử dụng. Đây là điều Kant cảnh báo. Vết nứt thứ ba là mất khả năng suy tư và phán đoán: con người để hệ thống, đám đông, truyền thông hay thuật toán nghĩ thay cho mình. Đây là nơi Arendt trở nên đặc biệt quan trọng. Khi ba vết nứt ấy kết hợp, một xã hội có thể tiến rất nhanh mà không biết mình đang đi đâu; có thể tạo ra vô số tiện nghi nhưng khiến con người kiệt sức; có thể kết nối hàng tỷ thiết bị nhưng làm những tâm hồn ngày càng cô độc; có thể nói rất nhiều về quyền cá nhân nhưng ngày càng thiếu trách nhiệm đối với nhau.
Khủng hoảng nhân tính còn biểu lộ rõ nơi văn hóa thành tích. Thành tích tự nó không xấu. Làm việc tốt, học hành nghiêm túc, cố gắng phát triển bản thân là những điều đáng quý. Nhưng điều nguy hiểm xảy ra khi thành tích từ một kết quả của lao động trở thành thước đo giá trị con người. Một đứa trẻ đạt điểm cao được khen ngợi, nhưng nếu nó dần hiểu rằng mình chỉ đáng yêu khi đạt điểm cao, đó là một vết thương. Một nhân viên được thăng tiến vì năng lực là hợp lý, nhưng nếu cả cuộc đời anh ta bị định nghĩa bằng chức vụ, đó là một nhà tù. Một người trẻ chăm sóc ngoại hình là bình thường, nhưng nếu cô ấy tin rằng chỉ khi đẹp mới đáng được yêu, đó là một bi kịch. Một người muốn kiếm tiền để lo cho gia đình là điều tốt, nhưng nếu tiền trở thành tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá một đời người, nhân tính bị thu nhỏ.
Thực ra, nhiều người hôm nay không kiệt sức vì làm quá nhiều, mà vì luôn phải chứng minh mình. Chứng minh rằng mình đủ giỏi. Đủ đẹp. Đủ thú vị. Đủ năng suất. Đủ thành công. Đủ đáng được quan tâm. Mạng xã hội làm cuộc so sánh ấy trở nên liên tục. Ngày trước, một người có thể chỉ so sánh mình với vài người xung quanh. Hôm nay, một người có thể mỗi ngày so mình với hàng trăm con người đẹp hơn, giàu hơn, thành công hơn, hạnh phúc hơn – hay ít nhất là trông có vẻ như thế. Và rồi người ta không còn sống cuộc đời của mình; người ta quản trị hình ảnh về cuộc đời mình. Bữa ăn không còn chỉ để thưởng thức nhưng để chụp. Chuyến đi không chỉ để nghỉ nhưng để đăng. Một thành tựu không chỉ để biết ơn nhưng để chứng minh. Ngay cả việc thiện đôi khi cũng bị kéo vào logic trình diễn. Khi đó, câu hỏi “tôi thực sự là ai?” dễ dàng bị thay bằng “người khác đang nghĩ gì về tôi?”
Từ Aristotle, ta phải học lại giá trị của nhân đức. Nhân đức không hào nhoáng. Nó được tạo nên bởi những chọn lựa nhỏ lặp đi lặp lại. Trung thực khi có thể nói dối mà không ai biết. Tử tế với người không thể trả ơn. Giữ lời khi việc giữ lời gây bất tiện. Biết xin lỗi. Biết kiềm chế. Biết nhường. Biết làm việc có trách nhiệm ngay cả khi không ai giám sát. Biết vui trước thành công của người khác. Biết không lợi dụng sự yếu đuối của ai. Biết giữ bí mật. Biết lắng nghe. Những điều ấy không tạo ra hàng triệu lượt xem, nhưng chúng tạo ra một con người. Xã hội được giữ vững không chỉ bởi luật pháp hay những dự án lớn mà bởi hàng triệu con người âm thầm thực hiện những điều tử tế mỗi ngày.
Từ Kant, ta phải học lại cách nhìn người khác. Có một bài kiểm tra rất đơn giản cho nhân tính của chúng ta: cách ta đối xử với những người không đem lại lợi ích cho ta. Với người phục vụ. Người quét rác. Người nghèo. Người già. Người chậm chạp. Người thất bại. Người mà ta không cần lấy lòng. Người không có quyền lực. Bởi khi đứng trước người có quyền lực, ai cũng có thể lịch sự. Khi đứng trước người có thể giúp mình, ai cũng có thể tử tế. Nhưng cách ta nhìn người chẳng thể cho ta điều gì mới thực sự bộc lộ ta tin gì về phẩm giá con người.
Từ Arendt, ta phải học lại khả năng dừng lại và nghĩ. Trong một thế giới phản ứng cực nhanh, suy tư đã trở thành hành vi gần như chống dòng. Tin vừa xuất hiện, ta muốn bình luận ngay. Ai đó nói điều trái ý, ta muốn đáp trả ngay. Một đoạn video gây phẫn nộ, ta muốn chia sẻ ngay. Nhưng có lẽ rất nhiều tổn thương có thể tránh được nếu con người biết trì hoãn một phản ứng vài phút để tự hỏi: tôi đã biết đủ chưa? Tôi có đang làm tổn thương một con người không? Tôi đang tìm sự thật hay chỉ muốn chứng minh mình đúng? Tôi đang bênh vực công lý hay đang thỏa mãn cơn giận? Tôi đang lên tiếng cho người yếu hay đang tận dụng nỗi đau của họ để xây hình ảnh cho mình?
Phục hồi nhân tính vì thế không phải một khẩu hiệu lớn. Nó phải bắt đầu ở những không gian rất nhỏ. Trong gia đình, hãy để một đứa trẻ biết rằng nó được yêu không chỉ vì thành tích. Hãy để người già cảm thấy họ còn thuộc về gia đình dù không còn làm được nhiều. Trong nhà trường, hãy dạy học sinh rằng kiến thức mà không có lương tâm có thể trở thành nguy hiểm. Hãy dạy cạnh tranh nhưng cũng dạy hợp tác; dạy thành công nhưng cũng dạy cách thất bại; dạy nói nhưng cũng dạy lắng nghe. Trong doanh nghiệp, hãy nhớ rằng hiệu quả không thể là tiêu chuẩn duy nhất. Một công ty thật sự văn minh không phải chỉ nơi tạo ra lợi nhuận mà là nơi con người không phải đánh đổi phẩm giá để kiếm sống. Trong truyền thông, hãy nhớ rằng phía sau mỗi câu chuyện là một người thật. Trong công nghệ, hãy đặt câu hỏi không chỉ “chúng ta có thể làm điều này không?” mà còn “chúng ta có nên làm điều này không?”
Và trên bình diện cá nhân, có lẽ mỗi người cần thực hiện một cuộc “kiểm kê nhân tính” nơi chính mình. Tôi có đang đối xử với ai như công cụ không? Tôi có chỉ gọi điện cho một người khi cần họ không? Tôi có đang đánh giá bản thân chỉ bằng hiệu quả công việc không? Tôi có xem thường ai chỉ vì họ nghèo hơn, học ít hơn, làm nghề thấp hơn trong cái nhìn của xã hội không? Tôi có đang sống quá nhanh đến mức không còn khả năng thương xót? Tôi có thể ngồi với một người đau khổ mà không vội khuyên họ phải tích cực lên không? Tôi có thể nghe một câu chuyện mà không lập tức biến nó thành câu chuyện về mình không? Tôi có thể bất đồng mà không hạ nhục? Tôi có thể thấy một người thất bại mà không vui thầm? Tôi có thể nhìn một người sai mà vẫn nhớ họ là một con người?
Có lẽ nền văn minh thực sự không được đo bằng việc con người đi được bao xa vào không gian, nhưng bằng cách một xã hội đối xử với người yếu nhất trong đó. Không được đo bằng tốc độ internet, nhưng bằng khả năng con người lắng nghe nhau. Không được đo chỉ bằng GDP, nhưng bằng việc người nghèo có bị bỏ lại hay không. Không được đo bằng số lượng bệnh viện, nhưng còn bằng sự tử tế mà người bệnh nhận được. Không được đo bằng số bằng cấp, nhưng bằng chất lượng của lương tâm. Không được đo bằng số người thành công, nhưng bằng việc những người thất bại có còn được tôn trọng không.
Điều đáng hy vọng là nhân tính, dù bị bào mòn, không biến mất dễ dàng. Chỉ cần một hành động tử tế giữa một môi trường lạnh lùng, ta vẫn nhận ra nó ngay. Chỉ cần một người đứng về phía người yếu, lòng người vẫn rung động. Chỉ cần ai đó nói: “Tôi không đồng ý với cách mọi người đang đối xử với người này”, một không gian đạo đức được mở ra. Chỉ cần một người từ chối lợi dụng người khác dù có thể kiếm lợi, phẩm giá con người được bảo vệ. Chỉ cần cha mẹ ôm đứa con thất bại và nói: “Con vẫn là con của cha mẹ”, cả một quan niệm về con người được truyền lại. Chỉ cần một bác sĩ gọi bệnh nhân bằng tên thay vì gọi bằng số giường, nhân tính được phục hồi. Chỉ cần một người dừng xe giúp người gặp nạn khi mọi người khác chạy qua, thế giới đã khác.
Sau cùng, điều Aristotle, Kant và Hannah Arendt trao lại cho chúng ta không chỉ là ba hệ thống tư tưởng mà là ba lời nhắc. Aristotle hỏi: anh đang trở thành người thế nào? Kant hỏi: anh có đang đối xử với người khác như một mục đích tự thân không? Arendt hỏi: anh có thực sự suy nghĩ về điều mình đang làm không? Nếu mỗi tối trước khi ngủ, một người đủ can đảm đặt ba câu hỏi ấy cho mình, có lẽ đời sống của họ sẽ dần thay đổi. Và nếu một gia đình, một trường học, một doanh nghiệp, một cộng đồng, một xã hội biết đặt ba câu hỏi ấy, có lẽ nền văn minh cũng sẽ thay đổi.
Bởi rốt cuộc, câu hỏi quan trọng nhất của thế kỷ XXI có thể không phải là máy móc sẽ thông minh đến đâu, nhưng là con người sẽ còn nhân bản đến mức nào. Không phải chúng ta sẽ tạo ra được bao nhiêu của cải, nhưng chúng ta sẽ sử dụng của cải ấy để xây dựng kiểu xã hội nào. Không phải công nghệ có thể làm được gì, nhưng con người có đủ khôn ngoan để quyết định điều gì đáng làm. Không phải chúng ta có thể kết nối với bao nhiêu người, nhưng có thể thực sự gặp được bao nhiêu con người. Không phải chúng ta sống lâu bao nhiêu năm, nhưng trong những năm ấy chúng ta đã trở thành người thế nào.
Một xã hội có thể tồn tại bằng luật, nhưng chỉ có thể trở nên đáng sống bằng lòng người. Một nền kinh tế có thể vận hành bằng lợi ích, nhưng cộng đồng chỉ được giữ lại bằng trách nhiệm và sự tin cậy. Một thế giới có thể kết nối bằng công nghệ, nhưng chỉ được chữa lành bằng sự hiện diện. Và một con người có thể đạt được rất nhiều thứ, nhưng nếu cuối cùng đánh mất khả năng yêu thương, cảm thông, suy nghĩ, biết xấu hổ trước điều xấu, biết đau trước nỗi đau của người khác và biết kính trọng phẩm giá của từng con người, thì tất cả những thành tựu ấy cũng không cứu được họ khỏi một thất bại căn bản: thất bại trong việc sống như một con người.
Có lẽ đã đến lúc chúng ta thôi hỏi nhau quá nhiều rằng “Bạn làm được gì?”, để hỏi thêm một câu khác: “Bạn đang trở thành người thế nào?” Thôi hỏi “Người ấy có ích gì?”, để hỏi: “Người ấy đang cần được đối xử thế nào?” Thôi hỏi “Việc này có lợi không?”, để hỏi thêm: “Việc này có đúng không?” Thôi hỏi “Tôi có quyền làm không?”, để hỏi: “Làm như thế có còn nhân bản không?” Chính trong những câu hỏi ấy, nhân tính bắt đầu trở về.
Chúng ta không cần trở lại quá khứ, cũng không cần chống lại khoa học, kinh tế hay công nghệ. Điều cần thiết là đặt tất cả chúng trở lại đúng vị trí: phương tiện phục vụ con người chứ không phải những thần tượng mà con người phải hy sinh cho chúng. Công nghệ phải phục vụ sự sống. Kinh tế phải phục vụ con người. Chính trị phải phục vụ công ích. Giáo dục phải đào tạo một con người toàn diện. Truyền thông phải phục vụ sự thật. Và tự do phải được hướng về điều thiện. Nếu đảo ngược trật tự ấy, những gì do con người tạo ra sẽ quay lại thống trị con người.
Một ngày nào đó, mọi bảng thành tích đều trở nên cũ. Mọi chức vụ đều được trao cho người khác. Mọi vẻ đẹp đều đổi thay. Mọi tài sản đều phải để lại. Những gì từng làm ta tự hào rồi cũng mất sức nặng. Nhưng có những điều ở lại rất lâu trong ký ức người khác: cách ta đã đối xử với họ khi họ yếu; cách ta đã không bỏ họ khi họ chẳng còn gì để cho; cách ta đã tôn trọng họ khi đám đông chế giễu; cách ta đã giữ lời; cách ta đã xin lỗi; cách ta đã tha thứ; cách ta đã nhìn họ như một con người chứ không như một công cụ. Có lẽ cuối cùng, nhân tính nằm chính ở những điều bình dị như thế.
Và nếu phải tóm lại tất cả bằng một xác tín đơn giản, thì có thể nói thế này: một người không đáng quý vì họ hữu dụng; họ hữu dụng bởi trước hết họ đã đáng quý. Một người không có phẩm giá vì họ thành công; họ có thể thành công hay thất bại mà phẩm giá vẫn còn đó. Một người không cần chứng minh mình xứng đáng làm người. Giá trị của họ đi trước mọi thành tích. Đó là điều xã hội hiện đại cần nhớ lại, nếu không muốn một ngày kia sở hữu tất cả mọi thứ nhưng lại đánh mất chính con người.
Lm. Anmai, CSsR
HÃY CHỪA MỘT KHOẢNG TRỐNG CHO ĐIỀU TA CHƯA BIẾT
“Để cho phép mình có một khoảng trống dành cho điều mình chưa biết, đó là điều quan trọng nhất. Khi gặp một nỗi thất vọng lớn, chúng ta không biết đó có phải là dấu chấm hết của câu chuyện hay không. Nó có thể chỉ là khởi đầu của một cuộc phiêu lưu tuyệt vời. Cuộc sống là như thế. Chúng ta chẳng thực sự biết điều gì. Chúng ta gọi một điều là xấu; gọi một điều khác là tốt. Nhưng thực ra, chúng ta chỉ đơn giản là không biết.”
Có lẽ một trong những điều khó nhất đối với con người không phải là chịu đau, cũng không hẳn là chịu mất mát, mà là chấp nhận rằng có những điều mình chưa hiểu được. Chúng ta thích những câu trả lời rõ ràng. Chúng ta muốn biết tại sao chuyện này xảy ra, tại sao người kia rời bỏ mình, tại sao cánh cửa nọ khép lại, tại sao lời cầu nguyện kia dường như không được nhận lời, tại sao một kế hoạch tưởng như rất đẹp lại tan vỡ giữa đường. Chúng ta muốn đời sống phải có lời giải thích ngay lập tức, như thể mọi biến cố đều phải đứng trước mặt ta và trình giấy tờ chứng minh rằng nó đến để làm gì. Nhưng cuộc đời không vận hành như vậy. Có những chuyện phải nhiều năm sau ta mới hiểu. Có những con người rời khỏi đời ta mà mãi về sau ta mới nhận ra sự ra đi ấy đã cứu mình khỏi một con đường không thuộc về mình. Có những thất bại từng khiến ta tưởng mình đã mất tất cả, nhưng sau này nhìn lại, ta mới thấy chính lúc ấy mình bắt đầu có được điều quan trọng nhất: một cách nhìn mới, một trái tim mới, một hướng đi mới, một sự trưởng thành mà nếu mọi sự cứ diễn ra thuận lợi, có lẽ ta chẳng bao giờ có được. Và cũng có những điều cho đến cuối đời ta vẫn không hiểu nổi. Chính ở đây, con người cần học một sự khiêm nhường rất lớn: để trong đời mình có một khoảng trống dành cho điều mình chưa biết.
Khoảng trống ấy không phải là sự ngu dốt, cũng không phải thái độ buông xuôi, càng không phải lối sống mặc kệ mọi sự. Nó là khả năng thừa nhận rằng cái nhìn của tôi có giới hạn, rằng tôi đang đứng quá gần biến cố nên chưa thể thấy được toàn cảnh, rằng điều hôm nay tôi gọi là tai họa có thể ngày mai lại trở thành một ngã rẽ cứu đời tôi, rằng điều hôm nay tôi gọi là may mắn cũng chưa chắc sẽ dẫn tôi đến bình an. Con người thường rất nhanh trong việc dán nhãn. Được thăng chức: tốt. Mất việc: xấu. Gặp một người yêu mình: tốt. Chia tay: xấu. Có tiền: tốt. Thiếu tiền: xấu. Thành công: tốt. Thất bại: xấu. Khỏe mạnh: tốt. Đau bệnh: xấu. Nhưng đời sống phức tạp hơn nhiều. Có người nhờ mất việc mà tìm được ơn gọi thật của mình. Có người nhờ thất bại mà bớt kiêu ngạo, học được lòng cảm thông và trở thành một con người sâu sắc hơn. Có người tưởng gặp được một tình yêu tuyệt vời nhưng chính mối quan hệ ấy làm họ đánh mất bản thân. Có người trải qua một cuộc chia tay tưởng như chết được, nhưng nhờ đó mới học được cách tôn trọng mình, biết mình đáng giá ở đâu và không còn van xin sự hiện diện của người không muốn ở lại. Có người kiếm được rất nhiều tiền mà từ đó gia đình tan vỡ, tâm hồn bất an, sức khỏe kiệt quệ. Có người sống một đời rất bình thường, không nổi tiếng, không giàu có, nhưng mỗi tối có thể đặt đầu xuống gối mà lòng thanh thản. Thế nên, có lẽ điều cần thiết không phải là vội phán quyết một biến cố, nhưng là sống đủ lâu, đủ sâu và đủ khiêm tốn để cho ý nghĩa của nó từ từ xuất hiện.
Nhiều nỗi đau trở nên nặng nề hơn không hẳn vì bản thân biến cố, mà vì chúng ta đã vội đặt dấu chấm hết cho câu chuyện. Một cánh cửa đóng lại, ta nói: “Hết rồi.” Một người bỏ đi, ta nghĩ: “Đời tôi từ nay chẳng còn gì.” Một kế hoạch thất bại, ta kết luận: “Tôi là kẻ vô dụng.” Một bệnh tật xuất hiện, ta sợ rằng mọi ngày vui đã chấm dứt. Một lần bị phản bội, ta tuyên án rằng từ nay không thể tin ai nữa. Một lần vấp ngã, ta cho rằng cả cuộc đời mình đã sai. Nhưng rất nhiều lần, nơi chúng ta đặt dấu chấm hết, cuộc đời chỉ mới đặt một dấu phẩy. Nơi chúng ta viết chữ “hết”, Thiên Chúa có thể đang viết chữ “tiếp”. Nơi ta tưởng mọi cánh cửa đều đóng, có khi một con đường hoàn toàn mới đang được mở ra phía sau bức tường mà ta chưa nhìn thấy. Điều đau đớn là chúng ta thường muốn biết đoạn kết ngay khi mới đi qua chương đầu tiên. Nhưng không ai đọc một cuốn tiểu thuyết bằng cách mở trang thứ mười rồi kết luận toàn bộ câu chuyện. Vậy mà với chính đời mình, ta lại thường làm như thế. Một ngày tồi tệ trở thành một cuộc đời tồi tệ. Một người làm ta tổn thương trở thành bằng chứng rằng tất cả mọi người đều không đáng tin. Một lần thất bại trở thành bằng chứng rằng ta sẽ thất bại mãi mãi. Một cơn bão trở thành bằng chứng rằng trời sẽ chẳng bao giờ sáng nữa. Chúng ta không chỉ đau vì điều xảy ra; chúng ta còn đau vì những câu chuyện mình tự kể thêm về điều đó.
Có một loại bình an chỉ đến khi ta ngừng đòi cuộc đời phải giải thích tất cả ngay lập tức. Ta bắt đầu hiểu rằng không biết cũng là một phần của đời sống. Không biết ngày mai sẽ ra sao. Không biết người đang ở bên ta sẽ còn đi cùng bao lâu. Không biết công việc này sẽ dẫn ta tới đâu. Không biết một quyết định hôm nay sẽ mở ra điều gì trong mười năm nữa. Không biết điều mình cầu xin có thực sự tốt cho mình như mình tưởng hay không. Không biết vì sao một số lời cầu nguyện được nhận lời, còn một số khác lại chìm vào thinh lặng. Không biết tại sao người lành vẫn đau khổ, tại sao người tử tế vẫn bị phụ bạc, tại sao những đứa trẻ vô tội vẫn có thể gặp những điều quá sức đau lòng. Có những câu hỏi vượt khỏi khả năng của chúng ta. Đức tin không có nghĩa là ta sở hữu đáp án cho tất cả. Đức tin nhiều khi chỉ là tin rằng trong khi mình chưa biết, Thiên Chúa vẫn biết; trong khi mình chưa thấy, Thiên Chúa vẫn thấy; trong khi mình chưa hiểu, lịch sử đời mình vẫn không nằm ngoài bàn tay Quan Phòng của Người.
Có những thời điểm ta cầu xin Thiên Chúa mở một cánh cửa, nhưng Người không mở. Ta buồn, ta thất vọng, thậm chí trách Người. Mãi về sau mới nhận ra phía sau cánh cửa ấy là một căn phòng không dành cho ta. Có những lúc ta níu giữ một con người bằng tất cả sức lực, tưởng rằng mất họ là mất hạnh phúc. Nhưng nhiều năm sau, khi lòng đã bình yên, ta mới hiểu rằng nếu người ấy không rời đi, mình đã không trở thành con người của hôm nay. Có những lúc ta không được chọn, không được công nhận, không được trao cơ hội. Ta đau vì cảm giác bị loại bỏ. Nhưng rồi một con đường khác mở ra, phù hợp với ta hơn, lành mạnh hơn, đúng với ơn gọi của ta hơn. Khi nhìn lại, ta mới thấy điều mình từng gọi là “bị từ chối” thực ra là một sự chuyển hướng. Điều mình từng gọi là “mất mát” đôi khi là một sự giải thoát. Điều mình từng gọi là “chậm trễ” đôi khi là một thời gian chuẩn bị. Điều mình từng gọi là “thinh lặng của Thiên Chúa” đôi khi là thời gian Người đang âm thầm làm những việc mà mắt ta chưa thể nhận ra.
Dĩ nhiên, nói như thế không có nghĩa là ta phải lãng mạn hóa mọi đau khổ. Có những mất mát thực sự là mất mát. Có những vết thương không cần được tô màu đẹp đẽ. Có những bi kịch mà nếu ta nói quá nhanh rằng “rồi mọi chuyện sẽ tốt thôi”, ta có thể vô tình xúc phạm nỗi đau của người đang chịu đựng. Một người mất người thân không cần nghe ngay rằng “Chúa có kế hoạch”. Một người bị phản bội không cần nghe rằng “hãy xem đây là bài học”. Một người vừa nhận tin dữ không cần ai vội vàng ép họ phải nhìn thấy mặt tích cực. Đau thì cứ đau. Khóc thì cứ khóc. Có những thời gian con người chỉ cần được phép ngồi xuống giữa đổ vỡ mà không bị thúc ép phải mạnh mẽ. Nhưng ngay cả khi không biến nỗi đau thành điều đẹp đẽ, ta vẫn có thể giữ trong lòng một khoảng trống rất nhỏ để nói: “Tôi chưa biết câu chuyện này sẽ đi về đâu.” Chỉ một câu ấy thôi cũng đủ để hy vọng còn một khe cửa. Không phải hy vọng rằng mọi thứ sẽ trở lại y như cũ, bởi có những thứ không bao giờ trở lại. Nhưng hy vọng rằng từ những gì còn lại, một đời sống mới vẫn có thể được xây dựng.
Có lẽ trưởng thành là khi chúng ta bớt sử dụng những chữ “luôn luôn” và “không bao giờ”. “Tôi sẽ không bao giờ hạnh phúc nữa.” “Tôi sẽ luôn cô đơn.” “Tôi không bao giờ vượt qua được chuyện này.” “Cuộc đời tôi coi như xong.” Khi đang đau, mọi cảm xúc đều có xu hướng nói bằng ngôn ngữ tuyệt đối. Nhưng cảm xúc không phải là lời tiên tri. Một đêm dài không chứng minh rằng mặt trời đã chết. Một mùa đông không chứng minh rằng mùa xuân không còn tồn tại. Một con đường cụt không chứng minh rằng cả thế giới hết đường. Một lần bị bỏ rơi không chứng minh rằng ta không đáng được yêu. Một thất bại không định nghĩa toàn bộ giá trị của một con người. Chính vì ta không biết điều gì đang ở phía trước nên tuyệt vọng cũng là một hình thức tuyên bố quá sớm. Tuyệt vọng nói: “Tôi biết chắc tương lai sẽ không còn gì.” Nhưng làm sao ta biết? Ta đâu đã đi đến ngày mai. Ta đâu đã gặp hết những người sẽ bước vào đời mình. Ta đâu đã thấy hết những cánh cửa còn chưa mở. Ta đâu đã nhận ra hết những năng lực vẫn đang ngủ yên trong mình. Ta đâu đã biết những điều Thiên Chúa có thể làm từ một đống tro tàn.
Thật lạ, con người thường rất khó chịu với sự không chắc chắn. Chúng ta muốn kiểm soát. Ta lập kế hoạch năm năm, mười năm, muốn biết sẽ ở đâu, làm gì, với ai, có bao nhiêu tiền, thành công tới mức nào. Lập kế hoạch không sai. Nhưng đau khổ bắt đầu khi ta biến kế hoạch thành quyền đòi hỏi đối với cuộc đời. Ta nghĩ rằng vì mình đã chuẩn bị kỹ nên đời phải diễn ra như mình dự tính. Nhưng cuộc sống luôn có khả năng làm ta bất ngờ. Một cuộc gặp có thể đổi hướng cả đời. Một biến cố bất ngờ có thể xóa sạch kế hoạch nhiều năm. Một căn bệnh có thể khiến thứ từng quan trọng bỗng trở nên vô nghĩa. Một cái chết có thể làm ta hiểu rằng nhiều cuộc hơn thua trước đây thật nhỏ bé. Một niềm vui bất ngờ có thể xuất hiện vào lúc ta không còn tìm kiếm. Có những chương đẹp nhất của đời người được viết bằng thứ mực của những điều không nằm trong dự toán.
Bởi thế, phải chăng nghệ thuật sống không phải là kiểm soát được tất cả, mà là đủ mềm mại để đi cùng những điều mình không kiểm soát được? Một cành cây quá cứng dễ gãy trong giông bão. Một cây biết cúi xuống có thể đứng dậy sau gió. Con người cũng vậy. Có người đau khổ không chỉ vì biến cố thay đổi, mà vì họ không cho phép mình thay đổi cùng biến cố. Họ cứ cố giữ một phiên bản cũ của cuộc đời đã không còn tồn tại. Cố níu một người đã rời đi. Cố trở lại một thời đã qua. Cố tìm lại chính mình của mười năm trước. Nhưng đời sống chỉ đi về phía trước. Trưởng thành là học cách nói lời từ biệt với những chương đã khép, mà không vì thế phủ nhận giá trị của chúng; học cách biết ơn những người từng đồng hành mà không nhất thiết bắt họ phải đi với mình đến cuối con đường; học cách chấp nhận rằng đôi khi Thiên Chúa không trả lại điều ta đã mất, nhưng Người có thể ban cho ta một trái tim đủ lớn để sống tiếp mà không còn bị điều đã mất cầm tù.
Có những người nhiều năm sau mới hiểu rằng điều từng làm họ khóc chính là điều đẩy họ về phía đúng. Họ từng giận một cánh cửa đóng lại, nhưng nếu cửa ấy mở, họ đã không gặp những người hiện tại. Họ từng tiếc một cơ hội bị mất, nhưng chính việc mất cơ hội ấy buộc họ phải khám phá một khả năng khác. Họ từng đau vì không được ai đó lựa chọn, rồi sau này mới nhận ra mình đã tránh được một đời sống phải luôn van xin để được yêu. Họ từng nghĩ Thiên Chúa lấy mất một điều, nhưng cuối cùng lại thấy Người đang tháo bàn tay họ ra khỏi thứ mà họ ôm quá chặt để họ có thể nhận một điều khác. Có những ân sủng đi vào đời ta trong hình dạng không giống ân sủng chút nào. Có những câu trả lời của Thiên Chúa ban đầu nghe giống như sự từ chối. Có những bảo vệ của Người ban đầu khiến ta tưởng mình bị bỏ rơi.
Thánh Kinh đầy những câu chuyện như thế. Giuse bị các anh bán sang Ai Cập: nếu dừng câu chuyện ở cái giếng cạn, đó là thảm họa. Nếu dừng ở cảnh ông bị bán làm nô lệ, đó vẫn là thảm họa. Nếu dừng ở nhà tù vì bị vu cáo, đời Giuse quả là một chuỗi bất công. Nhưng câu chuyện chưa hết. Nhiều năm sau, người bị đẩy xuống giếng lại trở thành người cứu cả gia đình khỏi nạn đói. Giuse có thể nhìn lại lịch sử mình và thấy rằng Thiên Chúa không tạo ra sự độc ác của các anh ông, nhưng Người có thể dùng ngay cả những gì con người làm sai để dẫn lịch sử về một điều lớn hơn. Ông Gióp mất gần như tất cả và phải sống giữa những câu hỏi không lời giải. Abraham rời quê mà không biết rõ mình sẽ đi đâu. Môsê chạy trốn vào sa mạc, có lẽ tưởng đời mình đã kết thúc trong thân phận một người chăn cừu, nhưng chính sa mạc ấy lại là nơi ông gặp bụi gai bốc cháy. Đavít bị truy đuổi trước khi ngồi trên ngai. Các môn đệ chứng kiến Đức Giêsu bị đóng đinh và chiều Thứ Sáu ấy chắc chắn là ngày họ tin rằng mọi hy vọng đã sụp đổ. Họ đâu biết Chúa Nhật đang đến.
Đỉnh cao của mầu nhiệm này chính là Thập Giá. Nếu chỉ nhìn chiều Thứ Sáu Tuần Thánh, không ai có thể gọi đó là chiến thắng. Một người vô tội bị kết án. Một người đã chữa lành người khác giờ đây bị thương tích phủ đầy. Một người nói về Nước Thiên Chúa giờ bị treo giữa hai tên tội phạm. Các môn đệ chạy trốn. Đức Maria đứng dưới chân Thập Giá. Trời tối. Đá lăn vào cửa mộ. Nếu câu chuyện kết thúc tại đó, Kitô giáo chẳng tồn tại. Nhưng Thiên Chúa viết thêm một trang mà không ai dự đoán. Chính ngôi mộ, biểu tượng cuối cùng của thất bại, trở thành nơi công bố Tin Mừng Phục Sinh. Điều bị con người xem là dấu chấm hết lại được Thiên Chúa biến thành khởi đầu. Thập Giá không còn chỉ là dụng cụ tử hình; nó trở thành cây sự sống. Chính vì thế, người Kitô hữu có một lý do rất sâu để không bao giờ tuyệt đối hóa bóng tối của một ngày nào đó. Không phải vì chúng ta ngây thơ, nhưng vì đức tin dạy ta rằng Thiên Chúa có khả năng làm nảy sinh sự sống ngay tại nơi chúng ta tưởng chỉ còn cái chết.
Cho nên, khi cuộc đời đẩy ta vào một vùng tối, có lẽ lời cầu nguyện khôn ngoan nhất không phải lúc nào cũng là: “Lạy Chúa, xin giải thích cho con.” Có khi phải cầu: “Lạy Chúa, khi con chưa hiểu, xin cho con vẫn biết tín thác.” Chúng ta rất muốn câu trả lời, nhưng nhiều lúc Thiên Chúa ban sự hiện diện trước khi ban lời giải thích. Ngài không nói cho Gióp mọi bí mật của đau khổ, nhưng Ngài gặp ông. Đức Giêsu không giải thích cho hai môn đệ Emmaus ngay từ đầu tại sao Đấng Mêsia phải chịu đau khổ; Người đi cùng họ trên con đường buồn bã, lắng nghe họ, giải thích Kinh Thánh và bẻ bánh. Nhiều lúc điều cứu ta không phải là hiểu hết mọi chuyện, mà là nhận ra mình không đi một mình.
Có một sự tự do rất lớn khi ta có thể nói: “Tôi chưa biết.” Ba chữ ấy nghe có vẻ yếu đuối, nhưng thực ra chúng giải thoát ta khỏi nhiều ngục tù. “Tôi chưa biết người này rời đi sẽ là mất mát hay giải thoát.” “Tôi chưa biết công việc này kết thúc sẽ dẫn mình đến đâu.” “Tôi chưa biết thất bại này sẽ dạy tôi điều gì.” “Tôi chưa biết mùa đau này sẽ kéo dài bao lâu.” “Tôi chưa biết vì sao Chúa cho phép chuyện này xảy ra.” Chưa biết không có nghĩa là không bao giờ biết. Và ngay cả khi không bao giờ có lời giải thích đầy đủ, ta vẫn có thể sống. Ta không cần hiểu toàn bộ đại dương mới có thể chèo chiếc thuyền của hôm nay. Không cần thấy hết con đường mới có thể bước bước kế tiếp. Không cần biết câu chuyện sẽ kết thúc thế nào mới có thể sống tử tế trong chương hiện tại.
Một trong những bi kịch của con người là nhiều khi chúng ta bỏ lỡ hiện tại vì quá bận phán đoán tương lai. Ta gặp khó khăn và lập tức tưởng tượng viễn cảnh tồi tệ nhất. Ta bị đau một chút và nghĩ đến căn bệnh nghiêm trọng nhất. Một người im lặng, ta nghĩ họ hết thương mình. Một dự án chậm lại, ta tưởng nó sẽ sụp đổ. Tâm trí con người có khả năng biến một dấu hỏi thành hàng chục dấu chấm than. Nhưng rất nhiều thứ ta từng lo đã không xảy ra. Rất nhiều cuộc đối thoại ta tưởng tượng trong đầu chưa bao giờ tồn tại ngoài đầu ta. Rất nhiều thảm họa ta mất ngủ vì nó cuối cùng chỉ là một khả năng. Nếu đã không biết tương lai, tại sao cứ mặc định rằng tương lai sẽ xấu? Nếu ta không có đủ dữ kiện để kết luận rằng mọi chuyện sẽ tốt, thì cũng không có đủ dữ kiện để kết luận rằng mọi chuyện sẽ tệ. Khoảng trống của điều chưa biết không chỉ đáng sợ; nó cũng chính là nơi hy vọng sống.
Có người nói: “Tôi sợ điều mình không biết.” Nhưng hãy thử nghĩ ngược lại: mọi điều đẹp đẽ từng đến với ta trước khi xảy ra đều từng thuộc về điều ta chưa biết. Người bạn thân nhất hôm nay từng là một người lạ. Người phối ngẫu của ai đó từng là một con người chưa hề xuất hiện trong đời họ. Công việc họ yêu thích từng là một cơ hội chưa biết. Một đứa trẻ từng chỉ là tương lai. Một chuyến đi tuyệt đẹp từng là điều chưa xảy ra. Một ơn gọi từng là tiếng gọi chưa hiểu. Một cuộc gặp gỡ có thể thay đổi cả đời từng nằm ở một ngày trên lịch mà ta chưa bước tới. Vậy tại sao “điều chưa biết” chỉ phải mang màu sợ hãi? Nó cũng có thể mang màu của bất ngờ, ân sủng, gặp gỡ, chữa lành và những khởi đầu không ai dự báo.
Có lẽ vì vậy mà hy vọng Kitô giáo không phải là lạc quan rẻ tiền. Lạc quan nói: “Mọi sự chắc chắn sẽ diễn ra theo cách tôi muốn.” Hy vọng nói: “Tôi không biết mọi sự sẽ diễn ra thế nào, nhưng tôi tin rằng Thiên Chúa vẫn có thể dẫn tôi đi qua.” Lạc quan đặt niềm tin vào hoàn cảnh thuận lợi. Hy vọng đặt niềm tin nơi Đấng lớn hơn hoàn cảnh. Lạc quan có thể sụp khi kế hoạch thất bại. Hy vọng có thể sống ngay giữa Thập Giá. Người hy vọng không phủ nhận nước mắt. Họ khóc, nhưng không để nước mắt trở thành chân trời cuối cùng. Họ đau, nhưng không xem đau khổ là căn tính. Họ mất, nhưng không cho rằng mọi điều tốt đẹp cũng vì thế mà mất theo. Họ bước qua nghĩa trang mà vẫn tin vào sự sống đời đời.
Trong đời sống thường ngày, sự khôn ngoan này giúp chúng ta bớt phán xét cả người khác lẫn chính mình. Ta gặp một người đang trải qua thất bại, đừng vội coi họ là kẻ thất bại. Câu chuyện của họ chưa hết. Ta gặp một người đang lạc đường, đừng vội nghĩ họ không thể trở về. Ta nhìn một người trẻ đang bối rối, đừng bắt họ phải biết ngay cả đời mình sẽ làm gì. Ta thấy một cuộc đời đầy sai lầm, đừng quên rằng một khoảnh khắc ân sủng có thể đổi hướng rất nhiều năm. Thánh Phêrô từng chối Thầy nhưng không bị đóng băng mãi trong khoảnh khắc đó. Thánh Phaolô từng bắt bớ Kitô hữu nhưng lịch sử của ông không kết thúc trên đường đi Đamát. Augustinô từng đi qua bao lối sai, nhưng người mẹ Monica vẫn cầu nguyện vì bà tin câu chuyện của con mình chưa xong. Thiên Chúa nhìn con người không chỉ ở hiện tại họ đang là gì, nhưng còn trong khả năng họ có thể trở thành khi ân sủng chạm tới.
Và ta cũng phải nhìn chính mình như thế. Đừng biến sai lầm thành căn tính. “Tôi đã thất bại” khác với “tôi là một kẻ thất bại.” “Tôi đã làm một điều sai” khác với “tôi là người không còn giá trị.” “Tôi đang hoang mang” khác với “đời tôi vô hướng.” “Tôi đang cô đơn” khác với “tôi sẽ cô đơn mãi mãi.” Ngôn ngữ ta dùng để nói với chính mình có thể là cây cầu hoặc nhà tù. Một biến cố chỉ là một phần của câu chuyện, đừng biến nó thành tên của cả cuốn sách.
Có những khoảng đời ta phải sống mà không có bản đồ. Đây là điều rất khó đối với người quen suy nghĩ, tính toán và kiểm soát. Nhưng không phải tất cả hành trình đều có thể đi bằng bản đồ. Có những đoạn chỉ có thể đi bằng đức tin. Người ta bước từng ngày, làm điều đúng trước mắt, giữ tâm hồn khỏi cay đắng, không để đau khổ biến mình thành điều mình từng ghét, tiếp tục sống tử tế ngay khi chưa hiểu vì sao đời lại đối xử như thế. Có lẽ đó là một trong những hình thức anh hùng thầm lặng nhất: không phải chiến thắng một trận lớn, nhưng mỗi sáng vẫn thức dậy, vẫn cầu nguyện, vẫn làm việc, vẫn chăm sóc người thân, vẫn giữ lòng tốt, dù trong lòng còn những câu hỏi chưa được trả lời.
Thời gian có một khả năng rất lạ: nó làm thay đổi ý nghĩa của nhiều biến cố. Có chuyện năm hai mươi tuổi ta xem là thảm họa, đến bốn mươi tuổi lại coi là ân huệ. Có người từng khiến ta tổn thương, nhưng nhờ gặp họ ta học được giới hạn. Có lần bị bỏ rơi khiến ta đau đớn, nhưng cũng chính từ đó ta học không bỏ rơi chính mình. Có lần thất bại khiến lòng tự trọng tan nát, nhưng nhờ vậy ta thôi xây giá trị bản thân trên thành tích. Có giai đoạn thiếu thốn khiến ta thấy xấu hổ, nhưng sau này giúp ta biết quý những điều nhỏ bé. Có cơn bệnh làm ta yếu đi, nhưng lại dạy ta rằng thân xác không phải cỗ máy và những người mình yêu quý quan trọng hơn rất nhiều so với những cuộc đua vô tận. Không phải mọi đau khổ đều “đáng có”, nhưng con người có một khả năng kỳ diệu: từ điều mình không chọn, vẫn có thể làm nảy sinh một ý nghĩa mình lựa chọn.
Ta không thể quyết định hết điều xảy đến, nhưng có thể quyết định điều gì sẽ xảy ra trong tâm hồn mình vì điều đó. Bị phản bội có thể biến ta thành cay đắng, hoặc thành người biết quý sự chân thành. Bị thất bại có thể biến ta thành người đố kỵ, hoặc người biết cảm thông. Bị hiểu lầm có thể khiến ta sống để chứng minh, hoặc dạy ta rằng không phải ai cũng cần hiểu mình. Đau khổ có thể khép lòng, nhưng cũng có thể làm lòng sâu hơn. Không ai muốn bị thương, nhưng một vết thương được chữa lành đôi khi trở thành nơi ta hiểu nỗi đau người khác. Người chưa từng thất bại có thể dễ phán xét. Người từng bị đổ vỡ mà vẫn đứng dậy thường biết dịu dàng hơn trước sự mong manh của người bên cạnh.
Và có lẽ điều đẹp nhất là đến một lúc ta không còn cần mọi biến cố phải “có lý” theo cách mình muốn. Ta không còn ép quá khứ phải giải thích. Ta chấp nhận có những điều mãi mãi vẫn là mầu nhiệm. Có người mất quá sớm. Có giấc mơ không thành. Có lời từ biệt không trọn vẹn. Có câu xin lỗi không bao giờ đến. Có câu hỏi chẳng có ai trả lời. Nhưng con người vẫn có thể sống tiếp mà không cần một đáp án hoàn chỉnh. Bình an không nhất thiết đến khi mọi câu hỏi được giải quyết; bình an có khi đến khi ta không còn đòi hỏi mọi câu hỏi phải được giải quyết mới cho phép mình sống.
Nếu hôm nay ai đó đang đứng trước một đổ vỡ lớn, xin đừng vội gọi đó là kết thúc. Nếu đang mất một người, một công việc, một cơ hội, một vị trí, một giấc mơ, hãy cho mình quyền đau, nhưng cũng hãy chừa một khoảng rất nhỏ trong lòng cho điều mình chưa biết. Có thể sẽ có những ngày khó hơn. Có thể đường phía trước chưa sáng ngay. Có thể không có một phép màu làm mọi thứ trở lại như cũ. Nhưng biết đâu chính vì không thể trở lại như cũ mà ta sẽ bước vào một điều mới. Không ai hứa điều mới sẽ dễ dàng, nhưng mới không có nghĩa là tệ. Có những bến bờ ta chỉ đến được sau khi chiếc thuyền buộc phải rời bến cũ.
Nếu hôm nay một lời cầu nguyện chưa được nhận như mong muốn, đừng vội nghĩ Thiên Chúa không nghe. Có thể câu trả lời là “không”, bởi điều ấy không tốt như ta tưởng. Có thể câu trả lời là “chưa”, bởi ta chưa sẵn sàng. Có thể câu trả lời đến dưới một hình thức hoàn toàn khác. Và cũng có thể đời này ta sẽ không hiểu. Đức tin trưởng thành không bắt Thiên Chúa phải chứng minh mọi quyết định của Người. Nó giống một đứa trẻ nắm tay cha giữa con đường tối. Đứa trẻ không biết đường, nhưng biết người đang nắm tay mình.
Có lẽ cuối cùng, điều quan trọng nhất không phải là biết trước tất cả điều sẽ xảy ra, nhưng biết mình muốn trở thành người thế nào trong khi những điều ấy xảy ra. Khi được yêu, ta có biết biết ơn không? Khi bị từ chối, ta có giữ được phẩm giá không? Khi thành công, ta có còn khiêm nhường không? Khi thất bại, ta có còn lòng tin không? Khi dư dật, ta có nhớ người thiếu thốn không? Khi đau khổ, ta có để trái tim mình hóa đá không? Khi không hiểu, ta có còn khả năng cầu nguyện không? Đó mới là những câu hỏi quyết định chiều sâu một đời người.
Chúng ta không cần biết hết. Thật ra, nếu biết hết tương lai có lẽ ta cũng không đủ sức để sống. Thiên Chúa cho ta một ngày mỗi lần. Một buổi sáng, một buổi chiều, một đêm. Một bước chân rồi một bước chân. Manna trong sa mạc cũng chỉ đủ cho từng ngày. Có lẽ ân sủng cũng vậy. Ta thường xin sức mạnh cho cả mười năm phía trước, nhưng Thiên Chúa ban đủ sức cho hôm nay. Ngày mai có ân sủng của ngày mai.
Vì thế, hãy sống hôm nay. Làm điều cần làm. Yêu người cần yêu. Nói lời cần nói. Xin lỗi khi phải xin lỗi. Tha thứ khi có thể. Nghỉ ngơi khi mệt. Bắt đầu lại khi vấp ngã. Cầu nguyện khi không biết phải làm gì. Và khi đứng trước một điều không hiểu, đừng ép mình phải lập tức gọi nó là tốt hay xấu. Hãy nói đơn giản: “Tôi chưa biết.”
“Tôi chưa biết” có thể là một lời tuyên xưng khiêm nhường.
“Tôi chưa biết” cũng có thể là một cánh cửa của hy vọng.
“Tôi chưa biết” nghĩa là câu chuyện chưa kết thúc.
“Tôi chưa biết” nghĩa là Thiên Chúa vẫn còn chỗ để làm điều tôi không thể tưởng tượng.
Có thể điều hôm nay khiến ta khóc một ngày nào đó sẽ trở thành điều ta kể lại với lòng biết ơn. Có thể không. Có thể có những mất mát ta vẫn sẽ buồn cho đến cuối đời. Nhưng ngay cả khi nỗi buồn còn đó, ta vẫn có thể có một đời sống đẹp bên cạnh nó. Người ta không cần hết đau mới bắt đầu sống. Có thể vừa mang một vết sẹo vừa mỉm cười. Có thể vừa nhớ một người đã mất vừa yêu những người đang còn bên mình. Có thể vừa có những câu hỏi không lời đáp vừa sống một đời đầy ý nghĩa.
Cuộc sống chưa bao giờ hứa sẽ dễ hiểu. Nhưng có lẽ nó chưa cần phải dễ hiểu để đáng sống. Một bản nhạc đẹp không phải vì ta biết trước từng nốt. Một con đường đáng đi không nhất thiết vì ta thấy được toàn bộ điểm đến. Một câu chuyện hấp dẫn chính vì ta chưa biết trang sau sẽ viết gì. Và đời người cũng thế. Có những ngày ta tưởng mình đang ở đoạn tồi tệ nhất, trong khi thực ra đó chỉ là khúc quanh trước một phong cảnh khác.
Cho nên, nếu hôm nay cuộc đời không giống điều ta từng dự định, chưa chắc ta đã đi sai. Có khi chỉ là con đường đang đổi hướng. Nếu một điều ta từng xin không đến, chưa chắc ta bị bỏ rơi. Nếu một người ra đi, chưa chắc đời mình trở nên nghèo nàn hơn mãi mãi. Nếu một dự án tan vỡ, chưa chắc ơn gọi của mình cũng tan vỡ theo. Nếu hiện tại là một vùng mù mịt, chưa chắc tương lai cũng tối.
Hãy giữ lại một khoảng trống.
Một khoảng trống cho bất ngờ.
Một khoảng trống cho ân sủng.
Một khoảng trống cho sự thay đổi.
Một khoảng trống cho người mới.
Một khoảng trống cho con đường mới.
Một khoảng trống cho cách hiểu mới.
Một khoảng trống cho chính mình trở thành một con người mà hôm nay mình chưa thể hình dung.
Và nhất là một khoảng trống cho Thiên Chúa.
Bởi có lẽ rất nhiều lần trong đời, điều cứu chúng ta không phải là việc ta hiểu được kế hoạch, nhưng là ta đã không khép câu chuyện quá sớm. Ta đã không viết dấu chấm nơi Thiên Chúa còn đang viết dấu phẩy. Ta đã không gọi là “hết” điều mà Người đang chuẩn bị biến thành một khởi đầu.
Đời sống là một mầu nhiệm lớn hơn mọi cách giải thích của chúng ta. Điều ta thấy chỉ là một đoạn rất ngắn. Điều ta biết chỉ là một phần rất nhỏ. Nhưng chính vì không biết hết nên ta vẫn còn lý do để hy vọng. Và chính vì tương lai chưa được mở ra trước mắt nên mỗi buổi sáng vẫn mang trong nó một khả năng mới.
Đừng quá sợ điều mình chưa biết.
Biết đâu phía bên kia của nỗi thất vọng hôm nay là một cuộc phiêu lưu mà ta chưa từng dám mơ.
Biết đâu điều ta đang gọi là mất mát chỉ là một sự chuyển mùa.
Biết đâu cánh cửa đóng lại chỉ để ta quay đầu và nhìn thấy một con đường khác.
Biết đâu Thiên Chúa đang viết một câu trả lời dài hơn rất nhiều so với điều ta đang cầu xin.
Và biết đâu, một ngày nào đó khi nhìn lại, ta sẽ mỉm cười trước chính nơi mình từng khóc và thầm nói: “Thì ra lúc ấy câu chuyện chưa hề kết thúc.”
Lm. Anmai, CSsR
HÃY LÀM “NHÂN” TRƯỚC KHI LÀM “THÁNH”
Có một điều nghe tưởng rất bình thường nhưng càng sống lâu, càng va chạm với đời, càng nhìn lại chính mình, ta càng thấy đó là một lời nhắc nhở vô cùng sâu sắc: hãy làm “nhân” trước khi làm “thánh”. Bởi có khi người ta mơ những điều rất cao, nói những lời rất đạo đức, theo đuổi những lý tưởng rất đẹp, nhưng lại quên mất những việc bé nhỏ làm nên phẩm chất căn bản của một con người. Người ta có thể nói về lòng bác ái mà căn phòng mình ở bừa bộn; có thể nói về bình an mà lời nói lúc nào cũng làm người khác bị tổn thương; có thể nói về hy sinh nhưng lại không chịu hy sinh vài phút để lắng nghe một người đang buồn; có thể muốn làm những việc lớn lao cho Thiên Chúa nhưng lại thiếu tử tế với người sống ngay bên cạnh mình. Chính ở đó, ta hiểu rằng con đường nên thánh không bắt đầu từ những điều phi thường, nhưng thường khởi đi từ một nhân tính được chăm sóc, được giáo dục, được uốn nắn và được làm cho ngày càng đẹp hơn. Trước khi là một vị thánh, ta phải học làm một con người tử tế; trước khi nói chuyện trên trời, ta cần học bước cho ngay ngắn trên mặt đất; trước khi muốn yêu cả nhân loại, hãy tập yêu người đang ngồi bên cạnh; trước khi muốn cứu thế giới, hãy thử dọn sạch căn phòng của mình, giữ một lời hứa, nói một câu dịu dàng, sống cho có giờ giấc, biết xin lỗi khi sai và biết khóc với người đang khóc. Những việc ấy xem ra quá nhỏ, nhưng có khi lại là những bài tập khó nhất của đời người.
Làm “nhân” là gì? Có thể đơn giản lắm: quét nhà sạch sẽ. Đừng vội xem đó chỉ là chuyện vệ sinh. Một căn nhà được quét dọn cẩn thận phản ánh phần nào cách một người đối diện với cuộc sống. Người biết nhặt một mẩu rác dưới chân mình, biết xếp lại một chiếc ghế, biết rửa chiếc ly mình vừa dùng, biết trả đồ vật về đúng chỗ, là người đang học một bài học sâu xa về trách nhiệm. Có những người thích làm việc lớn nhưng lại không làm được việc nhỏ. Có những người mong người khác kính trọng mình nhưng chiếc bàn làm việc của họ luôn chất đầy hỗn độn; dùng xong thì bỏ đó, ăn xong thì chờ người khác dọn, đi qua chỗ bẩn cũng mặc kệ vì nghĩ “không phải việc của tôi”. Nhưng nhân cách nhiều khi lộ ra ở chính những chuyện nhỏ ấy. Người tử tế không cần ai nhìn mới làm. Họ thấy một việc cần làm thì làm, không nhất thiết hỏi đó là phần việc của ai. Họ biết ngôi nhà chung sạch sẽ vì từng người chịu cúi xuống. Một mái ấm bình yên cũng được xây không chỉ bằng những lời yêu thương lớn lao, nhưng bằng vô số hành vi rất nhỏ: người này rửa chén cho người kia, người kia gấp hộ chiếc áo, người nọ lau cái bàn, người kia đóng nhẹ cánh cửa để người khác đang ngủ không bị thức giấc. Chính những điều nhỏ bé tưởng như không đáng kể ấy làm nên văn hóa của một gia đình và phẩm giá của một con người.
Làm “nhân” còn là nói năng tao nhã. Đây là một điều càng ngày càng trở nên quý hiếm trong một thời đại người ta phản ứng nhanh hơn suy nghĩ, phán xét nhanh hơn tìm hiểu, và dễ dàng làm người khác đau chỉ bằng vài dòng chữ trên màn hình. Có những vết thương trên thân xác sẽ lành, nhưng có những câu nói ở lại rất lâu trong lòng một người. Có những đứa trẻ lớn lên mang theo lời chê bai của cha mẹ. Có những người vợ nhớ cả đời một câu cay nghiệt của chồng. Có những người chồng im lặng nhiều năm vì một lần bị khinh thường trước mặt người khác. Có những người đã muốn buông xuôi chỉ vì họ nghe quá nhiều lời nói khiến họ tin rằng mình vô dụng. Vì thế, nói năng tao nhã không phải là kiểu cách, càng không phải là giả tạo. Đó là dấu chỉ của một nội tâm được giáo dục. Người trưởng thành không nói tất cả những gì mình nghĩ chỉ vì mình “có quyền nói”. Họ biết rằng sự thật cũng cần được nói bằng tình yêu; góp ý cũng cần giữ phẩm giá cho người được góp ý; giận dữ không cho phép ta xúc phạm; bất đồng không có nghĩa là khinh miệt nhau. Một người có thể rất thông minh, rất thành công, rất đạo đức bên ngoài, nhưng nếu lời nói luôn đầy mỉa mai, độc địa, châm chọc và hạ thấp người khác, thì người ấy vẫn còn phải học lại bài học căn bản của việc làm người.
Làm “nhân” là đi ngủ đúng giờ. Nghe thật nhỏ bé, nhưng nhiều khi đây lại là một hành vi của sự trưởng thành và trách nhiệm. Con người không phải là cỗ máy. Thân xác có giới hạn, thần kinh có giới hạn, cảm xúc cũng có giới hạn. Có người thức khuya không vì công việc thật sự cần thiết mà vì không thể rời khỏi điện thoại, hết video này đến video khác, hết tin này đến tin khác, rồi sáng hôm sau thức dậy mệt mỏi, cáu gắt, thiếu kiên nhẫn với mọi người. Ta thường nói đến việc yêu người khác nhưng đôi khi lại không biết yêu chính thân xác mà Thiên Chúa trao cho mình. Nghỉ ngơi đúng giờ không phải là ích kỷ; đó là học tôn trọng nhịp sống của con người. Một người thiếu ngủ lâu ngày dễ mất bình an, giảm khả năng lắng nghe, dễ nóng giận và dễ đưa ra những quyết định sai lầm. Nhiều cuộc cãi vã tưởng là vấn đề đạo đức hóa ra chỉ bắt đầu từ hai con người quá mệt. Có những lúc điều thiêng liêng nhất ta có thể làm là tắt điện thoại, đặt đầu xuống gối và ngủ một giấc tử tế. Sau một đêm được nghỉ ngơi, ta có thể nhìn vấn đề bằng ánh mắt khác, nói câu dịu dàng hơn và có sức để tiếp tục yêu thương.
Làm “nhân” còn là khóc với người khóc. Đây có lẽ là một trong những nghệ thuật khó nhất của tình người. Vì nhiều khi đứng trước đau khổ của người khác, ta vội đưa lời khuyên. Một người mất người thân, ta nói: “Cố lên.” Một người thất bại, ta nói: “Có gì đâu.” Một người bị phản bội, ta nói: “Thôi quên đi.” Một người đang kiệt sức, ta nói: “Phải mạnh mẽ chứ.” Những câu ấy có thể xuất phát từ thiện ý, nhưng đôi khi lại khiến người đau khổ cảm thấy mình càng cô đơn. Họ không cần một bài giảng. Họ cần một người ngồi cạnh. Họ không cần ta giải thích vì sao chuyện ấy xảy ra. Họ cần biết rằng trong giờ phút ấy, họ không phải chịu đựng một mình. Khóc với người khóc nghĩa là không đứng ngoài nỗi đau như một người quan sát, nhưng bước vào đó bằng lòng trắc ẩn. Có khi không cần nói gì. Chỉ cần một bàn tay đặt lên vai, một ánh mắt biết lắng nghe, một sự hiện diện không phán xét đã là đủ. Chúa Giêsu đứng trước mộ Lazarô đã khóc. Người biết Người sẽ làm gì, nhưng Người vẫn khóc cùng những người đang đau. Điều đó dạy ta rằng lòng trắc ẩn không vội đi qua nước mắt; lòng trắc ẩn biết dừng lại.
Làm người khó lắm. Bởi làm người không chỉ là có hình hài con người, nói tiếng người hay sống giữa xã hội loài người. Làm người là một hành trình dài để học biết giới hạn mình, học tôn trọng giới hạn người khác, học sống có trách nhiệm, học kiềm chế bản năng, học trao đi sự tử tế ngay cả khi chẳng ai bắt buộc. Một đứa trẻ muốn gì thì đòi ngay. Một người trưởng thành biết có những điều mình muốn nhưng không nên lấy, có những câu mình muốn nói nhưng không nên nói, có những cơn giận mình cảm thấy nhưng không nên trút xuống người vô tội. Trưởng thành chính là khoảng cách giữa điều ta cảm thấy và điều ta chọn làm. Ta không thể ngăn mọi cảm xúc xuất hiện, nhưng ta có trách nhiệm với cách mình hành động. Người khác làm ta tổn thương không có nghĩa là ta được phép làm tổn thương người thứ ba. Ta buồn không có nghĩa là được quyền làm cả căn nhà ngột ngạt. Ta thất vọng không có nghĩa là được quyền nói lời cay nghiệt. Ta mệt không có nghĩa là được phép coi thường người phục vụ mình. Làm “nhân” chính là học sống như một con người có tự do và có trách nhiệm.
Có khi người ta tìm sự thánh thiện ở quá xa. Người ta nghĩ thánh thiện là cầu nguyện rất lâu, đọc thật nhiều kinh, làm những việc lớn, nói những câu rất đạo đức. Tất cả những điều ấy đều tốt, nhưng nếu càng cầu nguyện mà càng khó sống với người khác, thì phải tự hỏi việc cầu nguyện ấy đang dẫn ta đi đâu. Nếu đọc kinh nhiều mà lời nói vẫn độc địa, nếu thường xuyên tham dự nghi lễ mà trong nhà không ai dám đến gần vì tính tình nóng nảy, nếu nói về lòng thương xót nhưng không thể tha thứ cho một lỗi nhỏ của người thân, thì đời sống thiêng liêng ấy vẫn còn một điều rất quan trọng cần được chữa lành: nhân tính. Ân sủng không phá hủy bản tính tự nhiên; ân sủng chữa lành, nâng lên và làm cho nó viên mãn. Thiên Chúa không biến ta thành những thiên thần không có thân xác. Người muốn ta nên thánh trong chính thân phận con người: biết ăn, biết ngủ, biết lao động, biết khóc, biết cười, biết xin lỗi, biết cảm ơn, biết giữ lời, biết tôn trọng người khác.
Có một kiểu đạo đức rất nguy hiểm: dùng chuyện của Chúa để trốn tránh những bổn phận làm người. Có người rất nhiệt tình với cộng đoàn nhưng chẳng bao giờ có thời gian cho cha mẹ. Có người đi giúp người nghèo rất xa nhưng lại đối xử khắc nghiệt với người giúp việc trong nhà. Có người nói chuyện bác ái trên mạng nhưng mỗi lần tranh luận lại dùng lời lẽ đầy nhục mạ. Có người sẵn sàng dâng tiền làm những công trình lớn nhưng lại không chịu trả đúng tiền công cho người lao động. Có người muốn “sống cho Chúa” nhưng lại không giữ một lời hứa đơn giản với người bên cạnh. Đó là lúc cần trở về với lời rất bình thường: hãy làm người trước đã. Đừng vội hỏi hôm nay mình đã làm việc đạo đức nào lớn lao; hãy hỏi hôm nay có ai bị tổn thương vì cách mình nói không. Đừng vội hỏi mình đã đọc bao nhiêu kinh; hãy hỏi mình có giữ sự tử tế khi mệt không. Đừng vội hỏi mình đã cho đi bao nhiêu; hãy hỏi mình có tôn trọng người nhận không. Đừng vội muốn người khác gọi mình là tốt; hãy tự hỏi khi không ai nhìn, mình sống thế nào.
Làm người còn là biết cảm ơn. Đừng coi sự phục vụ của người khác là điều hiển nhiên. Có người nấu cho ta một bữa cơm, hãy cảm ơn. Có người mở cửa, hãy cảm ơn. Có người dành thời gian nghe ta than thở, hãy biết trân trọng. Có người ở lại trong những ngày ta khó chịu nhất, đó là một ân huệ chứ không phải nghĩa vụ. Chúng ta khổ nhiều khi không phải vì thiếu, nhưng vì quen với những điều mình đang có đến mức không còn nhìn thấy giá trị của chúng. Một người biết cảm ơn thường là người hạnh phúc hơn, vì họ nhìn thấy quà tặng nơi những điều người khác gọi là bình thường. Sự biết ơn làm lòng người mềm lại. Nó cứu ta khỏi ảo tưởng rằng mọi người phải phục vụ mình.
Làm người cũng là biết xin lỗi. Hai chữ này rất ngắn nhưng đôi khi nặng như đá. Cái tôi khiến ta thích giải thích hơn nhận lỗi. Ta nói: “Tại anh nên tôi mới vậy.” “Tại cô nói trước.” “Tại hôm đó tôi mệt.” Nhưng trưởng thành là khi ta có thể nói: “Tôi đã sai. Tôi xin lỗi.” Không thêm chữ “nhưng”. Không đổ lỗi. Không mặc cả. Một lời xin lỗi chân thành có thể cứu một tình bạn, một gia đình, một cuộc hôn nhân. Trái lại, một cái tôi không chịu cúi xuống có thể phá hủy những điều quý giá nhất. Có những người thắng mọi cuộc tranh luận nhưng cuối cùng mất hết những người thương mình. Họ đúng, nhưng cô đơn. Và đôi khi đến lúc hiểu ra thì đã quá muộn.
Làm người là giữ lời. Đừng hứa nếu mình không định làm. Đừng nói “tôi sẽ gọi” rồi biến mất. Đừng nói “tôi sẽ đến” rồi để người khác chờ. Đừng mượn thứ gì rồi quên trả. Đừng để người khác phải nhắc quá nhiều về một trách nhiệm thuộc về mình. Chữ tín là tài sản vô hình nhưng vô cùng quý. Một người có thể nghèo tiền nhưng giàu chữ tín thì vẫn đáng kính. Một người có thể rất thành công nhưng không ai tin lời thì đời sống đã nghèo đi rất nhiều. Người sống có chữ tín khiến người khác cảm thấy an toàn. Họ nói thì làm, hứa thì giữ, sai thì nhận, mượn thì trả.
Làm người là tôn trọng những người không đem lại lợi ích gì cho mình. Cách ta đối xử với người có quyền lực chưa chắc cho thấy ta là ai; cách ta đối xử với người yếu thế mới nói rất nhiều. Hãy nhìn cách một người nói với nhân viên phục vụ, với người quét rác, với tài xế, với người già, với trẻ nhỏ, với người không thể giúp họ thăng tiến. Nếu trước người quyền thế thì khúm núm, còn trước người yếu thì hách dịch, đó không phải là khiêm nhường mà là tính toán. Một nhân cách đẹp không thay đổi theo địa vị của người đang đứng trước mặt. Người làm vua hay người quét đường đều có phẩm giá con người. Người giàu hay người nghèo đều xứng đáng được nói chuyện bằng sự tôn trọng.
Làm người là biết xếp hàng. Nghe có vẻ tầm thường, nhưng đó là một dấu chỉ của văn minh. Xếp hàng nghĩa là thừa nhận thời gian của người khác cũng quý như thời gian của mình. Không chen lấn, không tìm cách lách luật, không lợi dụng quen biết để giành phần trước. Những xã hội văn minh được xây dựng từ vô số hành vi nhỏ như vậy. Đạo đức không chỉ nằm trong những quyết định lớn; đạo đức hiện diện trong cách ta lái xe, cách ta đậu xe, cách ta vứt rác, cách ta giữ yên lặng ở nơi cần yên lặng, cách ta tôn trọng không gian chung.
Làm người là biết im lặng đúng lúc. Không phải chuyện gì nghe được cũng cần kể lại. Không phải bí mật nào người khác trao cho ta cũng trở thành tài sản để ta chia sẻ. Có những người đau không phải vì kẻ thù, mà vì người họ tin đã đem câu chuyện riêng của họ làm chuyện mua vui. Giữ được bí mật của người khác là một hình thức trung thành. Đừng lấy nỗi đau của người khác làm nội dung cho cuộc trò chuyện của mình. Đừng kể chuyện đời người ta chỉ để mình có chuyện nói. Người trưởng thành biết có những điều mình biết nhưng cần mang xuống mồ.
Làm người còn là biết vui với người vui. Điều này đôi khi khó hơn khóc với người khóc. Ta dễ thương người đang yếu hơn mình, nhưng lại khó vui khi người khác thành công hơn mình. Có người nghe bạn bè gặp may thì ngoài miệng chúc mừng nhưng trong lòng khó chịu. Đó là một cuộc chiến rất thật. Làm người đẹp là học cách giải thoát mình khỏi sự ganh tị. Hạnh phúc của người khác không lấy mất phần của ta. Thành công của người khác không chứng minh ta thất bại. Mỗi người có hành trình riêng.
Làm “nhân” trước khi làm “thánh” không có nghĩa là hạ thấp lý tưởng nên thánh. Trái lại, đó là đặt sự thánh thiện về đúng nơi của nó. Một vị thánh thật sự thường là một con người rất người: biết cười, biết thương, biết quan tâm những điều nhỏ, biết nhìn thấy nhu cầu của người khác. Chúa Giêsu nên thánh không bằng cách xa lánh con người, nhưng bằng cách đi vào tận cùng thân phận con người. Người dự tiệc cưới, ngồi ăn với bạn bè, chạm đến người bệnh, lắng nghe người đau khổ, khóc trước mộ bạn, mệt thì ngồi bên giếng, đói thì ăn, ngủ trên thuyền giữa bão. Con đường của Kitô giáo không phải là trốn khỏi nhân tính nhưng là để nhân tính được cứu chuộc bởi tình yêu.
Có khi điều Chúa muốn ta làm hôm nay không phải là một việc phi thường. Có thể chỉ là gọi điện cho cha mẹ. Dọn căn phòng. Trả món nợ đã lâu. Xin lỗi một người. Nghe con mình kể chuyện mà không nhìn điện thoại. Ngủ sớm hơn. Ăn một bữa đàng hoàng. Uống đủ nước. Ngừng nói xấu. Bớt một lời châm chọc. Trả lời một tin nhắn đã để quá lâu. Giữ đúng giờ. Thăm một người bệnh. Đem rác đi đổ. Đóng cánh cửa nhẹ lại. Những điều ấy không hào nhoáng. Không ai đăng báo. Không ai trao huy chương. Nhưng chính từ đó, một con người được xây dựng.
Ta thường muốn thay đổi thế giới nhưng khó thay đổi một thói quen của mình. Muốn mọi người tử tế nhưng chính mình lại dễ cáu gắt. Muốn xã hội văn minh nhưng mình vẫn chen hàng khi có cơ hội. Muốn người khác trung thực nhưng mình vẫn nói một lời không đúng để có lợi. Muốn người khác tha thứ nhưng mình giữ mãi một lỗi lầm của họ. Muốn người khác hiểu mình nhưng không chịu lắng nghe họ. Vì thế, làm nhân khó lắm. Nó buộc ta trở về với chính mình, không trốn sau những khẩu hiệu đẹp.
Có một sự thật rất đơn giản: ta không trở thành người tốt nhờ nghĩ nhiều về lòng tốt. Ta trở thành người tốt bằng những hành vi tốt được lặp đi lặp lại mỗi ngày. Nhân cách được xây từ thói quen. Một lần kiên nhẫn chưa làm ta thành người kiên nhẫn, nhưng mỗi ngày tập bớt phản ứng một chút, lòng kiên nhẫn dần hình thành. Một lần giữ lời chưa đủ, nhưng qua hàng trăm lần giữ lời, người khác bắt đầu biết ta là người đáng tin. Một lần tha thứ chưa làm ta thành người bao dung, nhưng mỗi lần từ bỏ ý muốn trả đũa, trái tim được mở rộng.
Nên thánh cũng vậy. Không phải một ngày bỗng nhiên ta trở nên thánh thiện. Sự thánh thiện lớn lên âm thầm trong những chọn lựa rất nhỏ. Mỗi lần ta thắng được cái tôi để nói một câu xin lỗi, đó là một bước. Mỗi lần ta chọn im lặng thay vì nói xấu, đó là một bước. Mỗi lần ta kiên nhẫn với người già, đó là một bước. Mỗi lần ta không gian lận dù chẳng ai biết, đó là một bước. Mỗi lần ta chọn trung thành khi có thể phản bội, đó là một bước. Và rất nhiều bước nhỏ như thế cuối cùng trở thành một đời sống.
Đừng khinh thường những việc nhỏ. Một căn phòng sạch, một lời nói dịu dàng, một giấc ngủ đúng giờ, một giọt nước mắt chia sẻ với người đau khổ, một lời cảm ơn, một lời xin lỗi, một lần giữ đúng hẹn, một lần nhường đường, một lần không kể chuyện người khác, một lần đặt điện thoại xuống để nhìn vào mắt người đang nói với mình – tất cả đều là những nơi sự thánh thiện có thể bắt đầu.
Có lẽ đến cuối đời, Chúa không hỏi ta đã nói bao nhiêu điều lớn lao về tình yêu, nhưng hỏi ta đã yêu như thế nào. Không hỏi ta có bao nhiêu người biết đến mình, nhưng hỏi có bao nhiêu người đã cảm thấy được tôn trọng khi ở gần mình. Không hỏi ta đã được gọi bằng những danh xưng nào, nhưng hỏi ta có trở thành một người tử tế hay không. Và có thể, sự thánh thiện đích thực cuối cùng rất giống với một nhân tính đã được tình yêu làm cho chín muồi.
Vì vậy, đừng quá vội làm “thánh” theo nghĩa muốn trở thành một người phi thường trong mắt người đời. Hãy bắt đầu bằng việc làm “nhân”: ăn ở cho tử tế, sống có giờ giấc, giữ nhà cửa gọn gàng, nói lời có văn hóa, biết tôn trọng, biết lắng nghe, biết cảm ơn, biết xin lỗi, biết khóc với người khóc và vui với người vui. Khi nhân tính ấy được tưới bằng ân sủng, được thanh luyện bằng cầu nguyện và được nung nấu bằng tình yêu, nó sẽ dần trở thành thánh thiện.
Làm nhân khó lắm. Nhưng chính vì khó nên từng điều nhỏ ta làm được lại trở nên quý giá. Và có lẽ, chẳng có con đường nào để làm thánh mà lại đi vòng qua việc làm người. Thiên Chúa không mời ta thôi làm người để trở thành thánh; Người mời ta trở thành một con người trọn vẹn đến mức trong cách ta sống, người khác có thể cảm nhận được một chút lòng nhân hậu của chính Thiên Chúa.
Lm. Anmai, CSsR
CÔNG NGHỆ KHÔNG LÀM CON NGƯỜI TỐT HƠN
“Để tránh khỏi những hiểm họa của công nghệ, người sử dụng nó phải vừa khôn ngoan vừa công bằng. Nhưng đó chỉ là một ảo tưởng. Công nghệ không bao giờ có thể là gì khác ngoài một phương tiện giúp con người phát huy và tạo điều kiện cho những phẩm chất tồi tệ nhất của chính mình.” Nhận định ấy nghe qua có vẻ quá bi quan, thậm chí bất công đối với những thành tựu kỳ diệu mà khoa học kỹ thuật đã đem lại cho nhân loại. Quả thật, công nghệ đã chữa lành bệnh tật, nối những khoảng cách địa lý, giải phóng con người khỏi nhiều thứ lao động nặng nhọc, mở những kho tàng tri thức mà ngày xưa chỉ một thiểu số mới có thể tiếp cận, giúp một người ở bên này địa cầu nhìn thấy và trò chuyện với một người ở bên kia địa cầu chỉ trong vài giây. Công nghệ có thể giúp một bác sĩ nhìn sâu vào trong cơ thể người bệnh; giúp một người khuyết tật lấy lại phần nào khả năng vận động; giúp một học sinh nghèo ở một vùng xa có thể đọc được những thư viện mà trước kia em không bao giờ dám mơ tới; giúp một gia đình tìm thấy nhau giữa thiên tai; giúp một người đang hấp hối được cứu sống nhờ những máy móc tinh vi; giúp những tư tưởng đẹp được truyền đi nhanh hơn, những lời cầu nguyện được chia sẻ rộng hơn, những sáng kiến phục vụ người nghèo được kết nối hiệu quả hơn. Bởi thế, nói rằng công nghệ chỉ làm nảy sinh điều xấu chắc chắn là không đúng. Nhưng ẩn sau nhận định gay gắt ấy lại là một cảnh báo rất sâu: công nghệ không có khả năng làm cho con người trở nên thiện hảo. Một chiếc máy càng mạnh không làm cho người sử dụng nó trở nên nhân hậu hơn. Một hệ thống càng thông minh không khiến lương tâm con người trở nên ngay thẳng hơn. Một xã hội càng hiện đại về kỹ thuật không nhất thiết càng trưởng thành về nhân tính. Và chính ở đó bắt đầu bi kịch của thời đại chúng ta: nhân loại đang sở hữu những phương tiện ngày càng lớn, trong khi trái tim con người vẫn mang nguyên vẹn những tham vọng, ích kỷ, sợ hãi, kiêu căng, đố kỵ, ham muốn thống trị và thèm khát được nhìn nhận đã tồn tại từ những buổi bình minh của lịch sử.
Công nghệ tự nó không có lòng thương xót, cũng không có lòng thù hận. Một con dao trong tay bác sĩ có thể cứu một mạng người, trong tay kẻ sát nhân có thể lấy đi một mạng người. Một chiếc điện thoại có thể được dùng để gọi hỏi thăm một người cô độc, cũng có thể được dùng để tung lời nhục mạ giết chết danh dự của một người. Internet có thể trở thành một thư viện vĩ đại, nhưng cũng có thể trở thành một khu chợ khổng lồ của dối trá, dục vọng, khoe khoang, lừa đảo và thao túng. Trí tuệ nhân tạo có thể giúp con người nghiên cứu thuốc chữa bệnh, nhưng cũng có thể giúp tạo nên những hình ảnh giả, những giọng nói giả, những câu chuyện giả đủ sức phá hoại một cuộc đời. Những mạng xã hội có thể nối những người xa cách, nhưng cũng có thể khiến những người đang ngồi cạnh nhau không còn nhìn vào mắt nhau. Điều đáng suy nghĩ không phải chỉ là công nghệ có thể làm được gì, nhưng là khi những khả năng khổng lồ ấy được đặt trong tay một con người chưa học được cách làm chủ chính mình, chuyện gì sẽ xảy ra? Từ xa xưa, con người đã tham lam, nhưng khả năng tham lam của một người từng bị giới hạn bởi sức lực và không gian. Con người đã từng thích nói xấu, nhưng lời nói xấu trước kia có khi chỉ đi quanh một làng. Con người từng ham danh, nhưng danh tiếng ngày xưa không được đo từng phút bằng lượt thích, lượt xem và số người theo dõi. Con người từng nóng giận, nhưng cơn nóng giận trước kia có thể nguội trước khi một lá thư được gửi đi. Hôm nay, chỉ một cái chạm ngón tay, một cơn giận có thể đến với hàng triệu người. Một lời vu khống có thể được sao chép vô tận. Một hình ảnh riêng tư có thể tồn tại gần như không thể xóa. Một tin giả có thể đi vòng thế giới trước khi sự thật kịp mang giày. Công nghệ không tạo ra lòng tham, nhưng nó có thể trao cho lòng tham một cánh tay dài hơn. Công nghệ không tạo ra sự kiêu căng, nhưng nó có thể dựng cho sự kiêu căng một sân khấu khổng lồ. Công nghệ không tạo ra dục vọng, nhưng nó có thể đặt trước mặt dục vọng một kho hình ảnh gần như vô tận. Công nghệ không tạo ra tính hiếu kỳ bệnh hoạn, nhưng nó có thể biến đời tư người khác thành một thứ hàng hóa được tiêu thụ mỗi ngày. Công nghệ không tạo ra sự cô đơn, nhưng nó có thể khiến con người học cách trốn khỏi sự cô đơn bằng hàng ngàn kích thích thay vì học cách đi qua sự cô đơn để gặp lại chính mình và gặp Thiên Chúa.
Bởi vậy, câu hỏi quan trọng nhất của thời đại không phải là: “Công nghệ sẽ tiến xa đến đâu?” nhưng phải là: “Con người có trưởng thành đủ nhanh để sử dụng những quyền năng mới mà chính mình đang tạo ra hay không?” Một đứa trẻ cầm trong tay một vật nguy hiểm không trở thành người lớn chỉ vì vật ấy tinh vi. Nhân loại cũng thế. Một nền văn minh có thể phóng tàu lên những hành tinh xa xôi nhưng vẫn có thể không biết tha thứ cho người hàng xóm. Người ta có thể xây dựng những hệ thống trí tuệ nhân tạo xử lý hàng tỷ dữ liệu mỗi giây nhưng vẫn không biết ngồi yên mười phút để lắng nghe nỗi buồn của một người thân. Người ta có thể thiết kế những thuật toán dự đoán hành vi của hàng triệu con người nhưng lại không hiểu được chính trái tim mình. Người ta có thể biết rất nhiều về thế giới mà vẫn sống xa lạ với bản thân. Người ta có thể tìm mọi câu trả lời trên một công cụ tìm kiếm mà không biết trả lời câu hỏi căn bản nhất: tôi sống để làm gì? Tôi trở thành người như thế nào? Điều gì trong tôi đang lớn lên mỗi ngày? Tôi đang dùng công nghệ hay đang dần trở thành một sản phẩm của công nghệ? Tôi đang điều khiển chiếc điện thoại hay chiếc điện thoại đang điều khiển nhịp sống, cảm xúc, sự chú ý và những ước muốn của tôi? Điều đáng sợ nhất không phải là một ngày nào đó máy móc biết suy nghĩ như con người. Điều đáng sợ hơn có khi là con người từ bỏ khả năng suy nghĩ sâu sắc để bắt đầu hành xử như máy móc: phản ứng ngay lập tức, tiêu thụ không ngừng, tìm kiếm kích thích liên tục, đo mọi giá trị bằng con số, giảm một con người thành dữ liệu, đánh giá một cuộc đời bằng hiệu suất, và dần mất khả năng ngạc nhiên, thinh lặng, cảm thông, chờ đợi và yêu thương.
Có một ảo tưởng rất lớn của thời hiện đại: cứ tạo ra công nghệ tốt hơn thì xã hội sẽ tự nhiên tốt hơn. Nhưng lịch sử cho thấy không hẳn như vậy. Kỹ thuật có thể tiến bộ nhanh, còn luân lý không tự động tiến bộ theo kỹ thuật. Một con người có thể sở hữu phương tiện của thế kỷ XXI nhưng sống bằng bản năng của một kẻ man rợ. Điều làm cho một hành động trở nên nhân bản không phải là mức độ hiện đại của công cụ, nhưng là phẩm chất đạo đức của người sử dụng. Một người lương thiện có thể dùng một phương tiện rất đơn sơ để phục vụ người khác; một người độc ác có thể dùng phương tiện rất tinh vi để làm điều tàn nhẫn hơn. Kỹ thuật chỉ mở rộng phạm vi của hành động; nó không thanh luyện động cơ của hành động. Chính vì thế, khi quyền năng kỹ thuật gia tăng mà chiều sâu đạo đức không gia tăng tương ứng, nguy hiểm không giảm nhưng tăng lên. Ngày xưa, để kiểm soát một đám đông, người ta cần quân đội, cảnh sát, nhà tù và vô số nhân lực. Hôm nay, dữ liệu, thuật toán, camera, nền tảng và những hệ thống phân tích hành vi có thể tạo ra những hình thức kiểm soát tinh vi hơn nhiều. Ngày xưa, một kẻ dối trá chỉ có thể lừa được những người chung quanh. Hôm nay, một nội dung được thiết kế khéo léo có thể đánh lừa hàng triệu người. Ngày xưa, một lời xúc phạm rồi có thể trôi qua theo thời gian. Hôm nay, nó có thể được lưu trữ, chụp lại, sao chép và sống lâu hơn cả cơn giận đã tạo ra nó. Khả năng của công nghệ càng lớn, trách nhiệm luân lý càng phải lớn. Nhưng trớ trêu thay, điều con người thường muốn nhất lại là quyền lực mà không muốn trách nhiệm, tự do mà không muốn kỷ luật, tiện lợi mà không muốn giới hạn, khả năng mà không muốn lương tâm.
Chúng ta thường nghĩ mình sử dụng công nghệ vì nhu cầu, nhưng nhiều lúc công nghệ đã học cách khai thác chính những điểm yếu sâu nhất trong chúng ta. Nó biết chúng ta thích được chú ý. Nó biết chúng ta sợ bị bỏ lại. Nó biết chúng ta tò mò về đời tư người khác. Nó biết chúng ta thích những gì gây sốc hơn những gì bình thường, thích thứ làm mình tức giận hơn thứ buộc mình suy nghĩ, thích điều xác nhận thành kiến của mình hơn điều thách thức mình thay đổi. Nó biết con người có thể đi ngang một sự thật bình thường, nhưng rất khó cưỡng lại một scandal. Nó biết một nội dung làm ta phẫn nộ thường giữ ta ở lại lâu hơn một bài viết giúp ta bình an. Nó biết chúng ta có thể bỏ qua một lời kêu gọi suy tư, nhưng lại nhấn vào một tiêu đề khiến mình tò mò, sợ hãi hoặc tức giận. Thế là một phần lớn của kinh tế kỹ thuật số không còn đơn giản bán cho chúng ta một sản phẩm; nó tranh giành sự chú ý của chúng ta. Mà sự chú ý chính là một phần của đời sống. Nơi nào ta đặt sự chú ý lâu dài, nơi ấy tâm hồn ta dần được hình thành. Nếu mỗi ngày tâm trí ta được nuôi bằng kích động, so sánh, tin đồn, tranh cãi, khoe khoang và giận dữ, đừng ngạc nhiên khi một ngày ta nhận ra mình không còn bình an. Nếu mỗi sáng vừa mở mắt chúng ta đã để thế giới tràn vào tâm hồn qua màn hình trước khi tâm hồn kịp tỉnh thức, đừng ngạc nhiên khi cả ngày ta sống bằng phản ứng hơn là lựa chọn. Nếu mỗi buổi tối trước khi ngủ chúng ta vẫn để đầu óc ngập trong hàng trăm hình ảnh, thông tin và cảm xúc của người khác, đừng ngạc nhiên khi nội tâm trở nên quá ồn ào để nghe được tiếng nói rất nhỏ của lương tâm.
Vấn đề vì thế không chỉ là những nội dung xấu trên mạng. Vấn đề sâu hơn là công nghệ đang dạy chúng ta một cách sống. Nó dạy ta quen với tốc độ. Rồi ta mất kiên nhẫn với những gì lớn lên chậm. Nhưng tình yêu lớn lên chậm. Đức tin lớn lên chậm. Nhân cách lớn lên chậm. Một gia đình được xây bằng hàng ngàn ngày bình thường. Một linh mục trưởng thành qua nhiều năm cầu nguyện, phục vụ, thất bại, đứng dậy và học lại cách yêu thương. Một người cha tốt không được tạo thành trong một buổi chiều. Một người mẹ kiên nhẫn không được hình thành từ vài câu khẩu hiệu. Một tâm hồn thánh thiện không thể “tải xuống” như một ứng dụng. Những điều quý nhất của đời người đều cần thời gian, trong khi công nghệ không ngừng nói với chúng ta rằng càng nhanh càng tốt. Thế là người ta bắt đầu sốt ruột với chính đời sống. Ta muốn chữa lành nhanh, thành công nhanh, nổi tiếng nhanh, giàu nhanh, thay đổi nhanh, yêu nhanh, quên nhanh, tha thứ nhanh, thậm chí cầu nguyện cũng muốn có kết quả nhanh. Nhưng Thiên Chúa thường làm việc bằng những mùa dài. Hạt lúa không thành bông lúa trong một đêm. Một vết thương sâu không lành vì vài câu động viên. Một con người không trở nên thánh thiện nhờ đọc vài bài đạo đức. Có những điều chỉ thời gian, ân sủng, sự trung tín và những chọn lựa nhỏ lặp đi lặp lại mới có thể biến đổi.
Công nghệ còn khiến chúng ta dễ lẫn lộn giữa “biết” và “hiểu”. Ta biết vô số thông tin nhưng có thể hiểu rất ít. Ta biết người này đang đi đâu, người kia đang ăn gì, người nọ vừa nói gì, nhưng không biết tại sao người đang sống ngay trong nhà mình lại buồn. Ta có thể đọc hàng trăm câu nói về tình yêu mà không biết yêu một con người cụ thể với những khuyết điểm cụ thể. Ta có thể nghe hàng ngàn bài nói về lòng bao dung nhưng vẫn cay cú vì một lời xúc phạm từ ba năm trước. Ta có thể lưu hàng trăm video về kỷ luật nhưng vẫn trì hoãn công việc cần làm. Ta có thể nghe vô số bài nói về cầu nguyện nhưng lại không dành mười lăm phút thật sự ở trước mặt Chúa. Thông tin không thay thế được hoán cải. Kiến thức không tự động biến thành khôn ngoan. Và một trong những bi kịch lớn của thời đại thông tin chính là chúng ta dễ tưởng rằng mình đã sống một điều chỉ vì mình đã đọc về điều đó. Ta xem một video về lòng biết ơn rồi tưởng mình đã biết ơn. Ta chia sẻ một câu nói về lòng nhân ái rồi tưởng mình nhân ái. Ta đăng một lời cầu nguyện rồi tưởng mình đã cầu nguyện. Ta bấm thích một hoạt động bác ái rồi có cảm giác như chính mình đã làm một việc bác ái. Nhưng đời sống thật luôn đòi một cái giá. Yêu thương thật đòi thời gian. Tha thứ thật đòi vượt qua cái tôi. Phục vụ thật khiến ta mệt. Trung thành thật có những ngày rất chán. Công nghệ dễ cho chúng ta cảm giác tham dự mà không cần thật sự dấn thân.
Một hiểm họa khác tinh vi hơn là công nghệ nuôi dưỡng ảo tưởng rằng con người phải luôn được nhìn thấy. Trước đây, người ta sống phần lớn cuộc đời mình trong âm thầm. Một người mẹ nấu cơm cho gia đình không cần chụp lại. Một người cha đi làm vất vả không cần kể cho thế giới. Một người đến thăm người bệnh không cần đăng hình. Một đôi vợ chồng yêu nhau không cần chứng minh tình yêu ấy cho hàng ngàn người. Một người cầu nguyện có thể đóng cửa phòng lại và chỉ mình Thiên Chúa biết. Ngày nay, chúng ta có nguy cơ đánh mất vẻ đẹp của những điều không ai nhìn thấy. Có một sự cám dỗ rất lớn là nếu không được đăng lên thì dường như điều ấy chưa xảy ra, nếu không có người chứng kiến thì dường như việc ấy không đáng giá, nếu không được người khác công nhận thì dường như đời sống mình thiếu ý nghĩa. Nhưng Tin Mừng lại đi theo một hướng gần như ngược hẳn: “Cha của anh em, Đấng thấu suốt những gì kín đáo.” Đức Giêsu nhiều lần đưa con người trở về với đời sống bên trong, nơi không có khán giả, không có lượt thích, không có tiếng vỗ tay. Chính nơi đó con người thật của chúng ta được bộc lộ. Tôi là ai khi không ai nhìn tôi? Tôi còn làm điều tốt không nếu không ai biết? Tôi còn cầu nguyện không nếu không được ai khen là đạo đức? Tôi còn giúp một người nghèo không nếu không có bức ảnh nào ghi lại? Tôi có thể vui vì thành công của người khác khi thành công ấy làm tôi trở nên nhỏ bé hơn trong mắt mọi người không? Đó mới là những câu hỏi của lương tâm.
Công nghệ cũng khuếch đại căn bệnh so sánh. Trước kia, con người chủ yếu so sánh mình với những người ở làng xóm, cơ quan, cộng đoàn. Hôm nay, mỗi ngày chúng ta có thể so sánh đời mình với hàng ngàn con người trên khắp thế giới. Và điều cay nghiệt là ta thường so sánh phần hậu trường lộn xộn của đời mình với phần sân khấu được tuyển chọn của người khác. Ta nhìn thấy chuyến du lịch của họ nhưng không thấy những đêm họ mất ngủ. Ta thấy ảnh gia đình hạnh phúc nhưng không biết những cuộc cãi vã phía sau. Ta thấy thành công nghề nghiệp nhưng không biết cái giá họ đã trả. Ta thấy khuôn mặt đẹp nhưng không biết bức ảnh đã được chọn trong hàng trăm tấm và chỉnh sửa bao nhiêu lần. Ta thấy nụ cười nhưng không nhìn thấy nước mắt. Từ đó, một thế hệ có thể sống trong cảm giác mình luôn thiếu: không đủ đẹp, không đủ giàu, không đủ thành công, không đủ được yêu, không đủ đáng chú ý. Và khi con người thường xuyên cảm thấy mình không đủ, thị trường có vô số thứ để bán cho họ. Cái vòng quay ấy cứ tiếp tục: làm người ta bất an, rồi bán cho họ thứ được hứa là sẽ làm họ thấy tốt hơn; khiến họ so sánh, rồi bán hình ảnh thành công; khiến họ sợ già, rồi bán tuổi trẻ; khiến họ sợ cô đơn, rồi bán sự chú ý; khiến họ sợ bị quên lãng, rồi bán khả năng xuất hiện.
Nhưng con người không được tạo dựng để trở thành một sản phẩm phải liên tục quảng bá. Giá trị của một đời người không nằm trong số người biết đến mình. Một người sống âm thầm, yêu thương gia đình, giữ lương tâm ngay thẳng, trung thành với bổn phận, nâng đỡ vài người chung quanh và chết đi mà không hề nổi tiếng có thể là một con người vô cùng lớn lao trong mắt Thiên Chúa. Trái lại, một người có thể được hàng triệu người biết đến mà bên trong vẫn trống rỗng. Ánh sáng của màn hình rất mạnh, nhưng không thể soi sáng khoảng tối của tâm hồn. Tiếng vỗ tay của đám đông rất lớn, nhưng không thể lấp đầy nơi sâu nhất trong con người vốn chỉ có thể được lấp đầy bằng tình yêu chân thật và bằng Thiên Chúa. Khi con người quên điều đó, công nghệ có thể trở thành một chiếc gương khổng lồ trong đó cái tôi không ngừng nhìn chính mình.
Có lẽ nguy hiểm sâu nhất không nằm ở việc máy móc ngày càng giống con người, nhưng ở việc con người ngày càng chấp nhận một quan niệm máy móc về chính mình. Người ta bắt đầu hỏi: người này có ích không? Có hiệu suất không? Có đem lại lợi nhuận không? Có tạo giá trị kinh tế không? Có còn năng suất không? Khi cách nhìn ấy đi quá xa, người già trở thành gánh nặng, người bệnh trở thành chi phí, người khuyết tật trở thành một bài toán, thai nhi trở thành một biến số, người nghèo trở thành một con số trong báo cáo, người lao động trở thành “nguồn nhân lực”, học sinh trở thành điểm số, bệnh nhân trở thành hồ sơ, người dùng trở thành dữ liệu. Nhưng con người không phải dữ liệu. Một em bé không có giá trị vì em có thể sản xuất điều gì. Một cụ già không mất phẩm giá vì cụ không còn lao động. Một người bệnh không trở nên kém người hơn vì phải phụ thuộc vào người khác. Phẩm giá con người có trước mọi năng suất. Người Kitô hữu tin rằng giá trị sâu nhất của một con người không do thị trường định giá, không do xã hội trao tặng, không do số người theo dõi quyết định, nhưng bắt nguồn từ việc con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa và được Đức Kitô yêu đến mức hiến mạng sống cho họ.
Bởi vậy, muốn đối diện với công nghệ, chúng ta không thể chỉ nói đến kỹ năng sử dụng. Điều cần hơn là đào luyện con người. Một đứa trẻ có thể biết sử dụng thiết bị rất giỏi nhưng chưa chắc biết sử dụng tự do. Một người có thể hiểu thuật toán nhưng chưa chắc hiểu lương tâm. Một kỹ sư có thể tạo nên một hệ thống cực kỳ thông minh nhưng vẫn cần trả lời câu hỏi đơn sơ của luân lý: điều tôi có thể làm có phải là điều tôi nên làm không? “Có thể” và “nên” là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. Khả năng kỹ thuật không tự tạo ra quyền luân lý. Nhân loại có thể làm một điều không có nghĩa rằng nhân loại phải làm điều ấy. Chúng ta có thể thu thập rất nhiều dữ liệu về một người, nhưng có quyền làm thế không? Chúng ta có thể thao túng sự chú ý của hàng triệu người, nhưng có nên làm không? Chúng ta có thể tạo ra những hình ảnh gần như không phân biệt được thật giả, nhưng phải chịu trách nhiệm thế nào đối với sự thật? Chúng ta có thể thay con người bằng máy móc trong rất nhiều công việc, nhưng một xã hội sẽ ra sao nếu hiệu suất trở thành giá trị cao nhất? Chúng ta có thể để thuật toán quyết định ngày càng nhiều chuyện, nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu con người dần giao luôn trách nhiệm luân lý của mình cho thuật toán?
Trong câu chuyện Kinh Thánh về cây biết lành biết dữ, cám dỗ ban đầu không đơn giản là ham một trái cây. Đó là cám dỗ muốn có quyền năng mà không còn muốn sống trong tương quan vâng phục Thiên Chúa. “Các ngươi sẽ nên như những vị thần.” Cám dỗ ấy chưa bao giờ biến mất. Mỗi thời đại chỉ khoác cho nó một bộ áo mới. Ngày nay, bộ áo ấy đôi khi mang hình dáng kỹ thuật: chúng ta muốn biết mọi thứ, dự đoán mọi thứ, kiểm soát mọi thứ, chỉnh sửa mọi thứ, tối ưu mọi thứ. Nhưng có một giới hạn rất căn bản: con người không phải Thiên Chúa. Không phải mọi bí ẩn đều phải bị phá vỡ. Không phải mọi giới hạn đều là kẻ thù. Không phải mọi sự phụ thuộc đều là sự xúc phạm đến tự do. Có những giới hạn bảo vệ nhân tính của chúng ta. Chúng ta cần ngủ. Chúng ta cần nghỉ. Chúng ta cần người khác. Chúng ta cần được yêu. Chúng ta không biết tương lai. Chúng ta không kiểm soát được cái chết. Chúng ta không thể tự ban cho mình ý nghĩa tuyệt đối. Và kỳ lạ thay, chính khi chấp nhận những giới hạn ấy, con người mới có thể sống như một thụ tạo chứ không như một kẻ tuyệt vọng muốn trở thành thần.
Một thế giới kỹ thuật cao vì vậy càng cần đời sống thiêng liêng sâu. Càng có nhiều tiếng ồn, con người càng cần thinh lặng. Càng có nhiều thông tin, càng cần khôn ngoan. Càng có nhiều kết nối, càng cần tương quan thật. Càng có nhiều tốc độ, càng cần học chờ đợi. Càng có nhiều khả năng giả tạo hình ảnh, càng cần yêu sự thật. Càng có nhiều quyền lực, càng cần khiêm nhường. Càng có nhiều tiện nghi, càng cần học hy sinh. Càng có nhiều công cụ giúp tránh đau khổ, càng cần học cách mang lấy những đau khổ không thể tránh. Càng có nhiều cách để người ta được nhìn thấy, càng cần học làm điều tốt trong âm thầm. Càng có nhiều cách để nói, càng cần học im lặng. Càng có nhiều cách để phát biểu ý kiến, càng cần học lắng nghe. Đó là nghịch lý của thời đại: chính những phẩm chất không thể được tải xuống bằng công nghệ lại là những phẩm chất chúng ta cần nhất để sống giữa một thế giới công nghệ.
Một Kitô hữu không cần sợ công nghệ, nhưng cũng không được ngây thơ trước công nghệ. Không thần tượng hóa, cũng không quỷ hóa. Một chiếc điện thoại vẫn chỉ là một chiếc điện thoại; nhưng thói quen chúng ta tạo ra quanh nó có thể dần định hình linh hồn. Một mạng xã hội chỉ là một nền tảng; nhưng cách chúng ta tìm kiếm giá trị bản thân trên đó có thể làm tổn thương đời sống nội tâm. Trí tuệ nhân tạo chỉ là một công cụ; nhưng nếu con người giao cho nó cả khả năng suy nghĩ, phán đoán và chịu trách nhiệm thì con người sẽ tự làm nghèo chính mình. Điều cần thiết là giữ đúng trật tự: công nghệ phải phục vụ con người, con người không được phục vụ công nghệ. Kinh tế phải phục vụ con người, con người không được biến thành nhiên liệu của kinh tế. Dữ liệu phải phục vụ phẩm giá, không được biến phẩm giá thành dữ liệu. Trí tuệ phải phục vụ sự thật và tình yêu, nếu không trí tuệ càng lớn càng có thể trở thành một sức mạnh đáng sợ.
Và cuối cùng, có lẽ chúng ta phải trở về với một sự thật rất cũ nhưng luôn mới: cuộc chiến quyết định không diễn ra trong những con chip, những trung tâm dữ liệu hay những phòng thí nghiệm, nhưng diễn ra trong trái tim con người. Đức Giêsu đã từng nói rằng điều làm cho con người ra ô uế không chỉ là những gì từ bên ngoài đi vào, nhưng là những gì từ trong lòng con người đi ra. Công nghệ chỉ có thể phóng đại những gì nó gặp thấy. Nếu gặp một trái tim biết yêu, nó có thể giúp tình yêu đi xa hơn. Nếu gặp một trái tim tham lam, nó có thể giúp lòng tham hoạt động hiệu quả hơn. Nếu gặp một người sống cho sự thật, nó có thể trở thành phương tiện loan truyền sự thật. Nếu gặp một người mê dối trá, nó có thể làm sự dối trá tinh vi chưa từng thấy. Nếu gặp một tâm hồn biết phục vụ, công nghệ có thể giúp họ phục vụ hàng ngàn người. Nếu gặp một cái tôi chỉ muốn thống trị, nó có thể cung cấp những phương tiện kiểm soát vô cùng mạnh mẽ. Vấn đề căn bản vì thế vẫn là con người.
Chúng ta thường hỏi tương lai công nghệ sẽ ra sao. Có lẽ trước hết phải hỏi: tương lai con người sẽ ra sao? Máy móc chắc chắn sẽ mạnh hơn. Thuật toán chắc chắn sẽ tinh vi hơn. Trí tuệ nhân tạo chắc chắn sẽ đảm nhận thêm rất nhiều việc. Nhưng liệu con người có nhân hậu hơn không? Liệu chúng ta có biết tha thứ hơn không? Liệu chúng ta có bớt tham lam hơn không? Liệu chúng ta có biết bảo vệ kẻ yếu hơn không? Liệu chúng ta có đủ can đảm nói thật khi nói thật gây thiệt thòi? Liệu chúng ta có đủ tự do để tắt một màn hình? Liệu chúng ta còn khả năng ngồi bên một người đang đau mà không cần lấy điện thoại ra? Liệu một đứa trẻ còn được lớn lên với đất, cây, mưa, tiếng cười của gia đình và những câu chuyện thật hay tuổi thơ của nó sẽ chỉ được đo bằng thời gian trước màn hình? Liệu chúng ta còn biết ngước nhìn bầu trời mà không cần chụp lại? Liệu chúng ta còn biết cầu nguyện mà không cần thông báo cho ai biết? Liệu chúng ta có còn khả năng sống một niềm vui chỉ giữa mình và Thiên Chúa?
Đây mới là câu hỏi thật sự.
Công nghệ không phải là định mệnh. Con người vẫn có tự do. Chúng ta có thể lựa chọn cách sử dụng nó. Nhưng tự do ấy phải được giáo dục mỗi ngày. Có khi bước đầu của sự khôn ngoan không phải là học thêm một công nghệ mới, mà là biết lúc nào cần đặt công nghệ xuống. Có khi hành vi tự do nhất của một con người hiện đại là tắt thông báo. Có khi việc quan trọng nhất trong một buổi tối không phải trả lời thêm một tin nhắn, nhưng nhìn vào khuôn mặt người đang ngồi bên cạnh. Có khi điều tốt nhất cho tâm trí không phải thêm một video, nhưng là một khoảng thinh lặng. Có khi điều tốt nhất cho tâm hồn không phải thêm thông tin, nhưng là một trang Tin Mừng được đọc thật chậm. Có khi điều tốt nhất cho gia đình không phải thêm một thiết bị, nhưng là thêm một bữa cơm không màn hình. Có khi điều tốt nhất cho một đứa trẻ không phải là thiết bị thông minh hơn, nhưng là những người lớn hiện diện hơn. Có khi điều tốt nhất cho một người trưởng thành không phải là khả năng kết nối với nhiều người hơn, nhưng là học yêu cho tử tế những người Thiên Chúa đã đặt ngay bên cạnh mình.
Rốt cuộc, công nghệ không cứu được chúng ta khỏi chính mình. Không một phần mềm nào có thể lập trình lòng khiêm nhường vào một trái tim kiêu ngạo. Không một thuật toán nào có thể buộc một người học tha thứ. Không một cỗ máy nào có thể cầu nguyện thay phần sâu nhất của linh hồn. Không một trí tuệ nhân tạo nào có thể thay chúng ta yêu người nghèo, xin lỗi người mình đã làm tổn thương, giữ lòng chung thủy khi bị cám dỗ, chịu đựng một người khó tính bằng lòng bác ái, đứng bên giường bệnh của cha mẹ già, nắm tay một người hấp hối, hay âm thầm thưa với Thiên Chúa giữa đêm tối: “Lạy Chúa, con tín thác nơi Ngài.” Những điều làm cho con người thật sự là người vẫn là những điều không thể được tự động hóa.
Vì thế, câu nói rằng công nghệ “tạo điều kiện cho những phẩm chất tồi tệ nhất của con người” chỉ đúng một nửa. Nửa còn lại nằm trong tay chúng ta. Công nghệ cũng có thể tạo điều kiện cho những điều tốt đẹp nhất của con người, nếu trước hết con người chọn trở nên tốt đẹp. Nhưng không có con đường tắt. Muốn có một nền công nghệ nhân bản, phải có những con người nhân bản. Muốn có trí tuệ nhân tạo phục vụ sự sống, phải có trí tuệ con người biết tôn trọng sự sống. Muốn có những nền tảng phục vụ sự thật, phải có những con người yêu sự thật hơn lợi nhuận. Muốn cho công nghệ trở thành khí cụ của tình liên đới, phải có những trái tim biết nhìn người khác như anh chị em chứ không phải như khách hàng, dữ liệu, đối thủ hay công cụ.
Chúng ta không cần quay lưng với thời đại. Nhưng chúng ta cần bước vào thời đại này với một trái tim tỉnh thức. Hãy sử dụng công nghệ, nhưng đừng để công nghệ sử dụng mình. Hãy tận dụng tốc độ, nhưng đừng đánh mất chiều sâu. Hãy kết nối rộng, nhưng hãy yêu những người cụ thể. Hãy tiếp nhận kiến thức, nhưng hãy tìm kiếm khôn ngoan. Hãy làm việc hiệu quả, nhưng đừng biến đời mình thành một dây chuyền sản xuất. Hãy bước vào thế giới số, nhưng đừng đánh mất thế giới nội tâm. Và khi mọi màn hình đã tắt, mọi thiết bị đã im tiếng, mọi thông báo đã ngừng, hãy tập đứng một mình trước Thiên Chúa. Vì chính trong nơi thinh lặng đó, ta mới biết mình là ai, mình đang trở thành người thế nào, và những công cụ trong tay mình đang đưa mình gần hơn hay xa hơn khỏi con người mà Thiên Chúa muốn mình trở thành.
Một nền văn minh không được cứu bởi những cỗ máy thông minh nhất, nhưng bởi những con người có lương tâm. Không phải bởi tốc độ xử lý dữ liệu, nhưng bởi khả năng yêu thương. Không phải bởi quyền năng kiểm soát thế giới, nhưng bởi khả năng làm chủ bản thân. Không phải bởi việc con người có thể tạo ra những gì, nhưng bởi việc con người biết mình không được phép làm những gì. Và có lẽ, trong một thời đại quá mê sức mạnh, bài học lớn nhất vẫn là bài học của Thập Giá: Thiên Chúa không cứu thế giới bằng quyền lực áp đảo, nhưng bằng tình yêu tự hiến. Đó là thứ “công nghệ” mà thế gian không bao giờ phát minh được, là quyền năng yếu đuối mà mọi đế quốc đều xem thường, nhưng cũng là quyền năng duy nhất có thể thật sự đổi mới trái tim con người.
Công nghệ sẽ còn tiến rất xa. Nhưng mong rằng trái tim con người cũng đừng đứng lại. Bởi nếu bàn tay chúng ta ngày càng mạnh mà lương tâm ngày càng yếu, đó không phải là tiến bộ. Nếu chúng ta biết ngày càng nhiều nhưng yêu ngày càng ít, đó không phải là văn minh. Nếu chúng ta kết nối với cả thế giới mà đánh mất người đang ngồi bên cạnh, đó không phải là thành công. Nếu chúng ta có thể tạo ra những cỗ máy biết trả lời mọi câu hỏi nhưng chính mình không còn biết tại sao phải sống tử tế, chúng ta đã đánh mất điều quan trọng nhất.
Và có lẽ câu hỏi cuối cùng của thời đại công nghệ không phải là: máy móc sẽ trở thành cái gì?
Mà là:
Con người, giữa tất cả những máy móc ấy, sẽ còn muốn trở thành người hay không?
Lm. Anmai, CSsR
ĐI TÌM MỘT MÙA HÈ CÒN DANG DỞ
Viết cho bạn tôi,
Có những ngày hè, mọi thứ chỉ vừa kịp đẹp lên một chút, vậy mà lòng mình đã vội buồn. Một buổi chiều nắng nghiêng qua khung cửa, một hàng cây đứng im trong gió, một tiếng cười vọng lại từ đâu đó, một cuộc gặp tưởng như rất bình thường, một ánh mắt chỉ dừng lại trên nhau thêm vài giây, một câu chuyện chưa kịp kể hết, một con đường từng đi qua mà ngày ấy chẳng ai nghĩ rằng rồi có lúc mình sẽ nhớ đến nao lòng. Những điều như thế, khi đang sống trong nó, ta thường không biết mình đang sống giữa một phần ký ức rất đẹp của đời mình. Ta cứ tưởng ngày mai vẫn còn đó, người ấy vẫn còn đó, mùa hè vẫn còn dài, con đường ấy vẫn sẽ chờ mình quay lại, những điều chưa nói thì để hôm khác nói cũng được, những cái ôm chưa kịp trao thì rồi sẽ có dịp, những lời xin lỗi còn mắc lại nơi cổ họng thì chờ khi lòng mình dịu hơn, những lời cảm ơn thì nghĩ rằng người kia chắc cũng hiểu. Con người thường sống như thể mình có vô số ngày mai, cho đến khi một ngày nào đó nhìn lại, mới hiểu rằng có những ngày mai đã không bao giờ đến. Có những cánh cửa khi khép lại thì không phải chỉ khép lại một căn phòng, mà khép luôn một thời tuổi trẻ. Có những chuyến xe rời ga tưởng rồi sẽ gặp lại, nhưng hóa ra đó là lần cuối. Có những người bước ra khỏi đời ta rất nhẹ, nhẹ đến mức lúc ấy ta không hề biết mình vừa mất đi một điều sẽ khiến mình nhớ suốt nhiều năm sau.
Có lẽ vì thế mà càng lớn người ta càng hay đi tìm những mùa hè cũ. Không phải vì mùa hè ấy nhất thiết đẹp hơn mùa hè bây giờ. Cũng không phải vì ngày xưa đời không có buồn đau. Thật ra ngày xưa cũng có những nỗi buồn, cũng có những giận hờn, cũng có những lần đứng trước tương lai mà hoang mang không biết rồi mình sẽ trở thành ai. Nhưng lạ lắm, thời gian có một cách rất riêng để làm dịu những góc cạnh của ký ức. Những gì từng khiến mình khóc đến cạn lòng, nhiều năm sau chỉ còn là một vệt mờ. Những gì từng làm mình giận dữ, sau này nghĩ lại chỉ còn thấy thương. Những người từng khiến mình tổn thương, đến một lúc nào đó ta không còn muốn trách nữa, chỉ tự hỏi không biết giờ họ sống thế nào. Và những khoảnh khắc tưởng chẳng đáng gì ngày ấy bỗng nhiên lại trở thành những điều quý nhất. Một ly nước uống chung. Một lần trú mưa dưới mái hiên. Một buổi chiều đạp xe thật chậm. Một cuộc điện thoại kéo dài đến khuya. Một lần ai đó bảo: “Về tới nhà thì nhắn nhé.” Một bữa cơm nghèo nhưng đủ mặt mọi người. Một tiếng mẹ gọi từ gian bếp. Một dáng cha ngồi trước hiên. Một người bạn đứng chờ dưới nắng. Một tình cảm chưa kịp thành tên. Những điều ấy lúc xảy ra thì nhỏ bé biết bao, vậy mà khi mất đi rồi, có khi cả đời mình cũng không tìm lại được.
Tôi cứ đi tìm mãi một mùa hè đã qua. Không phải tìm trong những con đường cũ, bởi con đường đã đổi. Không phải tìm trong những ngôi nhà cũ, bởi có căn nhà đã sửa, có căn nhà đã bán, có nơi chỉ còn trong trí nhớ. Không phải tìm trong những khuôn mặt cũ, bởi người thì đi xa, người thì đổi khác, người thì đã trở thành một phần của một cuộc đời khác mà ta không còn thuộc về. Tôi đi tìm mùa hè ấy trong những khoảng lặng rất bất ngờ của hiện tại. Có khi đang đi giữa phố đông, một mùi hoa bất chợt đưa tôi về một buổi chiều nhiều năm trước. Có khi nghe lại một bài hát cũ, cả một quãng đời bỗng ùa về nhanh đến mức tim mình không kịp chống đỡ. Có khi nhìn thấy một người có dáng đi giống người xưa, lòng bỗng khựng lại một nhịp dù biết rõ đó không phải họ. Có khi chỉ vì một cơn mưa đầu mùa mà mình ngồi im thật lâu, không hiểu vì sao trong lòng trống đến thế. Hóa ra ký ức không bao giờ chết. Nó chỉ ngủ. Và có những ngày, một âm thanh, một mùi hương, một màu trời, một câu nói vô tình chạm phải nơi sâu nhất, thế là tất cả thức dậy.
Mùa hè mà tôi đi tìm không đẹp đến mức hoàn hảo. Nó còn dang dở. Chính vì dang dở nên mới nhớ. Những câu chuyện có kết thúc trọn vẹn đôi khi lại dễ đặt xuống hơn những câu chuyện dừng giữa chừng. Một lời chưa nói, một lần chưa quay lại, một câu trả lời chưa nhận được, một cái nắm tay buông quá sớm, một người ra đi mà ta vẫn còn tưởng họ sẽ trở về, tất cả giống như một dấu ba chấm kéo dài mãi trong đời. Người ta có thể chấp nhận một dấu chấm, dù đau. Nhưng dấu ba chấm thì khó lắm. Nó khiến ta cứ nghĩ: giá như hôm ấy mình nói thêm một câu. Giá như hôm ấy mình ở lại thêm năm phút. Giá như mình bớt kiêu hãnh một chút. Giá như mình biết đó là lần cuối. Giá như mình đừng nghĩ rằng tình cảm chân thành thì không cần nói ra. Giá như mình biết rằng người mạnh mẽ đến đâu cũng có lúc cần một lời giữ lại. Giá như mình hiểu rằng im lặng không phải lúc nào cũng là bình yên; có những im lặng là lời từ biệt mà lúc ấy mình không nghe được.
Nhưng đời người làm gì có nhiều chữ “giá như” được sửa lại. Ta chỉ có thể học cách sống với những gì đã không kịp. Và có lẽ trưởng thành chính là khi mình thôi cố quay lại quá khứ để thay đổi nó, mà bắt đầu học cách ôm lấy quá khứ bằng một lòng thương đủ lớn. Thương mình của ngày ấy vì còn vụng về. Thương người kia vì họ cũng có những giới hạn mà mình không hiểu. Thương một mối quan hệ từng đẹp nhưng không đủ sức đi cùng nhau đến cuối. Thương những năm tháng mà cả hai đều chân thành, dù cuối cùng không thuộc về nhau. Thương những người đã từng bước bên đời mình một đoạn, dù đoạn đường ấy ngắn. Không phải ai đến cũng để ở lại. Có người đến để dạy ta biết yêu. Có người đến để dạy ta biết mất. Có người đến để ta hiểu rằng không phải điều gì đẹp cũng phải thuộc về mình. Có người chỉ đi cùng ta qua một mùa hè, nhưng lại ở trong ký ức suốt một đời.
Ta thường nghĩ mất một người là điều đau nhất. Nhưng nhiều khi điều đau hơn là mất chính mình trong một giai đoạn nào đó. Có những năm tháng ta sống quá vội để làm vừa lòng người khác, đến mức quên hỏi lòng mình có bình an không. Có những lúc ta cố trở thành người mà thiên hạ mong muốn, rồi một ngày soi vào gương không còn nhận ra mình. Có những tuổi trẻ đã được dùng để chạy theo thành công, để chứng minh, để hơn thua, để giữ hình ảnh, để sợ bị đánh giá, đến khi đạt được nhiều thứ thì mới hiểu mình đã bỏ quên những điều nhỏ bé làm nên hạnh phúc. Và cũng có những mùa hè ta không chỉ để lỡ một người; ta để lỡ chính mình. Ta để lỡ một phiên bản trong trẻo hơn, biết vui vì những điều đơn giản hơn, biết tin người hơn, biết mở lòng hơn, biết ngồi thật lâu với một người mà không cần nhìn đồng hồ. Ta nhớ mùa hè cũ, nhiều khi không phải vì nhớ một cảnh vật, mà vì nhớ con người mình đã từng là trong mùa hè ấy.
Có một nỗi buồn rất lạ của tuổi trưởng thành: càng đi xa, càng có nhiều thứ, ta càng hiểu mình không thể mang theo tất cả. Ta phải bỏ lại những căn nhà, những con đường, những mối quan hệ, những phiên bản cũ của chính mình. Mỗi lựa chọn là một lần khép lại vài khả thể khác. Mỗi bước trưởng thành đều có một chút tang chế. Ta trở thành người này thì đồng thời phải từ biệt người mình từng có thể trở thành. Ta chọn con đường này thì có những con đường khác sẽ mãi mãi chỉ là câu hỏi. Ta ở lại với một người thì những cuộc gặp gỡ khác không xảy ra. Ta rời một thành phố thì có những ngày tháng ở thành phố ấy sẽ không trở lại. Có lẽ vì thế mà trong bất cứ niềm vui nào của người trưởng thành cũng thấp thoáng một chút buồn. Ta biết những gì đang đẹp rồi cũng qua. Ta biết cha mẹ rồi sẽ già. Ta biết bạn bè rồi mỗi người một ngả. Ta biết những cuộc đoàn tụ không phải lúc nào cũng đủ mặt. Ta biết có những chiếc ghế rồi sẽ trống. Ta biết một ngày nào đó mình sẽ đi qua con đường quen và nhận ra nơi từng có một người chờ mình nay đã không còn ai nữa.
Nhưng biết mọi sự sẽ qua không phải để ta bi quan. Trái lại, chính vì mọi sự sẽ qua nên từng khoảnh khắc mới đáng quý. Một cánh hoa đẹp vì nó không nở mãi. Hoàng hôn đẹp vì chỉ tồn tại ít phút. Tuổi trẻ đẹp vì nó không kéo dài. Một cuộc gặp đáng quý vì có thể đó là lần cuối mà ta không biết. Nếu cuộc đời bất tận theo cách trần thế, con người có lẽ sẽ chẳng bao giờ biết trân trọng. Chính sự hữu hạn dạy ta yêu. Chính cái chết dạy ta sống. Chính chia lìa dạy ta biết quý sự hiện diện. Chính vì ngày mai không chắc còn đủ người nên hôm nay ta phải biết ngồi bên nhau lâu hơn một chút, nghe nhau kỹ hơn một chút, bớt tự ái đi một chút, bớt giữ lòng mình lại một chút.
Bạn tôi ạ, nếu trong lòng bạn cũng đang có một mùa hè dang dở, xin đừng trách mình mãi. Ta đã sống bằng tất cả hiểu biết mà mình có vào thời điểm ấy. Hôm nay ta nhìn lại và thấy mình sai, bởi hôm nay ta đã lớn hơn. Đừng dùng sự trưởng thành hôm nay để xét xử một con người còn non nớt của ngày hôm qua. Nếu ngày ấy ta biết mọi điều như bây giờ, có lẽ ta đã lựa chọn khác. Nhưng nếu không có những lựa chọn ngày ấy, chưa chắc ta đã trở thành con người hôm nay. Có những sai lầm không đẹp, nhưng lại là người thầy. Có những đổ vỡ không đáng mong, nhưng lại mở mắt ta. Có những mất mát không thể gọi là tốt, nhưng Thiên Chúa vẫn có thể làm nảy ra từ đó một điều tốt mà trước đây ta không hình dung nổi.
Có lẽ điều dịu dàng nhất mà ta có thể làm cho quá khứ là thôi cố bắt nó phải khác đi. Quá khứ không cần được sửa; nó cần được chữa lành. Mà chữa lành không có nghĩa là quên. Có những chuyện không cần quên. Chúng chỉ cần được đặt vào đúng chỗ trong lòng mình. Đừng đặt ký ức ở vị trí của hiện tại. Đừng để một người đã đi trở thành cái bóng che khuất những người đang còn ở lại. Đừng để một mùa hè cũ khiến ta bỏ lỡ mùa hè đang đến. Có một khác biệt rất lớn giữa nhớ và sống mắc kẹt trong nỗi nhớ. Nhớ là có thể mỉm cười khi nghĩ lại. Mắc kẹt là cứ yêu cầu hiện tại phải trả lại những gì quá khứ đã lấy đi.
Thời gian không quay lại. Nhưng lòng người có thể được đổi mới. Ta không thể trở lại mùa hè năm ấy để nói lời mình chưa nói, nhưng ta có thể từ hôm nay đừng để những người mình thương phải đoán tình cảm của mình. Ta không thể quay lại xin lỗi người đã đi, nhưng ta có thể học cách xin lỗi sớm hơn với những người đang ở bên. Ta không thể giữ lại một người đã rời đời mình, nhưng ta có thể bớt vô tâm với người chưa rời đi. Ta không thể cứu một cuộc gặp gỡ đã lỡ, nhưng ta có thể có mặt trọn vẹn hơn trong cuộc gặp gỡ hôm nay. Có khi ý nghĩa sâu nhất của ký ức không phải là đưa ta trở về, mà là dạy ta sống khác đi từ bây giờ.
Con người hay tiếc nuối những điều lớn lao, nhưng đời sống lại được cấu thành bằng những điều rất nhỏ. Một người ngồi cạnh mình lúc khó khăn. Một bàn tay đặt lên vai. Một tin nhắn hỏi: “Ổn không?” Một người nhớ món mình thích. Một người vẫn để phần cơm khi mình về muộn. Một người nghe ta kể đi kể lại một câu chuyện. Một người không bỏ đi khi mình khó chịu nhất. Những thứ ấy không ồn ào, không lên báo, không có ai trao huy chương, nhưng có thể cứu một đời người khỏi cảm giác cô độc. Đến cuối cùng, ta hiếm khi nhớ một ai vì họ đã nói những điều quá lớn. Ta nhớ cách họ làm cho ta cảm thấy mình được nhìn thấy, được lắng nghe, được hiểu, được chấp nhận.
Có những mùa hè mình nhớ chỉ vì trong mùa hè ấy có một người khiến mình thấy cuộc đời dịu dàng hơn. Rồi người ấy đi. Và từ đó, ta không chỉ nhớ họ, ta nhớ cả phiên bản của mình khi ở bên họ. Mình từng cười dễ hơn. Từng chờ một tin nhắn. Từng thấy một ngày bình thường cũng có lý do để mong đợi. Từng nghe một bài hát rồi nghĩ đến một người. Từng đi ngang một quán quen và biết có người đang chờ. Những cảm giác ấy sau này có thể không trở lại đúng như cũ. Nhưng điều đó không có nghĩa là cuộc đời đã hết đẹp. Chỉ là cái đẹp thay đổi hình dạng.
Ta thường muốn đời phải trả lại cho mình đúng người cũ, đúng cảm giác cũ, đúng mùa hè cũ. Nhưng cuộc đời không làm thế. Nó thường trao cho ta những vẻ đẹp khác. Nếu cứ khăng khăng đòi một bình minh giống hệt bình minh năm xưa, ta sẽ không nhìn thấy vẻ đẹp của hoàng hôn hôm nay. Nếu cứ đòi người mới phải làm mình cảm thấy y hệt người cũ, ta sẽ bất công với cả hai. Mỗi người đi vào đời ta bằng một ngôn ngữ riêng. Mỗi mùa có một vẻ đẹp riêng. Mỗi tuổi có một bình an riêng. Có những hạnh phúc của tuổi hai mươi không trở lại, nhưng tuổi bốn mươi, năm mươi, sáu mươi có những chiều sâu mà tuổi hai mươi chưa thể hiểu.
Và rồi có một ngày ta nhận ra: điều mình thật sự tìm kiếm không phải là mùa hè. Ta đang tìm lại cảm giác được sống thật với mình. Ta tìm một thời mình chưa quá mệt mỏi vì phải đề phòng. Chưa quá nhiều kinh nghiệm đến mức mất khả năng ngạc nhiên. Chưa quá nhiều tổn thương đến mức ngại yêu. Chưa quá quen với chia ly đến mức không dám gắn bó. Mùa hè chỉ là biểu tượng của một miền trong trẻo trong lòng ta. Ta muốn trở về đó.
Nhưng con người không thể trở lại bằng cách quay ngược thời gian. Ta chỉ có thể trở lại bằng cách sống sâu hơn trong hiện tại. Muốn tìm lại mình, có khi không cần đi đâu xa. Chỉ cần một buổi sáng tắt điện thoại sớm hơn, đi bộ dưới hàng cây, ngồi với một tách cà phê không vội, gọi cho một người lâu ngày chưa hỏi thăm, về ăn cơm với gia đình, nhìn cha mẹ kỹ hơn, nghe tiếng trẻ nhỏ cười, đọc một trang sách, ngồi trước Chúa trong thinh lặng, và hỏi: “Con đang sống điều gì vậy? Điều gì thực sự đáng giữ?”
Có những câu hỏi phải đi gần hết nửa đời người mới biết đặt. Ngày trẻ ta hỏi làm sao để thành công. Sau nhiều năm ta hỏi làm sao để bình an. Ngày trẻ ta hỏi người khác nghĩ gì về mình. Sau nhiều năm ta hỏi mình có sống đúng với lương tâm không. Ngày trẻ ta muốn có thật nhiều người ở bên. Sau nhiều năm ta chỉ mong vài người thật lòng. Ngày trẻ ta sợ bị bỏ lại. Sau nhiều năm ta hiểu điều đáng sợ hơn là tự bỏ mình.
Bạn tôi ạ, đừng vì một mùa hè đã mất mà nghĩ rằng đời mình đã qua phần đẹp nhất. Chừng nào còn biết rung động trước một buổi sáng, còn biết thương một người, còn biết nhớ, biết xin lỗi, biết cảm ơn, biết bắt đầu lại, thì mùa hè vẫn có thể trở về dưới một hình thức khác. Có khi nó không còn là những chuyến đi xa, mà là một bữa cơm đủ người. Không còn là một tình yêu rực rỡ, mà là một người ở cạnh mình qua những ngày rất bình thường. Không còn là tiếng cười của tuổi trẻ, mà là bình an của một người đã đi qua giông bão mà lòng không cay nghiệt.
Có một điều rất đẹp trong đức tin Kitô giáo: Thiên Chúa không hứa cho ta quay lại quá khứ, nhưng Ngài hứa có thể làm mọi sự nên mới. Người không đưa ta về Eden cũ; Người dẫn ta tới một trời mới đất mới. Người không xóa những vết thương của Đức Kitô Phục Sinh; Người biến chính những vết thương ấy thành dấu chứng của tình yêu chiến thắng. Điều đó cho ta một hy vọng sâu xa: những phần dang dở của đời mình không nhất thiết là vô nghĩa. Những mất mát không phải tiếng nói cuối cùng. Những thất bại không có quyền định nghĩa toàn bộ đời ta. Một trang viết dở không có nghĩa cuốn sách đã hỏng.
Có thể có những người ta sẽ không gặp lại. Có những câu hỏi không bao giờ được trả lời. Có những lời tạm biệt mình sẽ không hiểu hết. Có những ký ức sẽ còn khiến tim nhói lên đôi chút cho đến cuối đời. Nhưng bình an không đến khi mọi câu hỏi đã có đáp án. Bình an đến khi ta dám đặt những câu hỏi chưa có đáp án vào tay Thiên Chúa. Có những điều Ngài không giải thích, nhưng Ngài ở cùng. Có những mất mát Ngài không hoàn tác, nhưng Ngài có thể ở trong đó và làm cho ta không bị mất luôn chính mình.
Và rồi ta hiểu, mùa hè ấy không thật sự mất. Nó đã đi vào mình. Những người từng yêu thương ta đã để lại trong ta một phần của họ. Một câu nói của cha. Một sự kiên nhẫn của mẹ. Một cách sống của người thầy. Một tiếng cười của người bạn. Một sự dịu dàng của người từng yêu. Ta mang họ theo mà đôi khi không biết. Mỗi lần mình đối xử tử tế với ai đó bằng điều từng được nhận, người cũ lại sống trong mình một chút. Mỗi lần mình biết chờ đợi, biết tha thứ, biết nói một câu dịu dàng, có thể ta đang tiếp tục một ánh sáng mà một người năm xưa đã trao.
Thế nên, nếu một ngày nào đó bạn lại nhớ mùa hè cũ, đừng vội buồn. Hãy cho phép mình ngồi với nỗi nhớ ấy một lúc. Hãy cảm ơn những gì đã từng có. Hãy cầu nguyện cho những người đã đi qua đời mình. Nếu còn có thể liên lạc và điều cần nói là một điều thiện lành, hãy nói. Đừng chờ. Đừng nghĩ còn nhiều thời gian. Một lời cảm ơn không làm mình nhỏ đi. Một lời xin lỗi không lấy mất phẩm giá. Một câu “tôi nhớ bạn” chân thành không phải là yếu đuối. Một cái ôm đôi khi đáng giá hơn mười năm hối tiếc.
Nhưng nếu người ấy đã đi quá xa để ta có thể nói gì nữa, thì hãy nói với Chúa. Có những lời không đến được tai người kia nữa nhưng vẫn đến được cõi lòng Thiên Chúa. Và rồi hãy sống sao cho những điều mình từng tiếc không lặp lại với người khác.
Bạn tôi ạ, mùa hè nào rồi cũng qua. Hoa nào rồi cũng tàn. Người nào rồi cũng phải có lúc chia tay. Nhưng điều đó không làm cho cuộc đời vô nghĩa. Chính vì ngắn ngủi, đời người mới trở thành một lời mời gọi yêu thật sâu. Chúng ta không được trao vô hạn ngày tháng, nhưng trong số ngày hữu hạn ấy, ta được quyền chọn cách sống. Ta có thể sống như người chỉ đang chờ một mùa hè cũ quay lại, hoặc có thể mở cửa để ánh sáng hôm nay bước vào.
Có lẽ một ngày nào đó, chính hôm nay sẽ trở thành một mùa hè mà ta nhớ. Những người đang ngồi bên cạnh rồi cũng thành người trong ký ức. Căn phòng này rồi sẽ khác. Con đường này rồi sẽ đổi. Gương mặt ta rồi sẽ già. Những điều hiện tại ta thấy quá bình thường rồi có thể trở thành điều mình tha thiết muốn có lại. Vì thế, xin đừng sống hôm nay một cách hờ hững.
Hãy nhìn người thân lâu hơn một chút. Hãy nghe họ kỹ hơn. Hãy bớt cầm điện thoại khi ngồi bên nhau. Hãy giữ một bữa cơm không bị chen vào bởi những thông báo. Hãy chụp một tấm ảnh nếu muốn, nhưng sau đó hãy cất máy đi mà sống. Đừng chỉ lưu khoảnh khắc vào bộ nhớ điện thoại; hãy lưu nó vào trái tim.
Một ngày nào đó, bạn sẽ hiểu rằng đời người không thiếu những điều đẹp. Chúng ta chỉ thường nhận ra vẻ đẹp quá muộn. Ta cứ chờ một điều phi thường mà bỏ qua cái bình thường. Chờ một người hoàn hảo mà quên thương người đang thật lòng. Chờ một ngày thật hạnh phúc mà quên rằng hạnh phúc có khi là buổi chiều hôm nay chẳng có chuyện xấu nào xảy ra. Chờ cuộc đời ổn hết rồi mới sống, mà cuộc đời thì chẳng bao giờ hoàn toàn ổn.
Vậy nên, nếu tôi có thể gửi một điều gì đó cho bạn trong mùa hè này, tôi chỉ muốn gửi một lời: hãy sống sao để mai này nhớ lại, lòng có thể buồn nhưng không quá tiếc. Hãy nói điều cần nói. Hãy thương khi còn có thể thương. Hãy ở lại khi sự ở lại còn ý nghĩa. Hãy ra đi khi việc ra đi là cần thiết, nhưng đừng ra đi trong thù hận. Hãy tha thứ, không phải vì mọi người đều xứng đáng, mà vì trái tim mình xứng đáng được tự do.
Và nếu bạn vẫn cứ đi tìm một mùa hè còn dang dở, có lẽ đừng tìm nó ngoài kia nữa. Nó ở trong bạn. Trong cách bạn bỗng im khi nghe một bài hát. Trong cách tim bạn khựng lại trước một mùi hương quen. Trong sự dịu dàng bất chợt dành cho một người xa lạ. Trong một nỗi buồn không còn quá nhức nhối nhưng vẫn chưa bao giờ biến mất hẳn.
Mùa hè ấy đã đi qua, nhưng nó đã làm nên bạn.
Có thể ngày ấy bạn đã để lỡ một người. Có thể đã để lỡ một lời. Có thể đã để lỡ một cơ hội. Và có lẽ, đúng như bạn nói, bạn đã để lỡ cả chính mình.
Nhưng bạn vẫn còn ở đây.
Và khi bạn còn ở đây, vẫn chưa quá muộn để tìm lại chính mình.
Không phải con người của mùa hè cũ, mà là con người hôm nay: đã từng mất, đã từng đau, đã từng tiếc, nhưng sâu sắc hơn, hiền hơn, biết thương hơn và biết rằng bất cứ điều gì đẹp cũng cần được nâng niu khi nó còn hiện diện.
Có khi ta không cần tìm lại mùa hè đã mất.
Ta chỉ cần học cách đừng để lỡ mùa hè đang đi qua trước mặt mình.
Lm. Anmai, CSsR
TRƯỞNG THÀNH LÀ KHI KHÔNG CÒN CẦN TẤT CẢ MỌI NGƯỜI YÊU MÌNH
Có một giai đoạn trong đời, người ta sống rất nhiều bằng ánh mắt của người khác. Ta vui khi được khen, buồn khi bị chê; ta thấy mình có giá trị khi được đón nhận, rồi lại lập tức hoài nghi chính mình khi ai đó quay lưng. Ta cố gắng cư xử sao cho vừa lòng mọi người, lựa lời sao cho không ai phật ý, điều chỉnh bản thân sao cho người này thấy dễ chịu, người kia thấy hài lòng. Ta muốn trở thành một người tốt, nhưng đôi khi điều ta thực sự muốn lại không chỉ là sống tốt, mà là được tất cả mọi người công nhận rằng mình tốt. Và đó là một gánh nặng rất lớn. Bởi trên đời này, không có bất cứ ai có thể sống mà được tất cả mọi người yêu quý. Ngay cả một người hiền lành nhất cũng có thể bị hiểu lầm. Một người chân thành nhất cũng có thể bị nghi ngờ. Một người sống tử tế nhất vẫn có thể bị ai đó không thích chỉ vì cách nói, cách nghĩ, cách sống, hay đơn giản chỉ vì sự hiện diện của mình chạm vào một điều gì đó mà người kia không muốn đối diện. Vì thế, trưởng thành không phải là học cách làm sao để ai cũng yêu mình. Trưởng thành là học cách sống sao cho dù có người không yêu mình, mình vẫn không vì thế mà đánh mất chính mình.
Ngày còn trẻ, ta dễ nghĩ rằng nếu mình đủ tốt, người khác sẽ đối xử tốt với mình. Nếu mình chân thành, người khác cũng sẽ chân thành. Nếu mình hy sinh, người khác sẽ biết ơn. Nếu mình yêu thương đủ nhiều, người khác nhất định sẽ yêu thương lại. Nhưng rồi cuộc đời dạy ta một bài học không dễ chịu: không phải điều tốt nào ta gieo xuống cũng nở hoa ngay trước mắt ta; không phải sự tử tế nào cũng được đáp lại bằng tử tế; không phải tình cảm nào cũng có sự hồi đáp tương xứng. Có những người nhận được lòng tốt của ta mà xem đó như điều đương nhiên. Có những người được ta nhường nhịn nhiều lần rồi tưởng đó là nghĩa vụ của ta. Có những người chỉ nhớ một lần ta không đáp ứng họ, mà quên hàng trăm lần ta đã có mặt. Có những người từng ngồi ăn chung một bàn với ta nhưng sau đó lại có thể kể về ta bằng một phiên bản mà chính ta cũng không nhận ra. Khi ấy, nếu đời sống nội tâm của ta hoàn toàn dựa trên việc người khác nghĩ gì về mình, ta sẽ kiệt sức. Bởi ta phải sống cùng lúc hàng chục cuộc đời: một cuộc đời để làm hài lòng cha mẹ, một cuộc đời để đẹp lòng bạn bè, một cuộc đời để giữ hình ảnh trong mắt đồng nghiệp, một cuộc đời để tránh bị hàng xóm bàn tán, một cuộc đời để không bị người trên thất vọng, một cuộc đời để người dưới không phàn nàn. Cuối cùng, giữa tất cả những phiên bản ấy, ta chẳng còn biết con người thật của mình đang ở đâu.
Có lẽ một trong những dấu chỉ rõ nhất của trưởng thành là lúc ta bắt đầu chấp nhận một sự thật rất bình thường nhưng trước đây ta từng thấy đau: sẽ có người không thích mình. Và điều đó không nhất thiết có nghĩa rằng mình xấu. Sẽ có người hiểu sai mình. Điều đó không nhất thiết có nghĩa mình phải chạy theo giải thích. Sẽ có người rời khỏi mình. Điều đó không luôn có nghĩa mình đã thất bại. Sẽ có những mối quan hệ từng rất thân thiết nhưng rồi không còn đi chung đường. Sẽ có những người mà ta từng nghĩ sẽ ở cạnh mình rất lâu, cuối cùng chỉ đi với ta một đoạn. Trưởng thành là khi ta không còn cố giữ tất cả những người muốn ra đi, không còn van xin sự công nhận từ những người đã quyết định không hiểu mình, không còn tự hành hạ bản thân để tìm lời giải cho mọi sự lạnh nhạt của người khác. Ta bắt đầu hiểu rằng tình yêu không phải là thứ có thể cưỡng ép. Sự quý mến cũng vậy. Không thể bắt một trái tim phải dành chỗ cho mình. Và đôi khi, phẩm giá của một con người nằm ở chỗ biết lùi lại khỏi những nơi mà sự hiện diện của mình đã trở thành điều không được trân trọng.
Nhưng nói như thế không có nghĩa trưởng thành là trở nên lạnh lùng, bất cần hay kiêu ngạo. Có người sau vài lần bị tổn thương đã nói: “Tôi không cần ai cả.” Đó chưa chắc là trưởng thành. Có thể đó chỉ là một vết thương đang tự xây tường quanh mình. Con người vẫn cần nhau. Ta vẫn cần tình bạn, cần gia đình, cần những người hiểu mình, cần một nơi để trở về, cần một bàn tay nắm lấy mình khi yếu lòng. Vấn đề không phải là không cần tình yêu của ai, mà là không cần tình yêu của tất cả mọi người để xác nhận giá trị của mình. Ta vẫn quý người thương mình, vẫn biết ơn người hiểu mình, vẫn cố gắng sống hòa nhã với mọi người, nhưng ta không còn biến sự chấp thuận của họ thành oxy để tồn tại. Nếu hôm nay ai đó không hài lòng về ta, ta có thể lắng nghe để sửa mình nếu điều họ nói đúng; còn nếu điều họ nghĩ chỉ là định kiến, hiểu lầm hoặc khác biệt, ta bình thản đi tiếp. Người trưởng thành không phải là người không nghe lời góp ý, mà là người biết phân biệt đâu là lời giúp mình nên tốt hơn và đâu chỉ là tiếng ồn khiến mình đánh mất bình an.
Có một sự tự do rất lớn xuất hiện khi ta không còn cố gắng chứng minh mình với tất cả mọi người. Ta không còn cần kể hết những điều tốt mình đã làm chỉ để người khác biết mình không tệ. Ta không còn phải tranh luận trong mọi cuộc hiểu lầm để giành phần đúng. Ta không còn thấy cần phải trả lời mọi lời đồn, mọi nhận xét, mọi ánh mắt lạnh lùng. Bởi càng lớn, ta càng hiểu rằng cuộc đời ngắn hơn rất nhiều so với thời gian ta từng hoang phí để giải thích bản thân cho những người vốn không muốn hiểu. Có những người hỏi không phải để biết sự thật, mà để tìm thêm lý do kết luận về ta. Có những người nghe ta giải thích nhưng đã đóng sẵn cánh cửa trong lòng. Có những nơi ta càng thanh minh càng trở nên bé nhỏ. Khi ấy, im lặng không phải vì không có gì để nói, mà vì ta biết có những sự thật không cần bảo vệ bằng tiếng ồn. Thời gian, cách sống và những người thực sự biết ta sẽ nói thay ta.
Trưởng thành cũng là khi ta thôi đặt trách nhiệm về cảm xúc của mọi người lên vai mình. Có những người được nuôi dạy trong tâm thế luôn sợ làm ai đó buồn. Họ không dám từ chối, không dám đặt giới hạn, không dám nói rằng mình mệt, không dám nói rằng mình không đồng ý. Họ luôn trả lời “được” trong khi lòng mình muốn nói “không”. Họ sẵn sàng hy sinh thời gian, sức khỏe, sự bình an chỉ vì sợ bị gọi là ích kỷ. Họ nhẫn nhịn những điều đáng lẽ không nên nhẫn nhịn, bởi họ nghĩ rằng nếu mình lên tiếng thì người khác sẽ không còn thương mình. Nhưng rồi sau nhiều năm, họ nhận ra rằng một tình yêu chỉ tồn tại khi ta liên tục hy sinh bản thân để làm vừa lòng người khác thì đó là một tình yêu rất mong manh. Người thực sự thương ta có thể buồn khi ta nói “không”, nhưng họ vẫn tôn trọng giới hạn của ta. Người chỉ thương ta khi ta hữu ích cho họ thì thực ra họ có thể đang thương lợi ích họ nhận được nhiều hơn là thương con người thật của ta.
Học cách nói “không” là một phần của trưởng thành. Không với một yêu cầu vượt quá sức mình. Không với một mối quan hệ luôn khiến mình tổn thương. Không với việc phải có mặt ở tất cả mọi nơi. Không với thói quen giải thích đời mình cho những người không liên quan. Không với những cuộc tranh luận vô ích. Không với việc phản bội lương tâm chỉ để giữ một chỗ trong một nhóm nào đó. Và có khi phải nói không ngay cả với những người mình rất quý. Bởi yêu một người không có nghĩa là trao cho họ quyền vượt qua mọi ranh giới của mình. Tha thứ cho một người cũng không có nghĩa là phải để họ lặp đi lặp lại điều làm mình đau. Khi trưởng thành, ta hiểu rằng hiền lành không đồng nghĩa với yếu đuối; bao dung không có nghĩa là để người khác tùy ý làm tổn thương; khiêm nhường không có nghĩa là nghĩ mình không có giá trị. Một con người có lòng nhân hậu càng cần có ranh giới, bởi nếu không, lòng tốt rất dễ bị biến thành nơi để người khác khai thác.
Có một nghịch lý kỳ lạ: càng cần mọi người yêu mình, ta càng dễ đánh mất những người thực sự yêu mình. Bởi khi ta quá phụ thuộc vào sự công nhận, ta bắt đầu sống diễn. Ta nói những điều người khác muốn nghe hơn là điều mình thực sự nghĩ. Ta đồng ý những điều mình không đồng ý. Ta cười trong khi lòng đang tổn thương. Ta tạo ra một hình ảnh dễ chịu để được chấp nhận. Nhưng rồi người ta yêu ai? Họ yêu con người thật của ta hay yêu nhân vật mà ta đã cố tạo ra? Đến một lúc, ta mệt mỏi vì phải diễn vai người dễ thương, người mạnh mẽ, người hiểu chuyện, người luôn có mặt, người chẳng bao giờ giận, chẳng bao giờ mệt, chẳng bao giờ cần ai chăm sóc. Và điều đau nhất là có khi ta đã sống quá lâu để làm người khác hài lòng đến mức chính mình cũng không còn biết mình cần gì, thích gì, buồn vì điều gì.
Trưởng thành là hành trình trở về với sự thật về chính mình. Ta nhận ra mình có ưu điểm nhưng cũng có khuyết điểm. Ta có những phần dễ thương và cả những phần rất khó chịu. Ta từng đúng và cũng từng sai. Ta đã từng làm người khác vui và cũng từng làm người khác đau. Khi không còn cần tất cả mọi người yêu mình, ta cũng không còn cần phải tự tô vẽ mình thành một con người hoàn hảo. Ta có thể nói: “Chuyện đó tôi sai.” Ta có thể xin lỗi mà không thấy mình mất giá trị. Ta có thể sửa đổi mà không cảm thấy đó là một sự hạ nhục. Kỳ lạ thay, chính khi không còn quá bận tâm bảo vệ hình ảnh, ta lại dễ trở thành một người tốt hơn. Vì ta không còn sống để chứng minh mình tốt; ta tập trung vào việc thực sự sống tốt.
Có một khoảng cách rất lớn giữa “muốn được yêu” và “cần được tất cả mọi người yêu”. Muốn được yêu là điều tự nhiên. Ai cũng muốn được đón nhận. Ai cũng muốn trong cuộc đời có một vài người nhìn thấy mình và nói: “Bạn không cần phải trở thành ai khác khi ở bên tôi.” Nhưng cần tất cả mọi người yêu mình lại là một chiếc bẫy. Bởi lúc ấy, ta trao chìa khóa bình an của mình cho người khác. Hôm nay họ vui vẻ với ta, ta hạnh phúc. Ngày mai họ lạnh nhạt, ta suy sụp. Hôm nay một bài viết được nhiều người thích, ta thấy mình có giá trị. Ngày mai bị ai đó chỉ trích, ta mất ngủ. Nếu sống như thế, nội tâm của ta giống như một căn nhà không có nền móng, cứ lung lay theo từng cơn gió từ bên ngoài. Trưởng thành là xây nền móng ở một nơi sâu hơn: trong lương tâm ngay thẳng, trong những giá trị mình lựa chọn, trong đức tin, trong ý thức về nhân phẩm và trong việc biết mình đang cố gắng sống chân thành thế nào.
Với người có đức tin, chuyện này còn đi sâu hơn nữa. Một trong những sự tự do lớn nhất của đời sống thiêng liêng là biết mình được Thiên Chúa yêu trước khi mình làm được bất cứ điều gì để chứng minh bản thân. Con người có thể thay đổi thái độ với ta, nhưng tình yêu của Thiên Chúa không vận hành theo kiểu hôm nay thích ta, ngày mai chán ta. Người biết mình được yêu bởi Thiên Chúa sẽ từ từ bớt đói khát sự tung hô của con người. Không phải vì họ khinh thường người khác, nhưng bởi họ đã tìm được một nền tảng sâu hơn cho giá trị của mình. Đức Giêsu cũng không được tất cả mọi người yêu mến. Người chữa lành nhưng có kẻ tìm cách giết Người. Người nói sự thật nhưng có người cho rằng Người phạm thượng. Người yêu thương nhưng vẫn bị phản bội. Người làm điều thiện nhưng vẫn bị xuyên tạc. Nếu mục tiêu của Đức Giêsu là làm sao để tất cả đều hài lòng về mình, hẳn Người đã không thể bước lên thập giá. Người không sống để được lòng đám đông; Người sống để trung tín với Chúa Cha và với sự thật của tình yêu.
Đó là một bài học rất sâu cho mỗi chúng ta. Có những lúc nếu muốn giữ lòng tất cả mọi người, ta sẽ phải phản bội điều đúng. Có những lúc nói sự thật sẽ khiến ai đó không thích mình. Có những lúc bảo vệ một người yếu thế khiến mình mất lòng người có quyền. Có những lúc từ chối tham gia một chuyện không tốt khiến ta bị xem là khó tính. Có những lúc sống lương thiện sẽ làm ta lạc lõng giữa một tập thể đã quen với thỏa hiệp. Khi ấy, ta phải chọn: được lòng người hay bình an với lương tâm? Trưởng thành là biết rằng được tất cả mọi người thích mà phải đánh mất chính mình thì cái giá ấy quá đắt.
Có những người cả đời chỉ sống để không bị ghét. Họ không gây chiến với ai, nhưng họ cũng không đứng về phía điều gì. Họ không dám bảo vệ ai nếu việc ấy có thể làm họ mất lòng người khác. Họ luôn chọn vùng an toàn của sự trung lập, ngay cả khi công lý cần một tiếng nói. Bề ngoài họ có thể được nhiều người quý, nhưng bên trong lại tồn tại một khoảng trống lớn, bởi họ chưa từng thực sự sống theo điều mình tin. Đừng nhầm một đời sống không có xung đột với một đời sống có bình an. Có những người không ai ghét chỉ bởi họ chưa bao giờ dám đủ thật để người khác có lý do bất đồng với họ. Bình an đích thực không phải là không có ai phản đối mình. Bình an là dù có người phản đối, lòng mình vẫn biết mình đang đứng ở đâu.
Trưởng thành còn là hiểu rằng đôi khi người không thích ta cũng có thể dạy ta nhiều điều. Không cần biến họ thành kẻ thù. Có lời phê bình làm ta đau nhưng lại đúng. Có người chỉ ra một góc tối mà những người thương ta vì nể nang không dám nói. Khi ấy, đừng vội dựng lên bức tường tự ái. Không cần tất cả mọi người yêu mình không có nghĩa là không quan tâm đến bất kỳ ý kiến nào. Người trưởng thành biết lắng nghe, biết suy xét, biết giữ điều đúng và bỏ điều sai. Nếu mười người cùng nói về một khuyết điểm của ta, có lẽ nên tự hỏi. Nếu chỉ một người không thích ta vì ta không làm theo ý họ, có lẽ chẳng cần mất ngủ. Trưởng thành chính là khả năng phân định ấy.
Rồi đến một lúc, ta sẽ thấy cuộc đời mình nhẹ hơn rất nhiều. Ta thôi kiểm tra xem ai còn theo dõi mình, ai đã bỏ theo dõi, ai đã đọc tin nhắn mà chưa trả lời, ai đi đâu mà không rủ mình, ai đang nói gì về mình. Ta thôi tự đặt mình làm trung tâm trong mọi thái độ của người khác. Một người im lặng có thể chỉ vì họ mệt, không nhất thiết vì ghét ta. Một người bận rộn có thể chỉ vì họ đang có những vấn đề riêng, không nhất thiết vì ta đã làm gì sai. Khi không còn quá lệ thuộc vào sự chấp nhận, ta cũng bớt diễn giải mọi chuyện theo hướng tiêu cực. Ta cho người khác quyền được có cuộc đời riêng, tâm trạng riêng, lựa chọn riêng. Và ta cũng cho chính mình quyền ấy.
Có một sự bình an rất đẹp khi ta hiểu rằng không phải ai rời khỏi đời mình cũng là một mất mát. Có người ra đi để ta học tự đứng vững. Có người không chọn ta để ta học rằng giá trị của mình không nằm trong sự lựa chọn của họ. Có người hiểu lầm ta để ta học cách im lặng. Có người phản bội ta để ta hiểu giá trị của lòng trung thành. Có người chỉ đi cùng một đoạn, nhưng đoạn đường ấy vẫn có ý nghĩa. Không nhất thiết mọi cuộc chia xa đều phải kết thúc bằng oán giận. Có những người từng rất quan trọng nhưng rồi trở thành ký ức. Ta có thể biết ơn những điều tốt đẹp đã có mà không nhất thiết phải níu một điều đã đến lúc kết thúc.
Trưởng thành cũng là học cách yêu mà không chiếm hữu. Ta quý một người nhưng không bắt họ phải luôn đứng về phía ta. Ta giúp ai đó nhưng không biến món quà thành món nợ. Ta dành tình cảm nhưng không bắt người kia phải trả lại bằng cùng một mức độ. Ta làm điều tốt bởi vì ta chọn làm điều tốt, không phải để mua lấy sự yêu mến. Khi tình yêu thôi là một cuộc trao đổi ngầm, lòng người trở nên tự do. Ta không còn nghĩ: “Tôi đã làm từng ấy cho họ, sao họ có thể đối xử với tôi như vậy?” Dĩ nhiên, sự vô ơn vẫn làm đau. Nhưng ta bắt đầu hiểu rằng lòng tốt nếu chỉ tồn tại khi được đáp trả thì chưa hẳn là lòng tốt tự do. Có những điều ta làm vì đó là con người ta muốn trở thành, chứ không phải vì ta biết chắc người kia sẽ nhớ ơn.
Càng trưởng thành, ta càng có một vòng tròn nhỏ hơn. Không phải vì ghét người, nhưng vì hiểu chiều sâu quan trọng hơn số lượng. Ta không cần một trăm người biết tên mình; chỉ cần vài người biết trái tim mình. Không cần quá nhiều người vỗ tay; chỉ cần vài người dám nhắc mình khi đi sai. Không cần một đám đông luôn tung hô; chỉ cần một mái nhà mà mình có thể trở về, một người có thể ngồi cạnh mình trong im lặng, một người biết những ngày mình chẳng mạnh mẽ gì mà vẫn không bỏ đi. Những mối quan hệ thật không nhất thiết ồn ào. Có khi người thương ta nhất lại là người ít nói lời dễ nghe nhất, nhưng luôn có mặt lúc ta cần. Có khi người làm ta khó chịu nhất lại là người dám nói điều cần thiết để ta sửa mình. Khi còn non trẻ, ta thích những người khen mình. Khi trưởng thành hơn, ta biết quý những người giúp mình trở nên tốt hơn.
Và rồi một ngày, ta chợt nhận ra mình đã thay đổi. Ta nghe ai đó nói không hay về mình nhưng không còn thấy cần phải chạy đến giải thích. Ta thấy một người từng thân thiết trở nên xa cách nhưng không còn hoảng sợ. Ta từ chối một việc không phù hợp mà không dành cả đêm để cảm thấy tội lỗi. Ta biết có người không thích mình, nhưng sáng hôm sau vẫn ăn sáng ngon, vẫn làm việc, vẫn cầu nguyện, vẫn chăm sóc những người bên cạnh. Đó không phải vô cảm. Đó là dấu hiệu ta đã thôi giao quyền định nghĩa mình cho người khác.
Trưởng thành không làm ta bớt yêu. Ngược lại, nó giúp ta yêu đúng hơn. Khi không còn yêu để đổi lấy sự công nhận, tình yêu trở nên trong sạch hơn. Ta có thể tử tế với người không thích mình mà không cần họ đổi thái độ. Ta có thể cầu nguyện cho người làm mình đau mà không phải giả vờ rằng chuyện ấy chưa từng xảy ra. Ta có thể tha thứ mà vẫn giữ khoảng cách cần thiết. Ta có thể mong điều tốt cho một người dù biết rằng họ không còn thuộc về hành trình của mình. Đó là một thứ tự do rất sâu.
Có thể nói, cả đời người là hành trình chuyển từ câu hỏi: “Người khác nghĩ gì về tôi?” sang câu hỏi: “Tôi đang trở thành người như thế nào?” Khi còn trẻ, ta hỏi liệu người ta có thích mình không. Khi trưởng thành, ta bắt đầu hỏi liệu cách sống này có đúng không. Khi còn bất an, ta tìm người xác nhận mình. Khi nội tâm đủ vững, ta tìm sự thật. Khi còn lệ thuộc, ta cố gắng để không ai rời đi. Khi đã trưởng thành, ta hiểu rằng ai muốn ở lại thì trân trọng, ai cần đi thì chúc bình an, và mình vẫn tiếp tục sống.
Có những ngày ta vẫn yếu lòng. Một lời chê vẫn có thể khiến ta buồn. Một sự từ chối vẫn có thể làm ta đau. Một người quay lưng vẫn khiến tim mình hụt đi một nhịp. Trưởng thành không biến con người thành đá. Ta vẫn có cảm xúc. Ta vẫn bị tổn thương. Nhưng khác ở chỗ ta không còn để một sự từ chối trở thành bản án cho toàn bộ con người mình. Một người không chọn ta không có nghĩa ta không đáng được chọn. Một người không hiểu ta không có nghĩa chẳng ai hiểu ta. Một người không yêu ta không có nghĩa ta không đáng được yêu. Và ngay cả khi nhiều người cùng không đồng ý với ta, điều ấy vẫn chưa tự động chứng minh rằng ta sai. Sự thật không được quyết định bằng số phiếu.
Sau cùng, cuộc đời không yêu cầu chúng ta phải được tất cả mọi người yêu. Cuộc đời chỉ mời gọi ta trở thành một con người chân thật, biết yêu, biết sửa sai, biết giữ lương tâm trong sáng, biết xin lỗi khi cần, biết tha thứ khi có thể, biết rời đi khi một nơi không còn lành mạnh, biết ở lại khi tình yêu cần lòng trung thành, và nhất là biết rằng giá trị của mình không lên xuống theo ánh mắt của thiên hạ. Sẽ luôn có người hiểu ta và người không hiểu ta, người thương ta và người không thích ta, người ở lại và người rời đi. Ta không kiểm soát được điều đó. Nhưng ta có thể chọn cách mình sống.
Thế nên, nếu phải định nghĩa trưởng thành bằng một câu, có lẽ có thể nói thế này: trưởng thành không phải là học cách làm cho tất cả mọi người yêu mình, mà là học cách vẫn sống tử tế khi có người không yêu mình; vẫn giữ bình an khi có người hiểu lầm; vẫn biết mình là ai khi không còn tiếng vỗ tay; vẫn dám nói “không” khi cần; vẫn dám đứng về phía điều đúng dù có thể mất lòng; và vẫn yêu cuộc đời dù đã từng bị chính con người trong cuộc đời ấy làm tổn thương.
Đến cuối cùng, ta sẽ hiểu: mình không cần trở thành người được tất cả yêu quý. Mình chỉ cần trở thành một người mà khi đêm xuống, có thể bình an đối diện với lương tâm mình; một người không phải cúi mặt vì đã sống giả; một người biết mình đã cố gắng yêu thương mà không đánh mất phẩm giá; một người đã từng sai nhưng biết trở về; một người không hoàn hảo nhưng chân thành. Nếu còn có những người thương ta, hãy biết ơn họ. Nếu có những người không thương ta, hãy tôn trọng lựa chọn của họ. Nếu có người hiểu lầm, hãy sửa điều cần sửa rồi bình thản bước đi. Đời người ngắn lắm. Đừng dành hết những năm tháng quý giá để chạy theo tiếng vỗ tay từ những bàn tay có thể bất cứ lúc nào ngừng lại.
Có lẽ sự trưởng thành đẹp nhất là khi lòng ta đủ rộng để nói: tôi không cần tất cả mọi người yêu tôi; nhưng tôi sẽ cố gắng để không vì bị người khác ghét mà trở thành một người biết ghét. Tôi không cần mọi người hiểu tôi; nhưng tôi sẽ cố gắng đừng vội kết án người khác khi chưa hiểu họ. Tôi không cần ai cũng ở lại; nhưng với những ai còn ở cạnh, tôi sẽ biết trân trọng. Tôi không cần cả thế giới công nhận mình; tôi chỉ mong sống sao để khi đứng trước Thiên Chúa, trước lương tâm và trước chính cuộc đời mình, tôi không phải xấu hổ vì đã sống một đời chỉ để làm vừa lòng thiên hạ mà quên mất điều quan trọng nhất: trở thành con người mà mình được mời gọi trở thành.
Lm. Anmai, CSsR
TRI THỨC ĐÍCH THỰC: KHÔNG CHỈ NHÌN THẤY ĐIỀU ĐANG CÓ, MÀ CÒN NHÌN THẤY ĐIỀU CÓ THỂ TRỞ THÀNH
Có một cách hiểu rất nghèo về tri thức: biết càng nhiều sự kiện thì càng được xem là hiểu biết. Người ta nhớ được nhiều con số, thuộc nhiều định nghĩa, kể lại được nhiều biến cố, biết ai đã nói gì, chuyện gì đã xảy ra, sự vật đang vận hành thế nào, rồi tưởng rằng như thế là đã chạm đến chiều sâu của hiểu biết. Nhưng tri thức đích thực không đơn giản là khả năng chất đầy trí nhớ bằng những dữ kiện về thế giới. Một người có thể biết rất nhiều nhưng vẫn không hiểu bao nhiêu; có thể sở hữu một kho thông tin khổng lồ nhưng lại không biết đặt một câu hỏi đúng; có thể mô tả chính xác hiện trạng nhưng hoàn toàn bất lực trước câu hỏi: tại sao nó lại như vậy, nó có nhất thiết phải như vậy không, nó có thể trở nên khác đi không, và nếu có thể khác đi thì con người phải làm gì để điều tốt đẹp hơn trở thành hiện thực? Chính ở điểm ấy, ranh giới giữa thông tin và tri thức bắt đầu xuất hiện. Thông tin nói cho ta biết điều gì đang xảy ra. Tri thức giúp ta hiểu ý nghĩa của điều đang xảy ra. Sự khôn ngoan còn đi xa hơn: nó giúp ta phân định điều gì đáng giữ lại, điều gì cần thay đổi, điều gì phải từ bỏ và điều gì cần kiên trì xây dựng dù chưa thấy kết quả ngay trước mắt.
Tri thức đích thực vì thế luôn mang trong mình một năng lực vượt thoát. Nó bắt đầu từ thực tại nhưng không bị cầm tù bởi thực tại. Nó nhìn thẳng vào những gì đang có nhưng không thần thánh hóa cái đang có. Nó tôn trọng sự kiện nhưng không cho rằng mọi sự kiện đều là định mệnh. Nó chấp nhận hoàn cảnh nhưng không mặc nhiên coi hoàn cảnh là giới hạn cuối cùng của con người. Có những người nhìn thấy một xã hội bất công và nói: “Đời vốn là thế.” Có những người nhìn thấy một gia đình đổ vỡ và nói: “Chắc số phận đã an bài.” Có người nhìn thấy bản thân thất bại và kết luận: “Tôi chỉ có thể là như vậy.” Có người sống nhiều năm trong một cơ chế trì trệ rồi cho rằng điều đang tồn tại chính là điều duy nhất có thể tồn tại. Đó là lúc thực tại bị biến thành nhà tù. Nguy hiểm nhất không phải lúc con người bị giam bên ngoài, nhưng là khi trong tâm trí họ không còn hình dung được một cánh cửa nào nữa. Khi ấy, cái đang có chiếm trọn trí tưởng tượng của họ đến mức cái có thể có không còn được phép xuất hiện. Người ta không còn hỏi “có thể khác đi không?”, bởi họ đã mặc nhiên đồng nhất hiện thực với tất yếu.
Nhưng lịch sử nhân loại chưa bao giờ tiến về phía trước nhờ những người chỉ biết nói: “Mọi sự vốn là như thế.” Hầu hết những bước ngoặt lớn đều bắt đầu từ một sự bất phục tùng rất âm thầm của trí tuệ: ai đó nhìn vào cái đang tồn tại và dám đặt câu hỏi. Người ta từng cho rằng bệnh tật là điều phải cam chịu cho đến khi có người hỏi nguyên nhân của nó. Người ta từng chấp nhận nhiều hình thức bất công như một phần tự nhiên của trật tự xã hội cho đến khi có những lương tâm dám nói rằng cái phổ biến chưa chắc là cái đúng. Người ta từng nghĩ những giới hạn của kỹ thuật là tuyệt đối cho đến khi có người tưởng tượng ra điều chưa từng được thực hiện. Mỗi phát minh, mỗi cuộc cải cách, mỗi bước tiến của khoa học, mỗi sự trưởng thành của đạo đức đều có một điểm khởi đầu chung: con người không chỉ thấy cái đang hiện hữu mà còn thấy một khả thể khác đang ẩn bên trong hoặc vượt ra ngoài nó.
Bởi thế, thực tại và khả năng không phải hai thế giới hoàn toàn tách biệt. Khả năng nằm ngay trong lòng thực tại như hạt mầm nằm trong đất. Một hạt giống nhìn bên ngoài rất nhỏ bé, dường như chẳng có gì đáng kể, nhưng trong nó có cả một cây lớn chưa xuất hiện. Nếu người ta chỉ mô tả hạt giống bằng những gì mắt đang thấy, người ta vẫn chưa hiểu hết hạt giống. Hiểu nó còn phải nhận ra điều nó có thể trở thành. Cũng vậy, nhìn một đứa trẻ mà chỉ đánh giá nó bằng thành tích hôm nay là một cách nhìn rất hẹp. Trong một con người luôn có những khả năng chưa được đánh thức. Trong một người đang lầm lỗi vẫn có thể có một phần thiện chưa được vun trồng. Trong một người thất bại vẫn có những năng lực chưa gặp đúng cơ hội. Trong một cộng đồng đang yếu kém vẫn có những hạt giống hồi sinh. Trong một xã hội đầy rạn nứt vẫn có những khả thể của công lý, liên đới và chữa lành. Không nhận ra khả năng ấy là chỉ nhìn được bề mặt của thực tại.
Có lẽ một trong những bi kịch lớn nhất của con người là bị người khác đóng khung trong hiện trạng của mình. Một người từng phạm lỗi bị coi mãi là kẻ có lỗi. Một người từng nghèo bị nghĩ rằng sẽ chẳng thể làm được điều lớn lao. Một đứa trẻ học chưa tốt bị dán nhãn là kém cỏi. Một người từng yếu đuối bị cho rằng mãi mãi yếu đuối. Một người từng thất bại bị nhìn như thể thất bại là căn tính của họ. Chúng ta thường quên rằng con người không phải là một sản phẩm đã hoàn thành. Con người là một hữu thể đang trở thành. Hôm nay chưa nói hết ngày mai. Một chương rất buồn không phải toàn bộ cuốn sách. Một lựa chọn sai không đồng nghĩa cả đời không còn khả năng chọn lại. Một vết thương không phải toàn bộ con người. Một mùa đông cũng không phủ nhận khả năng của mùa xuân.
Vì thế, tri thức chân thật luôn đi kèm với khiêm tốn. Khiêm tốn không phải tự coi mình không biết gì, nhưng là biết rằng những gì mình thấy chưa chắc đã là toàn bộ. Một con người trưởng thành về trí tuệ không vội đóng hồ sơ về một người khác. Họ không dễ nói: “Tôi biết con người ấy rồi.” Bởi một người có chiều sâu sẽ hiểu rằng không ai có thể được giản lược vào vài hành vi, vài tin đồn, vài thất bại hay vài lần gặp gỡ. Con người sâu hơn những gì họ bộc lộ trong một ngày xấu nhất của cuộc đời. Có những phần của một tâm hồn chỉ xuất hiện khi được tin tưởng. Có những khả năng chỉ nảy mầm khi gặp tình thương. Có những vẻ đẹp chỉ lộ diện sau rất nhiều năm gian nan. Có những sự đổi thay xảy ra âm thầm đến mức người quan sát bên ngoài không nhận ra.
Điều này cũng đúng với chính bản thân ta. Có những lúc ta đau khổ không hẳn vì hiện tại quá tệ, nhưng vì ta đã biến hiện tại thành một bản án về tương lai. Một thất bại trở thành: “Tôi sẽ luôn thất bại.” Một mối quan hệ đổ vỡ trở thành: “Tôi sẽ chẳng còn gặp được ai hiểu mình.” Một cánh cửa đóng lại trở thành: “Không còn con đường nào.” Một thời gian khô khan trở thành: “Cuộc đời tôi chẳng còn ý nghĩa.” Nhưng từ “đang” đến “sẽ luôn” là một bước nhảy mà lý trí không có quyền thực hiện quá nhanh. Tôi đang mệt không có nghĩa tôi sẽ mãi mệt. Tôi đang chưa biết đường không có nghĩa không có đường. Tôi đang thất bại không có nghĩa thất bại là căn tính của tôi. Tôi chưa nhìn thấy tương lai không có nghĩa tương lai không tồn tại.
Tri thức phê phán, vì thế, trước hết là khả năng không để những gì đang có áp đặt lên ta một kết luận tuyệt đối. “Phê phán” ở đây không phải là chê bai mọi sự, cũng không phải thứ hoài nghi cay độc luôn tìm cách phủ nhận. Tư duy phê phán chân chính là biết hỏi: Điều này dựa trên giả định nào? Ai được lợi từ cách sắp xếp hiện tại? Có góc nhìn nào đang bị bỏ quên? Điều chúng ta gọi là “bình thường” có thật sự bình thường hay chỉ là thứ đã tồn tại quá lâu nên chúng ta quen mắt? Điều được số đông chấp nhận có nhất thiết đúng không? Điều đang thành công có thật sự tốt không? Điều đang thất bại có nhất thiết vô giá trị không? Một xã hội rất cần những câu hỏi như vậy, bởi không có câu hỏi, quyền lực rất dễ trở thành tuyệt đối; tập quán dễ biến thành chân lý; và thành kiến dễ khoác áo lẽ thường.
Có những điều tồn tại lâu đến mức người ta quên hỏi tại sao chúng tồn tại. Chính sự quen thuộc có thể khiến con người mù lòa. Chúng ta thường nhận ra sự phi lý của một tập tục xa lạ dễ hơn sự phi lý của chính môi trường mình đã sống từ nhỏ. Bởi vậy, một trí tuệ trưởng thành phải học nghệ thuật tạo khoảng cách với điều quá quen. Thỉnh thoảng cần nhìn chính đời mình như người ngoài nhìn vào. Tại sao tôi đang sống theo nhịp này? Tại sao tôi phải chạy nhanh như vậy? Tại sao tôi luôn cần được công nhận? Tại sao tôi sợ im lặng? Tại sao tôi xem thành công của người khác như mối đe dọa? Tại sao tôi giữ một mối quan hệ chỉ vì sợ cô đơn? Tại sao tôi tiếp tục một cách sống mà chính mình biết đang làm tâm hồn cạn kiệt? Không phải mọi điều lâu năm đều tốt. Không phải mọi lựa chọn quen thuộc đều đúng. Không phải cứ đông người đi một con đường thì con đường ấy chắc chắn dẫn đến nơi đáng đến.
Cũng vậy, trong đời sống xã hội, tri thức không thể chỉ làm nhiệm vụ giải thích thế giới mà còn phải giúp con người đánh giá thế giới. Một nền giáo dục chỉ dạy học sinh cách thích nghi nhưng không dạy họ đặt câu hỏi thì có thể đào tạo những người rất hiệu quả nhưng chưa chắc đào tạo được những con người tự do. Nếu một người chỉ được dạy làm thế nào để thành công trong một hệ thống mà không bao giờ được hỏi hệ thống ấy đang phục vụ giá trị gì, họ có thể trở thành bánh răng hoàn hảo trong một cỗ máy không còn biết mình chạy về đâu. Trí tuệ không chỉ hỏi “làm thế nào?”, mà còn hỏi “để làm gì?”. Không chỉ hỏi “có thể làm được không?”, mà còn hỏi “có nên làm không?”. Không chỉ hỏi “có lợi không?”, mà hỏi “có đúng không?”. Không chỉ hỏi “có hiệu quả không?”, mà hỏi “có nhân bản không?”.
Đây là vấn đề vô cùng quan trọng trong thời đại công nghệ. Con người hôm nay sở hữu sức mạnh chưa từng có. Chúng ta có thể thu thập dữ liệu ở quy mô khổng lồ, dự đoán hành vi, chỉnh sửa sự sống, tạo trí tuệ nhân tạo, thay đổi cách con người tương tác với nhau, làm việc, học tập và suy nghĩ. Nhưng khả năng kỹ thuật không tự động tạo ra sự khôn ngoan đạo đức. “Chúng ta có thể làm điều này” hoàn toàn khác với “chúng ta nên làm điều này”. Khả năng chưa phải là chuẩn mực. Chính vì có thể làm được nhiều hơn, con người càng phải trưởng thành hơn về khả năng phán đoán. Một nền văn minh chỉ tăng sức mạnh mà không tăng lương tâm giống như trao động cơ mạnh hơn cho một chiếc xe nhưng không cải thiện hệ thống lái và phanh.
Tri thức đích thực do đó không thể tách khỏi trách nhiệm. Biết một điều là bước vào một quan hệ mới với điều mình biết. Khi biết một người đang đau, tôi không còn vô can như trước. Khi biết một hệ thống đang gây bất công, tôi không thể hoàn toàn sống như chưa biết. Khi hiểu một hành vi của mình gây tổn thương, sự vô tư trước đó không còn nguyên vẹn. Tri thức càng lớn, trách nhiệm càng lớn. Có những điều ta có thể nói rằng mình không biết; nhưng một khi đã biết, ta phải chọn cách sống với điều mình biết. Sự hiểu biết chân thật vì thế thường làm cuộc sống khó hơn chứ không phải dễ hơn, bởi nó không cho phép chúng ta ngủ yên trong những ảo tưởng tiện lợi.
Tuy nhiên, khả năng nhìn thấy một thực tại khác không có nghĩa là mơ mộng vô căn cứ. Có một khác biệt rất lớn giữa hy vọng và ảo tưởng. Ảo tưởng phủ nhận thực tế. Hy vọng nhìn thẳng thực tế nhưng không cho thực tế quyền nói lời cuối cùng. Người ảo tưởng nói: “Không có vấn đề gì cả.” Người hy vọng nói: “Có vấn đề, nhưng vấn đề không phải tất cả.” Người ảo tưởng tránh nhìn vết thương. Người hy vọng nhìn vết thương rồi tìm cách chữa lành. Người bi quan chỉ thấy bóng tối. Người ngây thơ giả vờ không có bóng tối. Người hy vọng thắp đèn.
Bởi vậy, thực tại chân chính luôn có hai chiều: cái đã thành hình và cái chưa thành hình. Một căn nhà đang xây vừa là những bức tường đang có, vừa là bản thiết kế hướng dẫn những gì còn phải hoàn tất. Một đời người cũng vậy. Ta vừa là những gì lịch sử đã tạo nên nơi mình, vừa là những gì tự do còn có thể chọn để trở thành. Quá khứ đặt nền nhưng không hoàn toàn quyết định tương lai. Hoàn cảnh tác động mạnh nhưng không triệt tiêu tự do. Ta mang trong mình di sản của gia đình, xã hội, giáo dục, những vết thương và những ân huệ; nhưng giữa tất cả những điều ấy vẫn còn một khoảng tự do nơi con người có thể đáp lời cuộc sống bằng một quyết định mới.
Ở đây, đức tin Kitô giáo mở ra một chiều sâu rất đẹp cho khái niệm “khả năng”. Cái nhìn của Thiên Chúa về con người không dừng lại ở con người hiện tại. Trong Tin Mừng, Đức Giêsu rất nhiều lần nhìn một người bằng ánh mắt vượt xa hiện trạng của họ. Ngài nhìn Simon, một ngư phủ nhiều giới hạn, và thấy Phêrô. Ngài nhìn Matthêu đang ngồi ở bàn thu thuế và thấy một môn đệ. Ngài nhìn người phụ nữ bị người đời gắn chặt với tội lỗi và thấy một con người có thể bắt đầu lại. Ngài nhìn Giakêu, người bị cộng đồng khinh miệt, và thấy khả năng hoán cải đang chờ được đánh thức. Ngài nhìn những môn đệ nhát đảm, tham vọng, chậm hiểu và vẫn trao cho họ tương lai của sứ mạng. Thiên Chúa không ngây thơ trước tội lỗi con người, nhưng Ngài cũng không bao giờ đồng nhất con người với tội lỗi của họ.
Có lẽ đây là một trong những điều đẹp nhất của lòng thương xót: lòng thương xót nhìn thấy khả năng nơi người khác khi chính họ không còn nhìn thấy. Có những người đã thay đổi chỉ vì lần đầu tiên trong đời có ai đó tin rằng họ có thể thay đổi. Có những tâm hồn hồi sinh vì có người không nói với họ: “Anh là thế này”, nhưng nói: “Anh không nhất thiết phải mãi là thế này.” Có những đứa trẻ trưởng thành vì ít nhất một người lớn đã nhìn thấy trong chúng điều chưa ai nhìn thấy. Có những người lầm lạc tìm lại được đường vì ai đó vẫn để ngỏ một cánh cửa. Đôi khi tình yêu không phải là nói rằng mọi điều người kia làm đều đúng. Tình yêu sâu hơn: nó đủ chân thật để gọi sai là sai, nhưng đủ hy vọng để không biến cái sai thành toàn bộ căn tính của con người.
Và đó cũng là cách Thiên Chúa đối xử với ta. Ngài biết ta đang là ai, nhưng Ngài cũng biết ta có thể trở thành ai trong ân sủng. Ta thường chỉ nhìn những đổ vỡ. Ngài thấy cả khả năng phục hồi. Ta nhìn những lần phản bội. Ngài vẫn thấy khả năng trung tín. Ta nhìn một tâm hồn nguội lạnh. Ngài thấy ngọn lửa còn có thể cháy lại. Ta nhìn thất bại của mình và muốn kết luận. Thiên Chúa thường đặt một dấu phẩy nơi ta muốn đặt dấu chấm hết.
Vì thế, đời sống thiêng liêng cũng là một hành trình học nhìn hiện tại bằng ánh mắt của khả thể. Hoán cải không chỉ là hối tiếc vì điều mình đã làm, mà còn là dám tin rằng nhờ ơn Chúa mình có thể sống khác đi. Nếu không có niềm tin ấy, sám hối rất dễ biến thành tự kết án. Người chỉ nhìn quá khứ sẽ nói: “Tôi tệ quá.” Người hoán cải nói: “Tôi đã sai, nhưng với ơn Chúa tôi có thể chọn lại.” Kitô giáo không dạy con người phủ nhận tội lỗi, nhưng cũng không cho phép họ tuyệt vọng vì tội lỗi. Thập giá nói lên hai sự thật cùng lúc: tội lỗi nghiêm trọng đến mức Con Thiên Chúa phải chịu chết, nhưng tình yêu mạnh đến mức sự chết không có tiếng nói cuối cùng.
Phục Sinh chính là lời tuyên bố lớn nhất rằng thực tại hữu hình chưa bao giờ là toàn bộ thực tại. Chiều thứ Sáu, nhìn bằng mắt người đời, mọi sự dường như đã kết thúc. Một thân xác nằm trong mộ. Các môn đệ tản mác. Hy vọng tưởng như sụp đổ. Nếu chỉ căn cứ vào điều đang hiện hữu lúc ấy, có lẽ người ta chỉ có thể nói: thất bại. Nhưng Thiên Chúa nhìn thấy một khả năng mà con người không còn nhìn thấy. Sáng Phục Sinh, cái tưởng là chung cuộc hóa thành khởi đầu. Tảng đá đã đóng trở thành tảng đá được lăn ra. Ngôi mộ, biểu tượng của kết thúc, trở thành nơi loan báo sự sống.
Bởi đó, người có đức tin không phải là người phủ nhận đau khổ mà là người không cho đau khổ quyền định nghĩa toàn bộ thực tại. Có những mùa đời ta không thể thay đổi ngay. Có những bệnh tật phải mang. Có những mất mát không thể lấy lại. Có những câu hỏi chẳng có lời giải trong đời này. Nhưng ngay cả khi không thể thay đổi hoàn cảnh, vẫn có một khả năng khác: thay đổi cách mình sống trong hoàn cảnh ấy. Viktor Frankl từng cho thấy bằng chính kinh nghiệm kinh hoàng của đời mình rằng ngay cả khi con người mất gần như mọi tự do bên ngoài, vẫn còn một vùng tự do nội tâm trong cách họ đáp lại điều đang xảy đến. Có những thứ ta không chọn được, nhưng vẫn có thể chọn mình sẽ trở thành ai giữa những điều ấy.
Đó là sự tự do rất sâu: tự do không phải luôn có khả năng đổi hoàn cảnh, mà là không để hoàn cảnh hoàn toàn biến mình thành điều mình không muốn trở thành. Ta không kiểm soát được tất cả những gì người khác làm với mình, nhưng ta có thể chiến đấu để điều họ làm không phá hủy khả năng yêu thương của mình. Ta không chọn được mọi biến cố, nhưng có thể chọn cách biến đau khổ thành sự trưởng thành hay cay đắng. Ta không xóa được quá khứ, nhưng có thể thay đổi vị trí của quá khứ trong câu chuyện đời mình.
Một vết sẹo là ví dụ rất đẹp. Nó không xóa việc từng có một vết thương. Nhưng nó nói rằng vết thương đã đi qua một tiến trình chữa lành. Trưởng thành không phải là trở thành người chưa từng tổn thương. Trưởng thành là để những điều đã làm mình đau không còn điều khiển toàn bộ cách mình nhìn thế giới. Có người sau khi bị phản bội trở nên nghi ngờ tất cả. Có người cũng từng bị phản bội nhưng trở nên sâu sắc và tỉnh thức hơn mà không đánh mất khả năng tin tưởng. Cùng một biến cố, nhưng hai khả năng khác nhau có thể xuất hiện. Đời sống luôn có nhiều khả thể hơn điều ta tưởng.
Bởi vậy, giáo dục đẹp nhất không phải là nhồi thêm dữ kiện nhưng là mở rộng chân trời khả năng. Một người thầy lớn không chỉ truyền điều đã biết mà còn đánh thức câu hỏi chưa được hỏi. Không chỉ nói cho học trò biết thế giới đang thế nào mà còn giúp chúng tưởng tượng xem thế giới có thể tốt hơn thế nào. Không chỉ tạo ra người đi thi giỏi mà tạo ra con người biết suy nghĩ, phân định, chịu trách nhiệm và mơ những giấc mơ có nền tảng. Nền giáo dục tốt không nói với một người trẻ: “Hãy phù hợp với thế giới này bằng mọi giá”, nhưng còn hỏi: “Con có thể góp gì để thế giới này nhân bản hơn?”
Đáng tiếc là nhiều người lớn đã đánh mất năng lực tưởng tượng đạo đức. Khi còn nhỏ, ta dễ tin rằng có thể thay đổi thế giới. Lớn lên, sau nhiều va đập, ta học cách gọi sự từ bỏ là thực tế. Ta nói: “Đừng lý tưởng quá.” “Đời là vậy.” “Ai cũng thế thôi.” “Sống cho mình là được.” Dần dần, những câu như vậy trở thành chiếc nắp đậy lên mọi thao thức tốt đẹp. Nhưng một xã hội không còn những người “không chịu quen” với bất công là một xã hội rất nguy hiểm. Ta cần những người vẫn cảm thấy đau trước điều nhiều người đã quen. Ta cần những con người không coi sự vô cảm là trưởng thành.
Có một thứ “thực tế” thực ra chỉ là sự đầu hàng được diễn đạt bằng giọng khôn ngoan. Nó không còn tin người trẻ có thể sống trong sạch, nên bảo ai cũng vậy. Nó không còn tin lòng trung thực có thể tồn tại, nên khuyên khéo léo lách luật. Nó không còn tin hôn nhân có thể thủy chung nên chế giễu người nghiêm túc. Nó không còn tin người ta có thể phục vụ vô vị lợi nên nghi ngờ mọi lòng tốt. Nhưng nếu con người chỉ sống theo chuẩn của điều phổ biến, cái thấp sẽ luôn kéo cái cao xuống.
Không, thực tại không chỉ là cái đang tồn tại. Thực tại còn bao gồm những hạt mầm chưa nảy. Một người công chính giữa một môi trường gian dối là một khả thể mới của xã hội. Một gia đình biết tha thứ giữa nền văn hóa dễ bỏ nhau là một khả thể mới. Một người trẻ dám sống có lý tưởng giữa sự thực dụng là một khả thể mới. Một người biết lắng nghe trong thời đại ai cũng muốn nói là một khả thể mới. Một người sống tử tế khi chẳng ai nhìn thấy là lời khẳng định rằng thế giới chưa hoàn toàn bị quyết định bởi ích kỷ.
Có khi ta sẽ không nhìn thấy thành quả của điều mình gieo. Nhưng khả năng không phải lúc nào cũng hiện thực hóa ngay. Hạt giống cần thời gian. Người trồng cây biết có những cây mình trồng nhưng không bao giờ được ngồi dưới bóng mát của chúng. Điều ấy không làm việc trồng cây trở nên vô nghĩa. Có những con người đã đấu tranh cho một nền công lý mà họ không sống đủ lâu để chứng kiến. Có những cha mẹ gieo hạt đức tin và nhân cách mà nhiều năm sau con cái mới hiểu. Có những lời tử tế người nói quên từ lâu nhưng người nghe mang theo suốt đời.
Ta thường quá vội đánh giá điều gì là thất bại chỉ vì chưa thấy kết quả. Nhưng nhiều điều quan trọng trong đời lớn lên trong thinh lặng. Rễ cây phát triển trước khi ta thấy cành. Thai nhi lớn lên trong bóng tối trước khi chào đời. Một quyết định âm thầm hôm nay có thể đổi hướng cả đời sau mười năm. Một cuốn sách đọc đúng lúc, một người gặp đúng thời điểm, một lời khuyên tình cờ, một biến cố đau đớn có thể âm thầm tái cấu trúc cả thế giới nội tâm.
Vì thế, có lẽ điều ta cần nhất là học cách sống giữa hiện thực và khả thể mà không nghiêng về hai cực đoan. Nếu chỉ sống trong hiện thực, ta dễ thành người thực dụng, khô cằn, mất hy vọng. Nếu chỉ sống trong khả thể, ta dễ trở thành người mơ mộng không bén rễ. Trưởng thành là đặt chân vững trên đất mà vẫn ngước mắt về trời. Nhìn rõ sự thật nhưng không tuyệt vọng. Nhìn thấy giới hạn mà không từ bỏ phát triển. Nhận ra bóng tối nhưng không ngừng tìm chỗ thắp đèn.
Trong đời sống cá nhân, điều này có nghĩa là mỗi ngày hãy tự hỏi: Tôi đang là ai, và tôi có thể trở thành ai? Hai câu hỏi phải đi cùng nhau. Nếu chỉ hỏi mình đang là ai, ta dễ bị quá khứ khóa lại. Nếu chỉ hỏi mình có thể thành ai, ta dễ sống ảo tưởng về bản thân. Trưởng thành là thành thật với phiên bản hiện tại nhưng không đồng nhất nó với phiên bản cuối cùng.
Có thể hôm nay ta chưa kiên nhẫn, nhưng có thể tập kiên nhẫn. Chưa quảng đại, có thể tập cho đi. Chưa biết lắng nghe, có thể học im lặng. Còn nóng giận, có thể học điều khiển lời nói. Còn ích kỷ, có thể mỗi ngày thực hiện một hành vi vượt khỏi chính mình. Sự thay đổi lớn thường không xảy ra như phép màu tức thì mà qua vô số lựa chọn nhỏ lặp lại. Cái “có thể” dần trở thành cái “đang là” nhờ kỷ luật.
Và đây là điểm rất quan trọng: khả năng chỉ có ý nghĩa nếu được đưa vào hành động. Không phải mọi khả năng tự động thành hiện thực. Hạt giống có thể thành cây, nhưng nếu bị bỏ trong ngăn kéo, nó vẫn chỉ là hạt giống. Một người có tài mà không lao động có thể không bao giờ biến tài năng thành hoa trái. Một người có thiện chí nhưng không thực hành sẽ vẫn chỉ có thiện chí. Một xã hội có lý tưởng đẹp nhưng không xây dựng thể chế phù hợp thì lý tưởng có thể mãi nằm trên giấy.
Khả thể cần quyết định. Quyết định cần kiên trì. Kiên trì cần hy vọng. Và hy vọng cần một lý do đủ lớn để không bỏ cuộc giữa đường.
Người Kitô hữu tìm thấy lý do ấy trong Thiên Chúa, Đấng không ngừng làm mọi sự nên mới. Đức tin không đảm bảo rằng mọi điều ta mong muốn sẽ xảy ra, nhưng cho ta xác tín rằng sự thiện không vô ích, tình yêu không phí phạm và những gì được thực hiện trong sự thật có một giá trị vượt quá điều mắt thấy. Có thể ta không thay đổi cả thế giới, nhưng có thể làm cho góc nhỏ mình đang sống bớt lạnh hơn. Có thể ta không chữa lành mọi vết thương, nhưng có thể không tạo thêm vết thương. Có thể ta không giải quyết mọi bất công, nhưng ít nhất không cộng tác với bất công. Có thể không làm được điều phi thường, nhưng có thể làm điều bình thường với một trái tim phi thường.
Và có lẽ như thế đã là một khởi đầu.
Tri thức đích thực cuối cùng không chỉ mở mắt ta trước thế giới, mà còn mở ra trách nhiệm của ta đối với thế giới. Một khi đã nhìn thấy khả thể tốt đẹp hơn, ta không thể mãi đứng ngoài. Ta phải tự hỏi: phần nào của khả năng ấy được trao vào tay tôi? Tôi không thể làm hết, nhưng điều gì tôi có thể làm? Tôi không thể cứu mọi người, nhưng ai là người đang đứng trước mặt tôi? Tôi không thể sửa cả xã hội, nhưng tôi có thể sống thế nào để đừng trở thành một phần của sự mục ruỗng?
Nhiều khi ta chờ một cơ hội lớn mà bỏ quên những khả thể nhỏ. Ta muốn thay đổi thế giới nhưng chưa học nói tử tế với người trong nhà. Muốn xây dựng công lý nhưng đối xử bất công với nhân viên. Muốn bảo vệ sự thật trên mạng nhưng lại phóng đại chuyện người khác. Muốn xã hội bớt vô cảm nhưng không có thời gian ngồi cạnh một người đang buồn. Thực tại mới luôn bắt đầu từ những lựa chọn rất nhỏ.
Một thế giới mới không xuất hiện từ hư vô. Nó được sinh ra từ hàng triệu hành vi nhỏ của những người tin rằng mọi thứ không nhất thiết phải mãi như cũ.
Một gia đình mới bắt đầu khi một người thôi chờ người kia xin lỗi trước. Một mối quan hệ mới bắt đầu khi ai đó dám nói thật trong yêu thương. Một cuộc đời mới bắt đầu khi ta ngừng dùng quá khứ làm lý do cho sự trì trệ. Một cộng đoàn mới bắt đầu khi ai đó dám phục vụ mà không cần được ghi nhận.
Có một vẻ đẹp rất lặng trong những người như thế. Họ không ồn ào nói mình đang thay đổi thế giới. Họ chỉ sống sao cho nơi họ đi qua, thế giới bớt một chút cay nghiệt, thêm một chút tử tế; bớt một chút dối trá, thêm một chút thật thà; bớt một chút tuyệt vọng, thêm một chút hy vọng.
Rốt cuộc, câu hỏi lớn của tri thức không chỉ là “Tôi biết gì?”, mà còn là “Điều tôi biết đang làm tôi trở thành người thế nào?” Nếu càng học nhiều mà càng kiêu ngạo, tri thức ấy chưa chạm vào chiều sâu. Nếu càng hiểu nhiều mà càng vô cảm, sự hiểu ấy đang thiếu điều gì rất quan trọng. Tri thức chân chính phải làm con người tự do hơn, khiêm tốn hơn, nhân hậu hơn và có trách nhiệm hơn.
Người thật sự hiểu đời thường ít vội phán xét hơn, vì biết mọi chuyện đều có bối cảnh. Người hiểu con người sẽ ít dán nhãn hơn, vì biết mỗi tâm hồn là một lịch sử phức tạp. Người hiểu mình sẽ ít tự phụ hơn, vì biết mình cũng là một hữu thể còn đang trở thành.
Và người có đức tin, ở tầng sâu nhất, là người sống từ một khả thể mà Thiên Chúa đã mở ra: con người không bị kết án phải mãi là con người cũ. “Này đây Ta đổi mới mọi sự.” Đó không chỉ là lời nói về tận thế. Nó có thể bắt đầu ngay hôm nay trong một quyết định tha thứ, một lần đứng dậy, một lần từ bỏ tội lỗi, một lần quay về, một lần chọn hy vọng thay vì buông xuôi.
Có thể ta đang sống trong một giai đoạn mà mọi thứ trông rất tối. Nhưng đêm tối chưa phải là bằng chứng rằng bình minh không tồn tại. Ta chỉ chưa nhìn thấy nó.
Có thể đời ta hiện tại rất khác điều từng mong ước. Nhưng hiện tại chưa chắc là phiên bản cuối cùng.
Có thể một người ta thương đang đi rất xa. Nhưng ta không biết ân sủng đang làm gì trong phần đời mà ta không nhìn thấy.
Có thể những nỗ lực tử tế của ta hôm nay dường như chẳng thay đổi được gì. Nhưng không phải mọi kết quả đều xuất hiện ngay trước mắt người gieo.
Vì vậy, đừng chỉ hỏi: “Mọi thứ đang thế nào?”
Hãy hỏi thêm: “Điều gì có thể được sinh ra từ đây?”
Đừng chỉ hỏi: “Tôi đã trở thành người như thế nào?”
Hãy hỏi thêm: “Từ hôm nay, nhờ ơn Chúa, tôi có thể trở thành người thế nào?”
Đừng chỉ nhìn một vết thương và thấy mất mát. Có khi chính nơi ấy lòng trắc ẩn sẽ được sinh ra.
Đừng chỉ nhìn một thất bại và thấy dấu chấm hết. Có khi nó đang dạy ta một con đường mà thành công chưa từng dạy được.
Đừng chỉ nhìn một cánh cửa đóng. Có những cuộc đời chỉ bắt đầu đổi hướng khi cánh cửa ta từng tuyệt vọng muốn bước qua không mở.
Tri thức cao nhất có lẽ không phải là biết mọi điều, bởi chẳng ai biết mọi điều. Tri thức cao nhất là biết nhìn thế giới bằng một đôi mắt vừa trung thực vừa hy vọng: đủ trung thực để không tô hồng cái đang có, đủ phê phán để không thần thánh hóa hiện trạng, đủ khiêm tốn để biết mình có thể sai, đủ tự do để nghĩ khác, đủ trách nhiệm để hành động, và đủ hy vọng để tin rằng sự thiện vẫn có thể được sinh ra trong một thực tại còn rất bất toàn.
Bởi cái đang tồn tại chưa bao giờ là toàn bộ điều có thể tồn tại. Con người hiện tại chưa phải toàn bộ con người có thể trở thành. Thế giới hôm nay chưa phải phiên bản cuối cùng của thế giới.
Và có lẽ chính ở khoảng cách giữa “đang là” và “có thể là” ấy, Thiên Chúa đang mời con người cộng tác với Ngài.
Không phải để chạy trốn thực tại.
Nhưng để yêu thực tại đủ nhiều đến mức không chấp nhận để nó mãi nghèo nàn hơn điều nó có thể trở thành.
Lm. Anmai, CSsR
CON NGƯỜI KHÔNG CHỈ ĐƯỢC SINH RA – CON NGƯỜI CÒN PHẢI TRỞ THÀNH
Có một sự thật nghe qua có vẻ nghịch lý nhưng càng sống lâu người ta càng nhận ra: một con người có thể đã được sinh ra từ rất lâu mà vẫn chưa thực sự trở thành một con người trọn vẹn. Người ta có thể lớn lên về tuổi tác, cao lên về vóc dáng, mạnh lên về thể chất, có nghề nghiệp, có địa vị, có gia đình, có những trách nhiệm xã hội, có thể nói năng lưu loát, hiểu biết rất nhiều điều, thậm chí có thể thành công trong mắt thiên hạ, nhưng ở một tầng rất sâu bên trong, con người ấy vẫn có thể còn dang dở. Thân xác đã trưởng thành nhưng tâm hồn vẫn chưa trưởng thành. Trí khôn đã tích lũy rất nhiều kiến thức nhưng nội tâm vẫn nghèo nàn. Người ấy đã học cách sống giữa đám đông nhưng chưa học được cách sống với chính mình. Người ấy có thể điều khiển một tổ chức nhưng không điều khiển nổi cơn giận của mình; có thể quản lý rất nhiều tiền nhưng không quản được lòng tham; có thể nói với người khác về sự bình an nhưng chính mình lại không có bình an; có thể trở thành người cha của những đứa con nhưng chưa bao giờ thật sự trưởng thành khỏi những tổn thương của một cậu bé năm xưa. Và bởi vậy, điều khó nhất của đời người không phải chỉ là tồn tại, mà là trở thành. Không phải chỉ là sinh ra, mà là hoàn tất cuộc sinh thành ấy trong suốt cuộc đời. Con người không phải một sản phẩm đã hoàn chỉnh ngay khi lọt lòng mẹ. Mỗi người bước vào đời như một khả thể, như một hạt giống, như một lời hứa chưa được hoàn thành. Trong ta có điều gì đó đã có sẵn, nhưng cũng có điều gì đó chỉ có thể xuất hiện nếu ta dám sống, dám đau, dám đối diện, dám chọn lựa, dám chịu trách nhiệm, dám yêu và dám để cho Thiên Chúa hoàn tất công trình của Ngài nơi mình.
Có những người lớn lên gần như hoàn toàn theo quán tính. Họ ăn, học, làm việc, kiếm tiền, lập gia đình, sinh con, mua nhà, tích lũy tài sản, rồi già đi. Nhìn bên ngoài, cuộc đời của họ không thiếu một cột mốc nào. Nhưng nếu hỏi rằng họ đã bao giờ thực sự gặp chính mình chưa, đã bao giờ lặng xuống đủ lâu để hỏi mình là ai, mình đang sống vì điều gì, những lựa chọn của mình đến từ tự do hay chỉ đến từ nỗi sợ, từ mong muốn được công nhận, từ những áp lực vô hình của gia đình và xã hội, thì chưa chắc họ trả lời được. Rất nhiều người sống cả đời bằng một cái tôi được người khác dựng lên cho họ. Cha mẹ muốn họ phải thế này. Xã hội đòi họ phải thế kia. Thành công bảo họ rằng phải chạy nhanh hơn. Thất bại bảo họ rằng mình chẳng đáng giá. Mạng xã hội nhắc họ rằng người khác đang sống tốt hơn. Tiền bạc thì thì thầm rằng có thêm một chút nữa rồi sẽ yên tâm. Danh dự bảo rằng phải giữ hình ảnh bằng mọi giá. Và thế là từng ngày, con người thật ở bên trong dần bị phủ kín bởi những lớp vai trò. Người ta sống như một diễn viên quá nhập vai đến mức quên mất khuôn mặt thật của mình. Họ cười khi cần phải cười, mạnh mẽ khi người khác cần họ mạnh mẽ, thành công khi xã hội đòi họ phải thành công, nhưng đến một ngày rất muộn, giữa một căn phòng yên tĩnh, họ bỗng thấy mình xa lạ với chính cuộc đời mình.
Điều đáng buồn là sự chưa trưởng thành ấy không phải lúc nào cũng dễ nhìn thấy. Một người yếu đuối bên trong không nhất thiết phải tỏ ra yếu đuối bên ngoài. Nhiều khi ngược lại. Có người càng sợ hãi thì càng thích kiểm soát người khác. Có người càng tự ti thì càng cần được ngợi khen. Có người càng cảm thấy mình nhỏ bé thì càng cần chứng minh quyền lực. Có người càng thiếu tình thương thì càng đòi người khác phải yêu mình. Có người càng bất an thì càng cố sở hữu. Có người chưa hòa giải được với người cha nghiêm khắc năm xưa nên khi trưởng thành lại trở thành một người cha nghiêm khắc y như thế. Có người chưa chữa lành được vết thương bị bỏ rơi nên bước vào mọi tương quan với một nỗi sợ mất người khác, rồi chính nỗi sợ ấy khiến họ trở nên ghen tuông, kiểm soát và làm ngạt thở người mình yêu. Có người chưa bao giờ cảm thấy mình đủ tốt trong mắt mẹ nên dành cả đời để chạy theo thành tích, để rồi dù đạt được bao nhiêu vẫn thấy mình chưa đủ. Những gì ta không chữa lành thường sẽ tìm cách tiếp tục sống qua ta. Những gì ta không ý thức thường sẽ âm thầm điều khiển ta. Và đôi khi con người tưởng mình đang tự do lựa chọn, nhưng thực ra chỉ đang phản ứng theo những vết thương mà mình chưa bao giờ dám gọi tên.
Bởi vậy, trưởng thành không đơn giản là thêm tuổi. Trưởng thành là một cuộc trở về rất dài vào bên trong. Ở đó, con người phải gặp lại tất cả những gì mình đã chạy trốn: đứa trẻ từng sợ hãi, người thanh niên từng thất bại, nỗi cô đơn từng bị che giấu, những cơn giận không được thừa nhận, lòng đố kỵ ta vẫn cố phủ nhận, những khát vọng đẹp mà ta đã phản bội, những giấc mơ đã bỏ quên, những lỗi lầm khiến ta xấu hổ, những người ta chưa tha thứ, và cả những điều ta chưa tha thứ cho chính mình. Không ai trưởng thành bằng cách chỉ đi ra ngoài. Có những quãng đời ta phải đi vào trong. Có những chiến thắng không diễn ra trước tiếng vỗ tay của đám đông mà trong một căn phòng không ai nhìn thấy, khi một người cuối cùng đủ can đảm thừa nhận: tôi đang đau; tôi đang sợ; tôi đã sai; tôi cần được chữa lành; tôi cần thay đổi. Đó có thể là giây phút khiêm tốn nhất của một đời người, nhưng cũng có thể là giây phút khai sinh một con người mới.
Trong sâu thẳm của con người, có thể nói rằng luôn tồn tại những chiều kích tưởng như đối nghịch nhưng thực ra cần nhau để tạo nên sự toàn vẹn. Có một “người mẹ” ở bên trong ta: phần dịu dàng, đón nhận, chăm sóc, trực giác, cảm thông, khả năng ôm lấy sự yếu đuối của mình và của người khác. Có một “người cha” ở bên trong ta: phần định hướng, nguyên tắc, trách nhiệm, can đảm, khả năng nói không, khả năng đứng vững, khả năng bảo vệ điều đúng dù phải trả giá. Một con người trưởng thành không phải là người chỉ có một trong hai. Nếu chỉ có sức mạnh mà không có dịu dàng, sức mạnh dễ biến thành bạo lực. Nếu chỉ có nguyên tắc mà không có lòng thương, nguyên tắc dễ biến thành khắc nghiệt. Nếu chỉ có dịu dàng mà không có bản lĩnh, lòng tốt có thể trở thành nhu nhược. Nếu chỉ có cảm xúc mà không có định hướng, đời sống rất dễ trôi dạt. Một tâm hồn lành mạnh cần biết vừa ôm lấy vừa đứng vững, vừa biết khóc vừa biết chiến đấu, vừa biết cảm thông vừa biết nói sự thật, vừa biết tha thứ vừa biết đặt ranh giới, vừa biết cúi xuống trước người yếu đuối vừa biết chống lại điều bất công.
Nhưng con người không chỉ là tổng hợp của những lực tâm lý bên trong mình. Nếu chỉ dừng lại ở đó, ta vẫn chưa chạm đến chiều sâu lớn nhất. Có một “hơi thở” làm cho con người vượt lên trên chính mình. Kinh Thánh kể rằng Thiên Chúa lấy bụi đất nắn nên con người rồi thổi sinh khí vào lỗ mũi, và con người trở thành một sinh vật sống. Hình ảnh ấy đẹp đến mức ta có thể suy gẫm cả đời. Con người vừa là bụi đất vừa mang hơi thở Thiên Chúa. Ta thuộc về đất, nên ta mỏng giòn, hữu hạn, dễ đau, dễ mệt, dễ già, dễ chết. Nhưng ta cũng mang hơi thở từ trời, nên trong ta luôn có một cơn khát không điều gì hữu hạn có thể lấp đầy hoàn toàn. Ta cần cơm nhưng không chỉ sống bằng cơm. Ta cần tiền nhưng không chỉ sống vì tiền. Ta cần được yêu nhưng ngay cả tình yêu của con người cũng không thể trả lời hết mọi khát vọng sâu xa của linh hồn. Có một vùng trong con người chỉ Thiên Chúa mới có thể chạm tới. Có một câu hỏi mà không thành tựu nào trả lời nổi. Có một khoảng trống mà không tương quan nào, tài sản nào, khoái lạc nào, danh tiếng nào có thể hoàn toàn lấp đầy.
Vì thế, bi kịch của một đời người không nhất thiết là nghèo, thất bại hay bị quên lãng. Có một bi kịch lớn hơn: sống cả đời mà chưa bao giờ trở thành con người mình được tạo dựng để trở thành. Đạt được rất nhiều thứ nhưng đánh mất chính mình. Có đủ mọi thứ bên ngoài nhưng bên trong không có một mái nhà để trở về. Người đời thường hỏi: anh đã làm được gì? Anh có bao nhiêu? Anh đứng ở đâu? Nhưng có lẽ trước mặt Thiên Chúa, câu hỏi sâu hơn là: anh đã trở thành người thế nào? Trái tim anh đã rộng ra hay hẹp lại? Anh đã nhân hậu hơn hay cay nghiệt hơn? Anh đã tự do hơn hay bị xiềng xích hơn? Anh đã học yêu hay chỉ học chiếm hữu? Anh đã biết tha thứ hay ngày càng chất đầy oán hận? Anh đã sống thật hay sống trong những mặt nạ? Anh đã trở thành một con người có thể làm người khác được sống hơn, hay sự hiện diện của anh khiến người khác phải co mình lại vì sợ hãi?
Có những người suốt đời chăm chút cho hình ảnh của mình nhưng không bao giờ chăm chút cho linh hồn. Họ sửa khuôn mặt nhưng không sửa tính khí. Họ làm đẹp ngôi nhà nhưng để lòng mình đầy rác. Họ xây dựng thương hiệu cá nhân nhưng không xây dựng nhân cách. Họ sợ người khác nghĩ xấu về mình hơn là sợ chính mình trở thành người xấu. Họ dành hàng giờ để điều chỉnh một tấm ảnh nhưng không có vài phút để điều chỉnh một lời nói đã làm người thân tổn thương. Thế giới hiện đại rất dễ tạo ra những con người trưởng thành bên ngoài nhưng còi cọc bên trong. Người ta có thể biết sử dụng những thiết bị tinh vi nhất nhưng không biết cách nói lời xin lỗi. Có thể kết nối với hàng nghìn người nhưng không biết lắng nghe một người đang đau. Có thể cập nhật tin tức của cả thế giới nhưng không biết lòng mình đang chứa những gì. Có thể học cách tối ưu hóa năng suất nhưng không biết cách nghỉ ngơi. Có thể biết cách tạo ảnh hưởng nhưng không biết cách phục vụ.
Và điều đó đặc biệt nghiêm trọng nơi người đàn ông, bởi trong nhiều nền văn hóa, người nam từ nhỏ thường được dạy rằng phải mạnh, phải chịu đựng, không được khóc, không được mềm yếu. Người đàn ông vì thế dễ học cách tách mình khỏi cảm xúc. Anh ta được dạy cách chiến đấu nhưng không được dạy cách hiểu nỗi đau. Được dạy phải thành công nhưng ít ai hỏi anh có bình an không. Được dạy phải kiếm tiền nuôi gia đình nhưng ít ai dạy anh phải hiện diện thế nào với vợ con. Được dạy phải bảo vệ người khác nhưng ít ai dạy anh cách chăm sóc những phần mong manh trong chính mình. Và rồi nhiều người đàn ông đi qua đời với một lớp áo giáp rất dày. Họ không khóc, nhưng không có nghĩa họ không đau. Họ ít nói, nhưng không có nghĩa họ không cô đơn. Họ tỏ ra cứng rắn, nhưng nhiều khi đó chỉ là cách một đứa trẻ bên trong họ tự bảo vệ mình.
Một người đàn ông trưởng thành không phải là người không biết khóc. Người đàn ông trưởng thành là người không xấu hổ vì nhân tính của mình. Anh biết sức mạnh không đồng nghĩa với lạnh lùng. Anh biết quyền lực không có nghĩa là áp đặt. Anh biết lãnh đạo không phải là khiến mọi người sợ mình, mà là làm cho người khác cảm thấy an toàn khi ở bên mình. Anh không cần phải thắng mọi cuộc tranh luận. Anh đủ mạnh để nhận lỗi. Anh đủ tự tin để lắng nghe. Anh đủ trưởng thành để nói: “Tôi không biết.” Anh đủ can đảm để xin giúp đỡ. Anh đủ tự do để không phải chứng minh nam tính bằng hung hăng, tiền bạc hay sự chinh phục. Người đàn ông thật sự mạnh thường không cần phô trương sức mạnh, bởi sức mạnh đã trở thành một phẩm chất bình an bên trong anh.
Có một thời điểm nào đó trong đời, mỗi người phải ngừng đổ lỗi. Khi còn trẻ, ta có thể nói: cha tôi đã làm tôi tổn thương; mẹ tôi đã không hiểu tôi; gia đình tôi đã không cho tôi cơ hội; xã hội đã bất công; người này đã phản bội tôi; người kia đã bỏ rơi tôi. Những điều ấy có thể hoàn toàn đúng. Nhưng đến một tuổi nào đó, nếu ta tiếp tục để những điều đã xảy ra trở thành lý do cho mọi điều ta đang làm, ta sẽ mãi là tù nhân của quá khứ. Trưởng thành bắt đầu khi một người nói: tôi không chọn những gì đã xảy ra với mình, nhưng tôi chịu trách nhiệm về những gì tôi sẽ làm với những điều ấy. Tôi có thể đã không được yêu đúng cách, nhưng tôi có thể học yêu đúng cách. Tôi có thể đã lớn lên trong một gia đình nhiều tiếng quát, nhưng tôi có thể quyết định ngôi nhà của mình sẽ có những lời dịu dàng. Tôi có thể đã bị phản bội, nhưng tôi không nhất thiết phải trở thành người đa nghi suốt đời. Tôi có thể đã bị xúc phạm, nhưng tôi không cần mang sự cay đắng ấy đi gieo vào cuộc đời người khác.
Đó chính là điểm kỳ diệu của tự do con người. Quá khứ ảnh hưởng đến ta nhưng không có quyền quyết định hoàn toàn ta sẽ trở thành ai. Vết thương có thể giải thích hành vi của ta nhưng không luôn luôn biện minh cho hành vi ấy. Một ngày kia, ta phải học cách đứng trước những mảnh vỡ của đời mình và hỏi: từ những thứ này, tôi sẽ xây điều gì? Người trưởng thành không phủ nhận những điều đã xảy ra, nhưng cũng không để quá khứ trở thành vị thần cai trị hiện tại. Họ nhìn thẳng vào vết thương, gọi đúng tên nó, khóc cho nó nếu cần, tha thứ khi có thể, tìm sự trợ giúp khi cần, rồi từng bước biến đau khổ thành chiều sâu, biến đổ vỡ thành lòng trắc ẩn, biến những đêm tối đã đi qua thành ngọn đèn cho người khác.
Có lẽ đó là một trong những dấu hiệu đẹp nhất của sự trưởng thành: đau khổ không còn chỉ làm ta cay đắng, mà làm ta nhân hậu. Người chưa trưởng thành khi đau thường muốn người khác cũng đau như mình. Người trưởng thành khi đau lại không muốn ai phải trải qua điều mình từng trải qua. Một người đã từng bị khinh thường có thể chọn đi khinh thường người khác để bù lại cảm giác thấp kém, nhưng cũng có thể chọn trở thành người biết nâng đỡ những ai đang bị bỏ quên. Một người đã từng cô đơn có thể trở nên lạnh lùng, nhưng cũng có thể trở thành người rất nhạy cảm với nỗi cô đơn của người khác. Khác biệt nằm ở việc ta đã làm gì với nỗi đau của mình.
Điều con người được kêu gọi hoàn tất không phải một cái tôi phình to vì kiêu ngạo, nhưng là một nhân vị ngày càng thống nhất. Có những người càng lớn tuổi thì cái tôi càng phình ra: họ cần được công nhận, cần được phục vụ, cần được ưu tiên, cần người khác đồng ý với mình. Đó không phải trưởng thành mà là sự phóng đại của một đứa trẻ bên trong. Trưởng thành thật lại có một chuyển động ngược: càng trưởng thành, người ta càng bớt phải bảo vệ cái tôi. Người ấy không còn cần chứng minh mình luôn đúng. Không cần đứng giữa sân khấu. Không cần thắng mọi cuộc tranh luận. Không cần được mọi người yêu thích. Không cần mọi lời khen để biết mình có giá trị. Người ấy trở nên đơn sơ hơn, tự do hơn, nhẹ hơn.
Chúa Giêsu đã nói một câu tưởng như nghịch lý: ai muốn cứu mạng sống mình thì sẽ mất, còn ai mất mạng sống mình vì Người thì sẽ tìm thấy. Có lẽ đó là quy luật sâu thẳm của việc trở thành người. Ta không trở thành chính mình bằng cách ôm chặt lấy cái tôi, mà bằng cách trao ban. Một hạt lúa nếu cứ giữ nguyên chính nó thì chỉ là một hạt lúa. Nhưng nếu dám rơi xuống đất và chết đi, nó sinh nhiều bông hạt. Con người cũng vậy. Ta tìm thấy bản thân sâu nhất không phải khi chỉ hỏi “Tôi muốn gì?”, mà khi biết hỏi “Tôi có thể trao gì?”. Không phải khi chỉ tìm sự thoải mái cho mình, mà khi biết bước ra khỏi mình để phục vụ. Không phải khi cố giữ mọi thứ, mà khi biết cho đi. Chính trong tình yêu, con người đi từ cái tôi khép kín sang nhân vị trưởng thành.
Và đây cũng là lý do tại sao đời sống thiêng liêng không thể chỉ là một lớp trang trí bên ngoài. Đức tin chân thật không phải chỉ là đọc kinh nhiều hơn, tham dự nhiều nghi thức hơn hay thuộc nhiều điều giáo lý hơn. Tất cả những điều ấy quý giá, nhưng nếu chúng không biến đổi con người bên trong thì vẫn còn thiếu một điều cốt yếu. Người cầu nguyện thật phải dần trở nên khiêm tốn hơn. Người gần Thiên Chúa thật phải dần bớt cay nghiệt. Người sống Tin Mừng thật phải dần dễ tha thứ hơn. Nếu càng đạo đức mà càng khó gần, càng nhiều kinh mà càng dễ làm người khác tổn thương, càng biết luật mà càng thiếu lòng thương xót, thì có lẽ ta mới chỉ khoác tôn giáo lên cái tôi cũ chứ chưa để Thiên Chúa sinh ra một con người mới trong ta.
Thánh Phaolô nói về “con người cũ” và “con người mới”. Đó không phải chỉ là một khái niệm luân lý. Đó là một cuộc sinh thành thật sự bên trong. Con người cũ sống từ sợ hãi, tự ái, ích kỷ, hơn thua, tham lam, ghen ghét. Con người mới sống từ Thần Khí: yêu thương, hoan lạc, bình an, nhẫn nhục, nhân hậu, từ tâm, trung tín, hiền hòa và tiết độ. Nhưng con người mới ấy không xuất hiện trong một đêm. Nó lớn lên chậm rãi như một hạt giống. Có những ngày ta thấy mình tiến bộ, có những ngày lại thấy mình trở về những thói quen cũ. Có những vết thương tưởng đã lành rồi một ngày lại đau. Có những điều đã tha thứ nhưng đôi khi ký ức vẫn quay lại. Đời sống trưởng thành không phải một đường thẳng. Nó giống một cuộc hành hương với những vòng lặp, những lần té ngã, những lúc đi lạc, nhưng quan trọng là hướng đi.
Và có lẽ điều khiến chúng ta hy vọng nhất là Thiên Chúa không bao giờ mệt mỏi với công trình còn dang dở của con người. Ngài thấy nơi ta không chỉ những gì đang là, mà cả những gì ta có thể trở thành trong ân sủng. Chúng ta nhìn một Phêrô bốc đồng, Ngài thấy một tảng đá. Chúng ta nhìn một Matthêu thu thuế, Ngài thấy một tông đồ. Chúng ta nhìn một Maria Mađalêna bị quá khứ đè nặng, Ngài thấy một chứng nhân của sự phục sinh. Thiên Chúa không nhìn con người như một bản án đóng kín. Ngài nhìn ta như một câu chuyện còn đang viết. Vì thế, không ai quá muộn để thay đổi. Không ai quá vỡ để được tái tạo. Không ai quá xa để trở về.
Có thể đến một ngày ta chợt nhận ra mình đã sống nửa đời người bằng những thói quen không thuộc về con người thật của mình. Đừng tuyệt vọng. Nhận ra điều đó đã là một ân sủng. Đáng sợ không phải là đã sống sai một quãng đường. Đáng sợ là không bao giờ nhận ra. Đáng sợ không phải là chưa trưởng thành. Đáng sợ là tưởng rằng mình đã hoàn tất. Một tâm hồn còn có thể thốt lên “tôi cần thay đổi” vẫn còn trẻ. Một trái tim còn có thể xin lỗi vẫn còn sống. Một con người còn có thể học vẫn còn hy vọng.
Vì thế, mỗi ngày ta có thể tự hỏi một câu đơn giản: hôm nay tôi đang trở thành người thế nào? Không phải tôi đã kiếm được bao nhiêu, nhưng tôi đã trở nên thế nào. Không phải bao nhiêu người biết tên tôi, nhưng người gần tôi có cảm thấy được tôn trọng không. Không phải tôi đã thắng bao nhiêu lần, nhưng tôi đã học được gì từ những lần thua. Không phải tôi có vẻ mạnh mẽ đến đâu, nhưng tôi có đủ mạnh để dịu dàng không. Không phải tôi có quyền lực đến đâu, nhưng tôi có dùng quyền lực để nâng người khác lên không. Không phải tôi đã giữ được bao nhiêu, nhưng tôi đã cho đi bao nhiêu.
Cuối cùng, một đời người có lẽ không được đo bằng số năm ta sống, mà bằng mức độ ta đã trở nên trọn vẹn trong tình yêu. Trưởng thành là khi người mẹ bên trong ta biết ôm lấy, người cha bên trong ta biết dẫn đường, và hơi thở thần linh trong ta được tự do làm cho tất cả trở thành một. Khi ấy ta không còn phải chia đôi chính mình. Không còn phải ghét sự mong manh để chứng minh sức mạnh. Không còn phải đàn áp cảm xúc để tỏ ra bản lĩnh. Không còn chạy khỏi quá khứ nhưng cũng không sống trong quá khứ. Ta đứng được trong hiện tại, với tất cả giới hạn và phẩm giá của mình, biết mình là bụi đất nhưng cũng biết mình đang mang hơi thở của Thiên Chúa.
Có lẽ đến cuối đời, điều đẹp nhất không phải là có thể nói: tôi đã trở thành một người vĩ đại. Nhưng là có thể bình an thưa với Chúa: con đã trở thành người mà Ngài muốn con trở thành. Con đã không hoàn hảo, nhưng con đã học yêu. Con đã từng sợ, nhưng con đã học tín thác. Con đã từng ích kỷ, nhưng con đã học trao ban. Con đã từng khép kín, nhưng con đã học mở lòng. Con đã từng chạy trốn chính mình, nhưng cuối cùng con đã dám trở về. Và trong cuộc trở về ấy, con nhận ra rằng ở nơi sâu nhất của linh hồn, Ngài đã luôn ở đó, âm thầm chờ đợi để hoàn tất con người mà Ngài đã bắt đầu tạo dựng từ ngày đầu tiên.
Con người không chỉ được sinh ra một lần. Có những cuộc sinh thành kéo dài cả đời. Có những phần trong ta chỉ được sinh ra sau một mất mát. Có những chiều sâu chỉ xuất hiện sau một lần tan vỡ. Có những phẩm chất chỉ trưởng thành khi ta đã đi qua đủ đau khổ mà không để đau khổ biến mình thành cay độc. Và có một con người mới chỉ thật sự bắt đầu sống khi ta không còn sợ phải chết đi cho cái tôi cũ. Có lẽ đó chính là hành trình lớn nhất của kiếp người: từ một sinh vật chỉ biết tồn tại trở thành một nhân vị biết yêu; từ một cái tôi đầy sợ hãi trở thành một tâm hồn tự do; từ bụi đất mong manh trở thành một con người biết để hơi thở Thiên Chúa đi qua đời mình.
Lm. Anmai, CSsR
TỰ DO HAY CÔ ĐƠN – KHI KHÔNG CÒN AI ĐỢI TA TRỞ VỀ
“Khi không ai đánh thức bạn dậy vào buổi sáng, khi không ai đợi bạn vào ban đêm, và khi bạn có thể làm bất cứ điều gì bạn muốn, bạn gọi nó là gì: tự do hay cô đơn?” Có những câu hỏi nghe qua tưởng rất đơn giản, nhưng càng sống lâu người ta càng thấy không thể trả lời bằng một chữ. Bởi có những ngày ta gọi một trạng thái là tự do, nhưng đến đêm lại nhận ra mình đang cô đơn. Có những lúc ta tưởng mình cô đơn vì không còn ai bên cạnh, nhưng sau một thời gian lại khám phá chính khoảng vắng ấy đã cứu mình khỏi những mối tương quan làm mình nghẹt thở. Và cũng có những con người sống giữa rất nhiều người nhưng cô độc đến tận cùng, trong khi có người sống một mình mà tâm hồn lại bình an, phong phú và đầy những tương quan vô hình. Bởi vậy, câu hỏi không đơn giản là: “Bạn đang một mình hay đang có người bên cạnh?” Câu hỏi sâu hơn phải là: “Bạn đang thuộc về điều gì? Bạn đang sống vì ai? Có ai nằm trong trái tim bạn? Và có ai biết rằng sự hiện diện của bạn làm cuộc đời họ trở nên khác đi hay không?”
Con người thời nay rất thích nói về tự do. Chúng ta muốn được tự do chọn nghề, tự do yêu, tự do đi, tự do ở, tự do nghĩ, tự do nói, tự do quyết định đời mình. Chúng ta sợ bị kiểm soát, sợ bị ràng buộc, sợ những mối quan hệ quá chặt, sợ phải giải thích mình đang ở đâu, với ai, làm gì, sợ có người chờ, sợ có người đòi hỏi, sợ có người cần đến mình quá nhiều. Ta thường mơ một ngày có đủ tiền để không cần nghe ai, có một căn nhà riêng để không ai làm phiền, có một lịch trình riêng để muốn ngủ lúc nào thì ngủ, muốn thức lúc nào thì thức, muốn đi đâu thì đi, chẳng phải xin phép, chẳng phải báo cho ai, chẳng phải vội vàng trở về bởi vì ở nhà cũng chẳng có ai đang đợi. Nghe qua, đó gần như là hình ảnh hoàn hảo của tự do. Nhưng đến một buổi tối nào đó, khi cánh cửa khép lại phía sau, khi căn phòng hoàn toàn yên, khi chiếc điện thoại cả ngày chẳng có lấy một tin nhắn hỏi: “Hôm nay bạn thế nào?”, khi đi đâu cũng chẳng cần báo vì chẳng ai quan tâm mình đi đâu, khi có chuyện vui nhưng không biết gọi cho ai trước tiên, khi có chuyện buồn mà lướt hết danh bạ vẫn không biết nên gọi cho ai, khi bệnh mà chẳng ai biết, khi đi xa không ai dặn “đến nơi nhớ báo”, khi trở về không ai hỏi “sao hôm nay về trễ vậy?”, thì bỗng nhiên thứ tự do từng được ao ước có một âm thanh rất khác. Nó không còn giống bầu trời rộng, mà giống một căn phòng rất lớn nhưng không có tiếng người.
Có lẽ ranh giới giữa tự do và cô đơn mỏng đến mức nhiều khi chỉ khác nhau bởi một điều: ta có được yêu và có đang yêu hay không. Một người sống một mình nhưng biết rằng có người thương mình, có người cần mình, có người cầu nguyện cho mình, có những con người mình đang có trách nhiệm yêu thương, thì cái một mình ấy có thể là sự thanh thản. Nhưng nếu chẳng còn một khuôn mặt nào thật sự quan trọng, chẳng còn một người nào khiến ta muốn sống tử tế hơn, chẳng còn một nơi nào ta mong trở về, chẳng còn một tiếng gọi nào khiến ta dừng công việc lại và nói “tôi đang nghe đây”, thì sự tự do ấy rất dễ biến thành một sa mạc. Sa mạc không đáng sợ chỉ vì nó vắng người. Sa mạc đáng sợ vì đi rất lâu mà không biết mình đang đi về đâu.
Nhiều người tưởng rằng tự do nghĩa là không ai có quyền đòi hỏi gì nơi mình. Nhưng tự do trưởng thành có lẽ không phải thế. Tự do trưởng thành không phải là “tôi chẳng cần ai”, mà là “tôi có thể yêu mà không đánh mất chính mình”. Không phải “tôi muốn làm gì thì làm”, mà là “tôi đủ tự chủ để chọn điều tốt, dù điều tốt ấy đòi tôi hy sinh”. Không phải “không ai có quyền bước vào đời tôi”, mà là “tôi có khả năng mở cửa cho người xứng đáng, và cũng có sức mạnh đóng cửa trước điều làm tổn thương phẩm giá của mình”. Một người hoàn toàn không có ràng buộc chưa chắc đã tự do. Đôi khi người ấy chỉ chưa có gì đủ quý để tự nguyện gắn bó. Cánh diều không phải tự do vì đã cắt dây. Một khi đứt dây, nó không còn bay theo ý mình nữa; nó bị gió cuốn đi. Chính sợi dây tưởng như giữ nó lại lại là điều giúp nó đứng được giữa trời cao. Có những ràng buộc không phải là nhà tù. Có những ràng buộc chính là nơi tự do tìm được ý nghĩa.
Ta thử nghĩ về những điều nhỏ nhất trong đời. Một người mẹ phải thức dậy lúc ba giờ sáng vì đứa con khóc. Xét theo nghĩa nào đó, bà không “tự do”. Bà không thể nói: “Tôi đang ngủ, đừng làm phiền.” Một người cha làm việc mệt mỏi vẫn trở về nhà đúng giờ vì biết có con đang chờ ăn cơm. Ông bị “ràng buộc”. Một người chồng đang vui với bạn bè nhưng nghe điện thoại của vợ báo con sốt liền đứng dậy về ngay. Anh không thể làm “bất cứ điều gì mình muốn”. Một người con đang sống nơi xa mỗi tối gọi về hỏi thăm mẹ già. Một linh mục đang muốn nghỉ nhưng có người bệnh xin xức dầu, có gia đình tang chế cần được an ủi, có một tâm hồn tuyệt vọng đang cần một tiếng nói. Một nữ tu đang mệt vẫn bước vào nhà nguyện vì cộng đoàn đang cầu nguyện. Một bác sĩ đang chuẩn bị về thì có ca cấp cứu. Một người bạn đang bận nhưng nghe bạn mình nói: “Tôi không ổn”, và ở lại với người ấy thêm một giờ. Tất cả những con người ấy đều bị “giới hạn” bởi tình yêu. Nhưng có thật họ kém tự do hơn người chẳng có ai cần đến mình không? Hay chính trong lúc tự nguyện để tình yêu “ràng buộc”, con người mới bước vào hình thức tự do đẹp nhất?
Một trong những bi kịch của thời đại là chúng ta dễ đồng nhất tự do với việc không phải chịu trách nhiệm cho ai. Ta nghe rất nhiều câu như: “Sống cho bản thân đi”, “đừng để ai làm phiền cuộc đời bạn”, “không thích thì bỏ”, “mệt thì cắt đứt”, “ai làm bạn không vui thì loại khỏi đời”. Có những lời khuyên như thế cần thiết trong những mối quan hệ độc hại, bạo hành hoặc thao túng. Không ai có nghĩa vụ phải ở lại trong nơi phẩm giá mình bị chà đạp. Nhưng nếu áp dụng thứ triết lý ấy cho mọi tương quan, ta sẽ dần xây quanh mình một đời sống cực kỳ sạch sẽ, cực kỳ yên tĩnh, cực kỳ chủ động và cũng cực kỳ vắng. Vì người thật không bao giờ hoàn hảo. Ai sống gần ta đủ lâu rồi cũng sẽ có ngày làm ta thất vọng. Ai yêu ta thật rồi cũng có lúc đòi ta phải thay đổi. Một mối quan hệ đủ sâu rồi sẽ có những nghĩa vụ. Tình bạn có nghĩa vụ của tình bạn. Hôn nhân có nghĩa vụ của hôn nhân. Gia đình có nghĩa vụ của gia đình. Đời tu có nghĩa vụ của lời khấn. Thiên chức có nghĩa vụ của thiên chức. Và tình yêu, nếu thật sự là tình yêu, luôn có một mức độ hy sinh.
Có những người từng bị tổn thương sâu nên họ chọn cách sống không cần ai. Họ nói: “Một mình khỏe hơn.” Và nhiều khi điều ấy đúng trong một giai đoạn. Sau một phản bội, ta cần một mình. Sau một cuộc tình làm mình kiệt sức, ta cần một khoảng lặng. Sau những năm tháng phải sống để làm vừa lòng người khác, ta cần học lại việc lắng nghe chính mình. Sau một mối quan hệ kiểm soát, được thức dậy mà không có ai tra hỏi đôi khi là một ân huệ. Sau nhiều năm bị người khác định nghĩa mình phải là ai, được tự do quyết định một ngày của mình có thể giống như được thở lại. Vì thế, đừng vội gọi mọi sự một mình là cô đơn. Có thứ cô tịch chữa lành. Có khoảng vắng lành mạnh. Có những mùa Thiên Chúa đưa ta vào hoang địa không phải để bỏ ta, mà để trả lại ta cho chính mình. Chúa Giêsu cũng nhiều lần đi vào nơi thanh vắng. Người không sợ sự cô tịch. Nhưng Người đi vào cô tịch để cầu nguyện và rồi trở lại với con người. Người không dùng thanh vắng như một pháo đài để trốn tránh tương quan. Người dùng thanh vắng như một nguồn nước để có thể yêu sâu hơn.
Đây có lẽ là điểm phân biệt quan trọng: cô tịch là khi tôi ở một mình nhưng vẫn còn nối kết; cô đơn là khi các sợi dây nối kết trong lòng đã bị đứt. Người sống cô tịch có thể ngồi một mình nhiều giờ mà không thấy trống rỗng, vì trong lòng người ấy có những khuôn mặt, có ký ức, có lời cầu nguyện, có một sứ mạng, có Thiên Chúa. Người cô đơn có thể ngồi giữa một bữa tiệc đông người mà vẫn thấy mình không thuộc về đâu. Vì vậy, cô đơn không phải chuyện số người quanh ta. Cô đơn là cảm giác không ai thật sự chạm được vào phần sâu nhất của mình. Ta có thể có hàng ngàn người theo dõi nhưng không có một người để gọi lúc ba giờ sáng. Ta có thể nhận hàng trăm lời chúc sinh nhật nhưng không có ai biết hôm nay mình thực sự buồn. Ta có thể đăng ảnh đẹp, đi những nơi đẹp, ăn những món ngon, cười rất tươi, nhưng khi màn hình tắt xuống thì chẳng có lấy một người biết mình đang chiến đấu với điều gì.
Có lẽ điều đáng sợ nhất không phải là không có ai đánh thức ta buổi sáng, mà là không có lý do nào đủ đẹp để ta muốn thức dậy. Không phải không có ai đợi ta buổi tối, mà là ta không còn một nơi nào thật sự muốn trở về. Không phải ta có thể làm bất cứ điều gì mình muốn, mà là chẳng có điều gì đủ quan trọng để ta tự nguyện nói “không” với một vài ham muốn của mình. Khi đời chỉ còn là “tôi muốn gì?”, con người tưởng mình đã đạt đỉnh cao tự do. Nhưng nếu tất cả mọi ngày đều chỉ xoay quanh sở thích của mình, đến một lúc cái tôi cũng trở thành một chiếc lồng. Ta ăn thứ ta thích, đi nơi ta thích, xem thứ ta thích, gặp người ta thích, bỏ người ta không thích, thức lúc muốn thức, ngủ lúc muốn ngủ, làm khi có hứng, nghỉ khi mệt. Nhưng rồi câu hỏi xuất hiện: “Để làm gì?” Và đó là câu hỏi mà hưởng thụ không thể trả lời.
Một đời sống có ý nghĩa thường không phải là một đời sống không bị ai làm phiền, mà là một đời sống biết mình đang cần cho một điều gì đó lớn hơn bản thân. Có người cần sống vì con. Có người vì cha mẹ già. Có người vì cộng đoàn. Có người vì một người bệnh. Có người vì những học trò. Có người vì một giáo xứ. Có người vì người nghèo. Có người vì một lời hứa đã nói cách đây ba mươi năm. Có người mỗi sáng thức dậy vì biết ở đâu đó đang có người chờ bữa cơm mình nấu, chờ bài thuốc mình kê, chờ lớp học mình dạy, chờ Thánh lễ mình dâng, chờ lời cầu nguyện của mình, chờ một cuộc điện thoại. Những “ràng buộc” ấy đôi khi làm mệt. Nhưng nếu một ngày tất cả biến mất, ta mới hiểu chúng từng là những sợi chỉ âm thầm khâu đời mình lại với thế giới.
Có một nghịch lý rất đẹp trong Tin Mừng: Đức Giêsu là người tự do nhất, nhưng cũng là người thuộc về người khác nhất. Người không để quyền lực điều khiển. Không để dư luận điều khiển. Không để đám đông quyết định căn tính của mình. Không chiều theo những người muốn tôn Người làm vua. Không sợ những kẻ có thể giết thân xác. Người hoàn toàn tự do. Nhưng chính Người lại nói: “Con Người đến không phải để được phục vụ, nhưng để phục vụ.” Tự do của Đức Kitô không phải thứ tự do không cần ai. Đó là tự do đủ lớn để hiến mình cho mọi người. Người tự do đến mức có thể quỳ xuống rửa chân. Tự do đến mức có thể tha thứ cho kẻ đóng đinh mình. Tự do đến mức có thể nói: “Này là Mình Thầy, hiến tế vì anh em.” Vậy thì đỉnh cao của tự do Kitô giáo không phải là “không ai có quyền trên tôi”, mà là “không có gì có thể ngăn tôi yêu”.
Có lẽ chúng ta phải sửa lại một chút định nghĩa về tự do. Tự do không chỉ là khả năng lựa chọn. Tự do còn là khả năng tự hiến. Nếu tôi chỉ tự do để chọn món ăn, chọn quần áo, chọn chuyến đi, chọn thú vui, tự do ấy còn quá nhỏ. Con vật cũng tìm điều dễ chịu và tránh điều đau đớn. Tự do của con người lớn hơn thế. Tôi có thể chọn trung thành khi bỏ đi dễ hơn. Tôi có thể chọn tha thứ khi trả thù dễ hơn. Tôi có thể chọn chăm sóc một người bệnh dù điều ấy lấy mất nhiều thời gian của mình. Tôi có thể chọn ở lại bên một người đang khổ dù chẳng nhận lại được gì. Tôi có thể chọn giữ một lời hứa ngay cả khi không ai kiểm tra. Tôi có thể chọn làm điều đúng dù không ai nhìn thấy. Tự do ấy không làm đời nhẹ hơn, nhưng làm đời sâu hơn.
Bởi thế, khi nghe câu: “Không ai đánh thức bạn buổi sáng, không ai đợi bạn ban đêm, bạn có thể làm mọi điều mình muốn”, tôi không nghĩ câu trả lời nhất thiết phải là “tự do” hay “cô đơn”. Tôi nghĩ còn một câu hỏi quan trọng hơn: trái tim bạn lúc ấy có đang yêu không? Nếu có, một mình vẫn có thể bình an. Nếu không, giữa vạn người vẫn có thể cô độc. Một người sống một mình trong căn phòng nhỏ, mỗi sáng cầu nguyện cho những người mình yêu, đi làm với ý thức mình đang phục vụ, chiều gọi về hỏi cha mẹ, tối đọc một cuốn sách, chuẩn bị công việc ngày mai, biết ơn vì một ngày được sống – người ấy có thể rất tự do mà không cô đơn. Ngược lại, một người có nhà đầy tiếng người nhưng không ai thật sự hiểu nhau, mỗi người ôm một chiếc điện thoại, không ai lắng nghe ai, không ai tin ai, không ai dám nói sự thật lòng mình – căn nhà ấy có thể rất đông mà vẫn lạnh.
Có khi người ta không đau vì không có ai bên cạnh. Người ta đau vì đã từng có. Một chiếc ghế trống chỉ khiến ta buồn khi trước kia có người từng ngồi đó. Một căn bếp im lặng chỉ làm ta nhói lòng khi đã từng có tiếng người gọi nhau ăn cơm. Một buổi tối không ai đợi chỉ trở nên dài vì đã từng có một thời chỉ cần mở cửa là thấy một ánh mắt ngước lên. Bởi vậy, cô đơn thường không phải là sự vắng mặt đơn thuần, mà là dấu vết của một sự hiện diện đã mất. Người mất cha mẹ hiểu điều này. Người mất bạn đời hiểu điều này. Người có con đi xa hiểu điều này. Người trải qua chia tay hiểu điều này. Người từng thuộc về một cộng đoàn rồi rời đi hiểu điều này. Ta không nhớ tất cả những người đã đi qua đời mình. Ta chỉ nhớ những người từng làm ta cảm thấy mình có một nơi để thuộc về.
Và điều kỳ lạ là khi còn có những người ấy bên mình, ta thường không nhận ra họ quý đến mức nào. Ta thấy tiếng mẹ gọi dậy là phiền. Ta thấy cha hỏi “đi đâu?” là kiểm soát. Ta thấy vợ nhắn “mấy giờ về?” là làm mất tự do. Ta thấy chồng hỏi “ăn cơm chưa?” là câu hỏi bình thường. Ta thấy đứa trẻ chạy ra cửa đòi bồng là mệt. Ta thấy tiếng điện thoại của người thân nhiều khi làm gián đoạn công việc. Cho tới một ngày chẳng còn tiếng gọi nào nữa. Khi ấy ta mới hiểu, có những điều từng làm mình thấy bị ràng buộc lại chính là bằng chứng rằng mình từng được yêu. Đừng đợi đến khi chẳng còn ai hỏi “bao giờ về?” mới hiểu hạnh phúc từng nằm trong một câu hỏi đơn sơ như thế.
Nhưng cũng cần nói thêm một điều: không phải cứ có người đợi là hạnh phúc. Có những căn nhà người ta sợ trở về. Có những điện thoại hiện tên lên màn hình khiến tim người ta thắt lại. Có những mối quan hệ mà câu “anh ở đâu?” không phải quan tâm nhưng là kiểm soát; câu “em đang làm gì?” không phải yêu thương nhưng là nghi ngờ. Có những người nhân danh tình yêu để chiếm hữu. Vì vậy, ta không nên lãng mạn hóa mọi sự ràng buộc. Tình yêu thật luôn đi cùng tự do. Người yêu ta thật không biến ta thành tài sản. Họ quan tâm nhưng không chiếm đoạt. Họ cần ta nhưng không dùng nhu cầu của họ để thao túng ta. Họ ở bên ta nhưng vẫn cho ta khoảng không để lớn lên. Và ta cũng vậy. Trưởng thành là học yêu một người mà không biến người ấy thành thuốc chữa cho nỗi cô đơn của mình.
Đôi khi vì sợ cô đơn, ta bám lấy bất cứ ai. Đó không phải tình yêu. Đó là hoảng loạn. Ta chấp nhận những điều đáng ra không nên chấp nhận, chịu những tổn thương đáng ra phải đặt giới hạn, chỉ vì sợ một buổi tối không có người nhắn tin. Ta tưởng có một người bên cạnh thì đỡ cô đơn, nhưng có những mối quan hệ khiến người ta cô đơn hơn cả sống một mình. Nằm cạnh một người nhưng không còn gì để nói là một loại cô độc rất sâu. Nói ra nỗi buồn mà người kia xem thường còn đau hơn không có ai để nói. Ở trong một mối quan hệ mà phải liên tục diễn vai để được yêu là một hình thức lưu đày. Vì vậy, đừng biến câu hỏi “tự do hay cô đơn?” thành lý do để quay trở lại với những gì từng phá hủy mình. Có lúc lựa chọn ở một mình chính là một hành động bảo vệ sự sống bên trong.
Nhưng khi đã chữa lành đủ, xin đừng xây một ngôi nhà vĩnh viễn trong cô độc. Đừng vì một người từng phản bội mà kết luận không ai đáng tin. Đừng vì một tình bạn tan vỡ mà thôi kết bạn. Đừng vì một cuộc hôn nhân thất bại mà tuyên án tình yêu. Đừng vì từng bị người khác làm tổn thương mà quyết định từ nay không để bất cứ ai lại gần. Những bức tường bảo vệ ta khỏi đau cũng đồng thời ngăn tình yêu bước vào. Khóa cửa có thể giúp ta an toàn, nhưng nếu khóa mãi, căn nhà sẽ thiếu khí trời.
Con người được tạo dựng để sống trong tương quan. Ngay từ những trang đầu của Kinh Thánh đã vang lên một câu rất đáng suy nghĩ: “Con người ở một mình thì không tốt.” Điều đó không có nghĩa tất cả phải kết hôn. Có những người sống độc thân rất trọn vẹn. Có những tu sĩ sống khiết tịnh nhưng đời họ đầy tương quan. Điều Kinh Thánh chạm tới sâu hơn nhiều: con người không được tạo dựng để sống quy hướng hoàn toàn vào chính mình. Ta cần trao ban và đón nhận. Ta cần nói và được nghe. Ta cần yêu và được yêu. Ta cần biết rằng sự hiện diện của mình có ý nghĩa đối với ai đó.
Ngay cả Thiên Chúa mà đức tin Kitô giáo tuyên xưng cũng không phải một sự cô độc tuyệt đối. Thiên Chúa là Ba Ngôi, là tương quan, là trao ban, là hiệp thông. Và con người được dựng nên theo hình ảnh Thiên Chúa. Vì thế, càng trở nên người, ta càng học cách đi ra khỏi mình. Có lẽ hỏa ngục sâu nhất không phải chỉ là lửa, mà là một tình trạng trong đó con người vĩnh viễn khép kín trong cái tôi và không còn khả năng hiệp thông. Còn thiên đàng, theo nghĩa nào đó, chính là sự hiệp thông trọn vẹn: với Thiên Chúa, với tha nhân, với chính mình và với toàn thể tạo thành.
Bởi vậy, một người có thể “tự do” khỏi tất cả nhưng lại chưa chắc đã tự do khỏi cái tôi. Và đây mới là thứ xiềng xích khó nhận ra nhất. Ta tưởng không ai ràng buộc mình, nhưng lại bị chính thói quen của mình điều khiển. Không ai bắt ta thức khuya, nhưng ta không thể rời điện thoại. Không ai buộc ta uống, nhưng ta không dừng được. Không ai ép ta mua, nhưng ta luôn cần thêm một món. Không ai kiểm soát ta, nhưng một lời bình luận của người lạ đủ làm ta mất ngủ. Không ai đòi ta phải nổi tiếng, nhưng ta sống lệ thuộc vào lượt thích. Vậy người ấy có thật sự tự do không? Tự do không phải chỉ là vắng bóng người kiểm soát bên ngoài. Tự do sâu nhất là khả năng làm chủ những gì đang kiểm soát bên trong.
Có những người không ai đợi nhưng họ rất bình an bởi họ biết Thiên Chúa đang đợi. Hình ảnh người cha trong dụ ngôn người con hoang đàng đứng chờ người con trở về là một hình ảnh rất đẹp. Có thể có một thời điểm trong đời ta không còn cha mẹ để trở về, không có người bạn đời để đợi, con cái đã đi xa, bạn bè thưa dần, căn nhà tối hơn ngày trước. Nhưng người có đức tin vẫn có thể khám phá một sự thật âm thầm: đời mình chưa bao giờ hoàn toàn không có ai đợi. Thiên Chúa đợi ta mỗi sáng trong lời cầu nguyện. Đợi ta trở về sau những lần đi quá xa. Đợi ta trong những lần lạc đường. Đợi ta trong bí tích Hòa Giải. Đợi ta trong Thánh Thể. Và cuối cùng, đợi ta ở cuối con đường này.
Nếu hiểu như thế, thì cô đơn cũng có thể trở thành một nơi gặp gỡ. Có những điều ta chỉ nghe được khi đời bớt tiếng ồn. Có những vết thương chỉ bắt đầu lành khi không còn phải diễn trước ai. Có những câu hỏi chỉ hiện ra khi buổi tối đủ yên. Có những người lần đầu tiên cầu nguyện thật sau một cuộc chia tay. Có người lần đầu nhìn lại mình sau khi con cái rời nhà. Có người lần đầu nhận ra đời mình lâu nay quá lệ thuộc người khác khi bước vào một mùa cô độc. Và chính trong lúc tưởng chẳng còn ai, họ lại gặp Đấng vẫn ở đó từ đầu.
Nhưng đừng biến Thiên Chúa thành cái cớ để phủ nhận nhu cầu con người. Có người nói: “Chỉ cần Chúa là đủ.” Về mặt thần học, Thiên Chúa quả thật là cùng đích tối hậu. Nhưng chính Thiên Chúa lại dựng nên ta cần nhau. Chính Đức Giêsu có các môn đệ. Người có bạn hữu. Người khóc trước mộ Lazarô. Người cho Gioan tựa đầu vào ngực trong bữa Tiệc Ly. Người muốn Phêrô, Giacôbê và Gioan ở bên trong giờ hấp hối tại Gethsemane. Người hoàn toàn kết hiệp với Chúa Cha mà vẫn nói: “Tâm hồn Thầy buồn đến chết được, anh em hãy ở lại đây và thức với Thầy.” Nếu Đức Giêsu không xấu hổ khi cần sự hiện diện của bạn hữu, ta cũng không cần giả vờ mạnh mẽ đến mức chẳng cần ai.
Có lẽ một trong những dấu hiệu trưởng thành đẹp nhất là dám nói: “Tôi cần bạn” mà không biến nó thành “tôi sở hữu bạn”. Dám nói: “Tôi nhớ bạn” mà không bắt người kia chịu trách nhiệm cho mọi khoảng trống trong mình. Dám mong có người đợi mình, nhưng cũng học cách trở thành người biết đợi người khác. Vì nhiều khi ta than rằng chẳng ai hỏi thăm, nhưng đã bao lâu rồi ta chưa chủ động hỏi ai? Ta nói chẳng ai nhớ mình, nhưng ta có đang nhớ người khác không? Ta buồn vì không ai chờ mình về, nhưng mình có đang trở thành một mái nhà để ai đó muốn trở về không?
Đây là điều câu hỏi về cô đơn có thể dẫn ta tới: thay vì mãi hỏi “ai yêu tôi?”, hãy thử hỏi “tôi đang yêu ai?”. Thay vì chỉ hỏi “có ai đợi tôi không?”, hãy hỏi “tôi có đang đợi ai bằng lòng kiên nhẫn không?”. Thay vì buồn vì điện thoại không ai gọi, hãy thử gọi cho một người già. Thay vì than không ai hỏi thăm, hãy hỏi thăm một người đang bệnh. Thay vì cảm thấy mình không cần cho ai, hãy tìm một nơi để phục vụ. Có những nỗi cô đơn không được chữa bằng cách tìm người lấp đầy khoảng trống, nhưng bằng cách biến khoảng trống thành chỗ cho người khác bước vào.
Thế giới có rất nhiều người đang chờ một người như thế. Một người già chờ ai đó ngồi nghe những câu chuyện họ đã kể nhiều lần. Một đứa trẻ chờ một người lớn thật sự nhìn vào mắt nó. Một người bệnh chờ ai đó không vội vã. Một người đau khổ chờ một lời không phán xét. Một người thất bại chờ ai đó vẫn tin mình còn có thể đứng dậy. Có thể bạn nói: “Không ai đợi tôi.” Nhưng rất có thể, ở đâu đó, có người đang đợi một sự tử tế mà bạn chưa biết mình có thể trao.
Khi ấy, câu hỏi ban đầu bắt đầu đổi nghĩa. “Không ai đánh thức bạn buổi sáng” có thể không còn là cô đơn nếu bạn tự thức dậy vì biết hôm nay mình có việc tốt cần làm. “Không ai đợi bạn ban đêm” có thể không còn là trống vắng nếu bạn trở về sau một ngày đã sống có ích. “Bạn có thể làm bất cứ điều gì mình muốn” không còn là sự phóng túng, mà trở thành trách nhiệm lớn lao: tôi sẽ dùng tự do của mình để làm gì? Tôi sẽ dùng ngày hôm nay để yêu hay chỉ để tiêu thụ? Tôi sẽ dùng sự độc lập để lớn lên hay để đóng kín? Tôi sẽ dùng căn phòng yên tĩnh để chữa lành hay để nuôi những cay đắng? Tôi sẽ dùng những năm tháng còn lại để chỉ chăm sóc mình, hay biến chính cuộc đời mình thành nơi người khác có thể tìm được một chút ánh sáng?
Cuối cùng, có lẽ tự do và cô đơn không phải hai cực hoàn toàn đối nghịch. Có những khoảng tự do mang vị cô đơn. Có những mùa cô đơn lại sinh ra tự do. Điều quan trọng không phải là né tránh mọi cô đơn, cũng không phải tôn thờ một thứ tự do không ràng buộc. Điều quan trọng là đi xuyên qua cả hai để tới một đời sống có khả năng yêu mà không lệ thuộc, gắn bó mà không chiếm hữu, một mình mà không đóng kín, thuộc về mà không đánh mất bản thân.
Nếu một sáng không ai đánh thức bạn, hãy tự thức dậy và biết ơn vì mình còn một ngày để sống. Nếu một tối không ai chờ bạn, hãy thắp một ngọn đèn, chuẩn bị một bữa ăn, gọi cho một người, đọc một trang sách, cầu nguyện cho những ai đang cô độc hơn mình. Nếu bạn có thể làm bất cứ điều gì mình muốn, hãy dùng thứ tự do ấy để làm một điều đáng làm. Và nếu trong lòng vẫn còn một khoảng trống không gọi được tên, đừng vội lấp nó bằng bất cứ ai. Hãy ngồi với nó đủ lâu để hiểu mình thật sự đang thiếu điều gì.
Có thể bạn không thiếu một người tình. Có thể bạn thiếu một người bạn thật. Có thể bạn không thiếu những cuộc vui. Bạn thiếu một sứ mạng. Có thể bạn không thiếu người nói chuyện. Bạn thiếu người lắng nghe. Có thể bạn không thiếu tự do. Bạn thiếu một lý do để trao tự do ấy cho một điều lớn hơn bản thân.
Và nếu một ngày bạn gặp được người khiến bạn muốn nhắn: “Tôi về rồi”; một người làm bạn thấy căn nhà có nghĩa hơn khi có tiếng họ; một người khiến bạn muốn sống đàng hoàng không phải vì sợ họ kiểm soát nhưng vì không muốn làm họ đau; một người khiến bạn sẵn sàng đổi lịch trình, từ bỏ một chút tiện nghi, bớt một chút cái tôi; xin đừng vội gọi đó là mất tự do. Có thể chính lúc ấy bạn đang hiểu lần đầu tiên tự do được sinh ra để làm gì.
Bởi một đời người không đẹp nhất khi chẳng ai có thể ràng buộc mình. Một đời người đẹp nhất khi giữa hàng ngàn khả năng có thể đi, ta tự do chọn ở lại với điều đáng ở lại; giữa hàng ngàn người có thể lướt qua, ta chọn trung thành với những người được trao cho mình; giữa hàng ngàn cách tiêu dùng cuộc đời, ta chọn biến nó thành một món quà.
Có lẽ câu trả lời cho câu hỏi “tự do hay cô đơn?” cuối cùng không nằm ở hoàn cảnh bên ngoài. Nó nằm ở trái tim. Nếu trái tim chỉ có chính mình, tự do rồi cũng thành cô độc. Nếu trái tim còn biết yêu, ngay cả cô tịch cũng có thể trở thành bình an. Và nếu trái tim biết mình thuộc về Thiên Chúa, thuộc về một sứ mạng và thuộc về những người mình được mời gọi yêu thương, thì ngay cả trong những đêm không có ai chờ sau cánh cửa, ta vẫn có thể biết rằng đời mình không vô nghĩa.
Vì điều đáng sợ nhất không phải là một căn phòng không có ai. Điều đáng sợ nhất là một trái tim không còn ai để yêu. Và điều đẹp nhất không phải là có thật nhiều người quanh mình, mà là biết rằng sự hiện diện của mình đã trở thành một chút bình an, một chút hy vọng, một mái nhà nhỏ cho một ai đó giữa cuộc đời này.
Cho nên, nếu hỏi tôi rằng: khi không ai đánh thức ta buổi sáng, không ai đợi ta ban đêm và ta có thể làm bất cứ điều gì mình muốn, đó là tự do hay cô đơn? Tôi sẽ nói: có thể là cả hai. Nhưng câu hỏi quan trọng hơn vẫn là: ta sẽ làm gì với khoảng tự do và khoảng cô đơn ấy? Ta sẽ để nó biến mình thành một con người khép kín, cay đắng, lạnh lùng, hay sẽ biến nó thành khoảng đất để tâm hồn lớn lên? Ta sẽ dùng nó để trốn khỏi thế giới hay để chuẩn bị trở lại với thế giới bằng một trái tim hiền hơn? Ta sẽ ngồi đó đợi ai đó đến cứu mình khỏi cô đơn, hay bắt đầu bước ra để trở thành niềm an ủi cho một người khác?
Và biết đâu, chính trong lúc ta bắt đầu sống như thế, ta sẽ nhận ra: mình chưa bao giờ thật sự hoàn toàn cô độc. Bởi Thiên Chúa vẫn ở đó. Những người mình yêu vẫn ở trong tim. Và ngoài kia vẫn còn rất nhiều người cần một ánh mắt, một lời hỏi thăm, một sự hiện diện, một người chịu ở lại.
Tự do lớn nhất, sau cùng, không phải là không thuộc về ai.
Tự do lớn nhất là được tự nguyện thuộc về tình yêu.
Lm. Anmai, CSsR
TRƯỞNG THÀNH LÀ BIẾT RÕ NHỮNG GIỚI HẠN CỦA CHÍNH MÌNH
“Trưởng thành là biết rõ những giới hạn của chính mình. Trưởng thành là một nỗi thất vọng cay đắng mà không có phương thuốc nào chữa được, trừ phi có thể nói rằng tiếng cười cũng có thể chữa lành được điều gì đó.” Có những câu nói nghe qua tưởng như bi quan, nhưng càng sống lâu người ta càng thấy trong đó có một thứ sự thật rất khó chịu mà cũng rất giải thoát. Khi còn trẻ, chúng ta thường nghĩ trưởng thành là trở nên mạnh hơn, giỏi hơn, tự do hơn, có nhiều lựa chọn hơn, có tiếng nói hơn, có khả năng quyết định cuộc đời mình nhiều hơn. Ta tưởng trưởng thành nghĩa là một ngày kia mình sẽ hiểu hết mọi chuyện, sẽ đủ khôn để không còn sai lầm, đủ mạnh để không còn bị tổn thương, đủ vững để không còn sợ hãi, đủ kinh nghiệm để điều khiển đời mình đi đúng theo những gì đã dự tính. Nhưng rồi cuộc đời từ từ dạy ta một bài học khác hẳn: trưởng thành không phải lúc nào cũng là có thêm; rất nhiều khi trưởng thành là biết mình không có. Không có đủ sức để cứu tất cả mọi người. Không đủ khôn để hiểu tất cả mọi chuyện. Không đủ khả năng để giữ lại tất cả những gì mình yêu. Không đủ thời gian để làm mọi điều mình muốn. Không đủ lời để giải thích cho mọi người hiểu mình. Không đủ lòng tốt để khiến mọi người đối xử tốt với mình. Không đủ cố gắng để làm cho mọi dự định đều thành công. Và đau nhất, có những điều dù mình đã làm hết sức, kết quả vẫn không giống như mình mong đợi. Chính ở đó, trưởng thành bắt đầu.
Thuở nhỏ, thế giới tương đối đơn giản. Buồn thì khóc. Đau thì chạy về nhà. Sợ thì tìm một người lớn. Làm sai thì hy vọng có người sửa. Mất một món đồ chơi thì có thể ngày mai được mua món khác. Nhưng càng lớn, có những mất mát không ai mua lại được, có những vết thương không ai băng thay được, có những câu hỏi không ai có câu trả lời, có những buổi tối chính mình phải ngồi với nỗi buồn của mình mà không biết gọi cho ai, có những quyết định mà không một người nào trên đời có thể chịu trách nhiệm thay. Đó là lúc con người bắt đầu hiểu thế nào là giới hạn. Có những cánh cửa mình gõ mãi cũng không mở. Có những người mình yêu đến mấy cũng không thể giữ. Có những hiểu lầm mình giải thích đến kiệt sức người ta vẫn không muốn hiểu. Có những mối quan hệ ta cố hàn gắn nhưng phía bên kia đã không còn muốn ở lại. Có những cơ hội chỉ đến một lần. Có những lời lẽ đã nói ra thì không thu lại được. Có những sai lầm có thể được tha thứ nhưng dấu vết vẫn còn. Có những năm tháng mình tưởng còn rất dài, bỗng một ngày nhìn lại mới biết chúng đã đi qua gần hết.
Biết giới hạn của mình không phải là đầu hàng. Đó là một hình thức khôn ngoan rất sâu. Người non nớt thường nghĩ mình có thể kiểm soát mọi thứ. Người trưởng thành hiểu mình chỉ có thể kiểm soát một phần rất nhỏ của cuộc đời: thái độ của mình, lựa chọn của mình, cách mình cư xử trước những gì xảy đến. Ta không kiểm soát được người khác nghĩ gì. Không kiểm soát được ai yêu hay ghét mình. Không kiểm soát được những lời đồn. Không kiểm soát được sự đổi thay của lòng người. Không kiểm soát được ngày mai. Không kiểm soát được bệnh tật, tuổi già và cái chết. Ta chỉ có thể chọn hôm nay mình sống thế nào, phản ứng thế nào, tha thứ hay ôm hận, tiếp tục hay bỏ cuộc, nói lời tử tế hay làm người khác tổn thương, sống trung thực hay diễn một vai cho vừa lòng thiên hạ. Khi hiểu điều ấy, con người bớt hoang tưởng về quyền lực của mình và cũng bớt dằn vặt vì những chuyện nằm ngoài khả năng của mình.
Có một thứ mệt mỏi xuất hiện khi ta cố gắng làm Thiên Chúa trong đời của chính mình: muốn mọi người đều hành xử như ta nghĩ, muốn mọi biến cố đều nằm trong dự kiến, muốn những người ta yêu không bao giờ thay đổi, muốn cuộc sống luôn công bằng, muốn mọi câu hỏi đều có câu trả lời. Nhưng đời không vận hành như thế. Có người sống tử tế vẫn gặp điều cay đắng. Có người cố gắng hết lòng vẫn thất bại. Có người yêu chân thành vẫn bị phản bội. Có người cầu nguyện rất nhiều mà điều họ mong đợi vẫn không xảy ra. Có người chăm sóc sức khỏe cẩn thận vẫn đổ bệnh. Có gia đình đang yên vui bỗng một ngày gặp biến cố. Nếu trưởng thành chỉ là học cách kiểm soát cuộc đời, chẳng ai có thể trưởng thành nổi, bởi đời luôn có một phần bất khả đoán. Trưởng thành vì thế là học sống bình an ngay cả khi không kiểm soát được mọi chuyện.
Nỗi thất vọng cay đắng nhất của trưởng thành có lẽ là thất vọng về chính mình. Khi còn trẻ, ta dễ nhìn mình qua những khả năng chưa được kiểm chứng. Ta nghĩ mình sẽ can đảm hơn. Ta tưởng mình sẽ không giống những người từng làm ta thất vọng. Ta nói: sau này tôi sẽ không nóng giận như thế, sẽ không ích kỷ như thế, sẽ không yếu đuối như thế, sẽ không bao giờ phản bội những nguyên tắc mình tin. Nhưng rồi có những ngày ta nhận ra trong mình cũng có những phần rất nhỏ nhen. Ta ghen tị. Ta giận dữ. Ta sợ bị bỏ rơi. Ta cần được công nhận. Ta nói những điều không nên nói. Ta làm người khác buồn. Ta tự ái vì những chuyện rất nhỏ. Ta đã từng nghĩ mình rộng lượng, cho đến khi bị thiệt. Từng nghĩ mình bao dung, cho đến khi bị phản bội. Từng nghĩ mình kiên nhẫn, cho đến khi phải chờ quá lâu. Từng nghĩ mình mạnh mẽ, cho đến khi người mình thương rời đi. Từng nghĩ đức tin của mình rất lớn, cho đến khi lời cầu nguyện không được đáp theo cách mình muốn. Trưởng thành là khoảnh khắc đau đớn khi con người thôi ngạc nhiên về sự yếu đuối của người khác bởi đã bắt đầu nhìn thấy sự yếu đuối của chính mình.
Nhưng biết giới hạn của mình không có nghĩa là khinh thường mình. Có người sau một vài thất bại lại đi từ ảo tưởng sang tuyệt vọng. Trước kia họ nghĩ mình làm được mọi thứ, sau đó lại nghĩ mình chẳng làm được gì. Cả hai đều không phải trưởng thành. Trưởng thành là nhìn mình đúng mức. Tôi có những khả năng và tôi cũng có những giới hạn. Tôi có những điều tốt đẹp và những phần còn tối. Tôi có thể yêu nhưng tình yêu của tôi chưa hoàn hảo. Tôi có thể tha thứ nhưng đôi khi phải mất rất lâu. Tôi có thể mạnh mẽ nhưng cũng có lúc cần một bờ vai. Tôi có thể giúp người khác nhưng không thể sống thay cuộc đời của họ. Tôi có thể cố gắng nhưng không thể bảo đảm kết quả. Khi nhìn mình như thế, ta không còn phải chứng minh rằng mình vô địch. Ta được phép nói: tôi không biết. Tôi không làm được. Tôi đang mệt. Tôi cần giúp đỡ. Tôi đã sai. Tôi xin lỗi. Có lẽ chẳng câu nói nào cho thấy sự trưởng thành rõ bằng khả năng nói những điều ấy mà không cảm thấy phẩm giá của mình bị giảm đi.
Người chưa trưởng thành rất sợ bị nhìn thấy giới hạn, nên thường phải che giấu. Họ sợ người khác biết mình không biết. Sợ thừa nhận sai. Sợ xin lỗi. Sợ yếu đuối. Sợ bị từ chối. Sợ không được ngưỡng mộ. Vì thế, họ tiêu tốn rất nhiều năng lượng để xây dựng một hình ảnh. Càng phải bảo vệ hình ảnh ấy, họ càng căng thẳng. Trưởng thành giúp ta thôi sống dưới ánh mắt của một đám đông tưởng tượng. Ta không cần phải thắng trong mọi cuộc tranh luận. Không cần phải đáp trả mọi lời xúc phạm. Không cần phải giải thích với tất cả mọi người. Không cần chứng minh giá trị của mình bằng cách làm cho người khác nhỏ đi. Không cần tỏ ra hạnh phúc khi trong lòng đang tan vỡ. Có những ngày chỉ cần sống tử tế, làm bổn phận, ăn một bữa cơm, ngủ một giấc, cầu nguyện đôi chút, và đi tiếp đã là đủ.
Càng trưởng thành, ta càng nhận ra rất nhiều điều trước kia mình coi là quan trọng thực ra chẳng đáng để đánh đổi bình an. Có thời ta mất ngủ vì một lời nhận xét. Có thời ta buồn cả ngày vì một người không trả lời tin nhắn. Có thời ta cố gắng bước vào những nơi không muốn đón mình. Có thời ta xin tình thương từ những người chỉ cho mình sự lạnh nhạt. Có thời ta giải thích đến kiệt sức với những người đã quyết định hiểu sai. Về sau ta hiểu: có những cánh cửa đóng lại không phải vì mình vô giá trị; chỉ đơn giản vì đó không phải nơi dành cho mình. Có những người rời đi không phải vì mình không đáng được yêu; chỉ vì hành trình của họ không còn đi cùng mình nữa. Có những mối quan hệ kết thúc không nhất thiết phải có một người hoàn toàn đúng và một người hoàn toàn sai. Đôi khi chỉ là hai người không còn có thể cùng nhau đi tiếp.
Trưởng thành cũng là khi ta biết rằng mọi mối quan hệ đều có giới hạn. Cha mẹ không thể hiểu con cái mọi lúc. Vợ chồng không thể đáp ứng mọi nhu cầu của nhau. Bạn bè dù thân thiết cũng có đời sống riêng. Một người yêu mình không có nghĩa là họ phải luôn đoán đúng điều mình cần. Một người tốt cũng có lúc vô tâm. Một người trung thành cũng có giới hạn của sức chịu đựng. Khi đòi hỏi một người phải trở thành tất cả đối với mình, ta đặt lên họ một gánh nặng không ai mang nổi. Chỉ Thiên Chúa mới có thể là nơi sâu nhất của một tâm hồn. Con người có thể đồng hành với nhau, yêu thương nhau, nâng đỡ nhau, nhưng không ai có thể lấp đầy hoàn toàn khoảng trống của người khác. Hiểu được điều ấy, ta sẽ yêu nhẹ hơn, tự do hơn, bớt chiếm hữu hơn.
Có một giai đoạn của đời người ta rất muốn được hiểu. Nhưng rồi trưởng thành đưa ta đến một bình an khác: không phải ai cũng cần hiểu mình. Có những điều giữa mình và Thiên Chúa là đủ. Có những lựa chọn hôm nay bị chê cười nhưng năm năm nữa mới biết đúng sai. Có những im lặng bị xem là yếu đuối nhưng thực ra là tự trọng. Có những lần rời khỏi một cuộc tranh cãi không phải vì thua mà vì không muốn đánh đổi sự bình an để giành lấy một chiến thắng vô nghĩa. Người trưởng thành bắt đầu chọn cuộc chiến của mình. Họ biết năng lượng sống là hữu hạn. Không thể dành trái tim cho mọi tranh chấp. Không thể phản ứng với mọi lời nói. Không thể mang mọi vấn đề của thiên hạ lên vai. Có những chuyện tốt nhất là để thời gian trả lời.
Và rồi có một giới hạn sâu xa hơn tất cả: cái chết. Có lẽ không gì làm con người trưởng thành nhanh hơn việc nhận ra mình không sống mãi. Chúng ta thường sống như thể còn vô số thời gian. Ta trì hoãn một lời xin lỗi. Trì hoãn một cuộc thăm viếng. Trì hoãn việc trở về. Trì hoãn chăm sóc cha mẹ. Trì hoãn sống một đời có ý nghĩa. Nhưng một ngày nào đó, không báo trước, một người quen rời khỏi cuộc đời, và ta giật mình nhận ra thời gian không phải một tài khoản vô hạn. Có những người hôm nay ta còn gặp, mai đã trở thành ký ức. Có những chiếc ghế từng có người ngồi, một ngày bỗng trống. Có những số điện thoại vẫn còn trong danh bạ nhưng không bao giờ còn người bắt máy. Khi hiểu giới hạn của kiếp người, ta bắt đầu sống khác. Bớt giận lâu. Bớt tranh hơn thua. Bớt trì hoãn yêu thương. Bớt nghĩ mình còn nhiều thời gian.
Nếu trưởng thành là một nỗi thất vọng, thì đó không hẳn là thứ thất vọng dẫn đến bi quan. Nó giống như sự tỉnh giấc. Đứa trẻ thất vọng khi biết ông già Noel không có thật, nhưng nhờ đó bước vào một tầng hiểu biết khác. Người lớn cũng phải trải qua nhiều lần vỡ mộng như thế. Ta thất vọng khi biết công bằng không tự động xảy ra. Thất vọng khi biết người tốt cũng có thể làm điều xấu. Thất vọng khi biết tình yêu không bảo đảm một mối quan hệ sẽ kéo dài. Thất vọng khi biết tài năng không luôn dẫn đến thành công. Thất vọng khi biết cầu nguyện không phải là cách buộc Thiên Chúa làm theo ý mình. Mỗi lần một ảo tưởng vỡ đi, ta đau. Nhưng đôi khi chính sự vỡ ấy mở đường cho một đức tin thật hơn, một tình yêu thật hơn, một cái nhìn thật hơn.
Đức tin Kitô giáo không bảo chúng ta rằng người có Chúa sẽ không còn giới hạn. Đức Giêsu đã bước vào chính những giới hạn của phận người: Người mệt, Người đói, Người khóc, Người bị hiểu lầm, bị từ chối, bị phản bội, bị bỏ rơi và cuối cùng chết trên thập giá. Thiên Chúa không cứu con người bằng cách đứng ngoài giới hạn của con người, nhưng bằng cách đi vào tận cùng giới hạn ấy và biến nó thành nơi của tình yêu. Đây có lẽ là một trong những điều khó hiểu mà cũng đẹp nhất của đức tin: giới hạn không phải lúc nào cũng là kẻ thù. Có những giới hạn bảo vệ ta khỏi kiêu ngạo. Có những thất bại đưa ta về lại sự thật. Có những yếu đuối giúp ta biết cảm thông. Có những lần bất lực dạy ta cầu nguyện. Có những lúc không còn tự cứu nổi mình, ta mới thật sự hiểu thế nào là tín thác.
Thánh Phaolô từng nghe lời Chúa: “Ơn của Thầy đã đủ cho con, vì sức mạnh được biểu lộ trọn vẹn trong sự yếu đuối.” Đó là một nghịch lý. Ta tưởng chỉ khi mạnh mới hữu ích, nhưng nhiều khi chính vết thương khiến ta trở nên nhân hậu. Người từng thất bại thường bớt khắt khe với người thất bại. Người từng bị bỏ rơi biết quý một sự hiện diện. Người từng đau hiểu giá trị của một lời hỏi thăm. Người từng đứng trước giới hạn của mình ít có nhu cầu lên án người khác hơn. Có những người rất thông minh nhưng lạnh lùng. Có những người không có nhiều tri thức nhưng chỉ cần ngồi bên cạnh họ, ta đã thấy nhẹ lòng. Có lẽ trưởng thành sâu xa không nằm ở việc ta biết bao nhiêu, mà ở chỗ những gì ta đã trải qua có làm trái tim ta mềm hơn không.
Và còn tiếng cười. Tại sao giữa tất cả những thất vọng của trưởng thành, tiếng cười lại có thể chữa lành điều gì đó? Bởi tiếng cười giúp ta nhớ rằng mình không phải trung tâm của vũ trụ. Biết cười chính mình là một dấu hiệu của tự do. Người quá nghiêm trọng về bản thân thường rất dễ tổn thương. Một sai lầm nhỏ cũng thành thảm họa. Một lời chê cũng thành xúc phạm lớn. Một kế hoạch thất bại cũng giống như tận thế. Nhưng người biết cười có thể nói: “Ừ, mình lại làm hỏng rồi,” rồi đứng dậy làm lại. Tiếng cười không xoá được mất mát, nhưng đôi khi nó cho tâm hồn một khe cửa để thở. Trong những gia đình đã đi qua nhiều gian nan, thường có một thứ hài hước rất đặc biệt: người ta vẫn có thể ngồi bên nhau, kể lại những ngày khốn khó và bật cười. Không phải vì nỗi đau chưa từng có, mà vì nỗi đau đã không thắng được họ.
Có những chuyện hôm nay khiến ta mất ngủ, vài năm sau nhớ lại lại thấy buồn cười. Có những người từng rời bỏ ta khiến ta nghĩ đời mình chấm hết, sau này ta lại thầm cảm ơn vì họ đã đi. Có những cánh cửa từng đóng làm ta tuyệt vọng, rồi một ngày hiểu rằng nếu cánh cửa ấy mở, có lẽ cuộc đời đã đi vào một hướng rất khác. Bởi vậy, trưởng thành còn là học cách không đưa ra phán quyết cuối cùng quá sớm. Một thất bại chưa chắc đã là thất bại cuối cùng. Một mất mát chưa chắc chỉ có mất mát. Một đoạn đường vòng đôi khi lại dẫn đến nơi đáng lẽ mình phải đến. Đức tin không cho ta quyền giải thích ngay mọi sự, nhưng cho ta đủ hy vọng để không tuyệt vọng khi chưa hiểu.
Có lẽ điều đẹp nhất của trưởng thành là sau tất cả những thất vọng, con người vẫn chọn yêu. Không phải yêu vì ngây thơ nghĩ rằng chẳng ai làm mình đau, mà yêu dù biết mình có thể bị tổn thương. Không phải tin tưởng vì nghĩ con người hoàn hảo, mà tin trong khôn ngoan dù biết ai cũng có thể yếu đuối. Không phải hy vọng vì đời chắc chắn thuận lợi, mà hy vọng ngay cả khi đường trước mặt chưa rõ. Một người đã từng đau mà vẫn dịu dàng là một người rất mạnh. Một người đã từng thất vọng mà vẫn tử tế là một người rất đẹp. Một người đã hiểu giới hạn của mình mà vẫn dám sống, dám trao ban, dám bắt đầu lại, đó mới là người trưởng thành.
Trưởng thành là không còn mơ mình sẽ trở thành một con người không bao giờ vấp ngã. Trưởng thành là học cách đứng dậy sau mỗi lần vấp. Không mơ một đời không có nước mắt, nhưng biết lau nước mắt rồi tiếp tục. Không mong mọi người đều yêu mình, nhưng cố gắng đừng làm mất khả năng yêu thương. Không mong mọi chuyện đều như ý, nhưng học tìm ý nghĩa cả trong những điều trái ý. Không đòi Thiên Chúa giải thích tất cả, nhưng tin rằng khi mình chưa hiểu, Người vẫn đang ở đó.
Rồi một ngày ta sẽ thấy bình an không đến từ việc cuộc sống đã hoàn toàn ổn, mà từ việc ta thôi đòi nó phải hoàn toàn ổn. Ta biết mình có giới hạn, người khác có giới hạn, đời có giới hạn. Ta thôi kỳ vọng một người sẽ cho ta mọi điều. Thôi kỳ vọng bản thân phải luôn mạnh. Thôi kỳ vọng thế giới luôn công bằng. Ta học làm điều có thể, chấp nhận điều không thể, phân biệt hai điều ấy, và phó thác phần còn lại cho Thiên Chúa. Đó không phải là thái độ buông xuôi. Đó là thứ bình an rất khó có được nếu chưa đi qua nhiều lần vỡ mộng.
Sau cùng, trưởng thành có lẽ không phải là trở nên cứng rắn hơn, mà là trở nên thật hơn. Thật với khả năng của mình. Thật với giới hạn của mình. Thật với những vết thương. Thật với niềm vui. Thật với Thiên Chúa. Không cần diễn vai người bất khả chiến bại. Không cần che giấu mọi giọt nước mắt. Không cần tỏ ra mình đã hiểu tất cả. Có thể đứng trước đời và nói: tôi đã sai nhiều lần, đã mất nhiều điều, đã thất vọng không ít, đã có những ngày chẳng hiểu Thiên Chúa đang làm gì, nhưng tôi vẫn còn đây. Tôi vẫn có thể yêu. Vẫn có thể cười. Vẫn có thể tha thứ. Vẫn có thể cầu nguyện. Vẫn có thể bắt đầu lại.
Có lẽ tiếng cười không chữa được mọi vết thương. Có những mất mát sẽ theo ta suốt đời. Có những nỗi nhớ không bao giờ hết. Có những khoảng trống không gì lấp đầy hoàn toàn. Nhưng giữa một cuộc đời hữu hạn, nếu ta còn có thể mỉm cười sau nước mắt, còn biết tạ ơn giữa những điều chưa trọn vẹn, còn có thể nhìn lên trời mà nói: “Lạy Chúa, con không hiểu hết, nhưng con vẫn tin,” thì có lẽ ta đã chạm đến một điều rất gần với sự trưởng thành.
Bởi cuối cùng, trưởng thành không phải là ngày ta hết thất vọng về cuộc đời. Trưởng thành là ngày những thất vọng không còn đủ sức làm ta cay độc. Là ngày ta nhìn thấy giới hạn của mình nhưng không tuyệt vọng về chính mình. Là ngày ta hiểu sự mong manh của người khác và bớt xét đoán họ. Là ngày ta biết đời ngắn nên thôi lãng phí nó vào những điều vô nghĩa. Là ngày ta có thể vừa nghiêm túc sống, vừa biết bật cười trước những vụng về của chính mình. Và có lẽ, đó cũng là một ân sủng: được sống đủ lâu để thôi đòi cuộc đời phải hoàn hảo, để bắt đầu yêu nó trong chính sự dang dở của nó.
Lm. Anmai, CSsR
MỞ RỘNG VÒNG TRÒN CỦA TÌNH YÊU
Có lẽ lịch sử nhân loại, nếu được nhìn không chỉ bằng những cuộc chiến, những triều đại, những cuộc cách mạng, những phát minh hay những đường biên giới đã bao lần thay đổi, còn có thể được nhìn như một hành trình rất dài của trái tim: hành trình con người từ từ học biết rằng “người của mình” không chỉ là chính mình, không chỉ là gia đình mình, không chỉ là bộ tộc mình, không chỉ là dân tộc mình, nhưng ngày càng phải bao gồm nhiều người hơn, xa hơn, khác mình hơn; và cuối cùng, nếu nhân loại muốn thực sự trưởng thành, “người của mình” phải là toàn thể gia đình nhân loại. Đó là một cuộc hành trình vô cùng khó khăn, bởi bản năng tự nhiên của con người thường bắt đầu bằng việc bảo vệ chính mình. Một đứa trẻ sinh ra chưa biết thế giới là gì. Nó chỉ biết đói thì khóc, lạnh thì khóc, đau thì khóc; và tất cả thế giới của nó ban đầu chỉ gói trong vòng tay người mẹ, giọng nói người cha, căn nhà nhỏ, những gương mặt quen thuộc. Rồi nó lớn lên, biết anh chị em, biết bà con, biết hàng xóm, biết làng xóm, biết quê hương, biết dân tộc. Cùng với sự trưởng thành của một con người, vòng tròn tương quan được mở rộng. Và lịch sử của cả nhân loại cũng phần nào giống như vậy. Thuở ban sơ, con người tồn tại trong những nhóm rất nhỏ, nơi sự sống còn phụ thuộc tuyệt đối vào những người gần nhất. Người cùng nhóm là người cần bảo vệ; kẻ ngoài nhóm thường bị nhìn như mối đe dọa. Điều đó có thể hiểu được trong một thế giới khắc nghiệt, nơi thức ăn ít ỏi, thú dữ nhiều, bệnh tật không thuốc chữa, và một cuộc xung đột nhỏ cũng có thể đe dọa cả cộng đồng. Nhưng nhân loại không đứng yên ở đó. Những nhóm nhỏ trở thành bộ lạc; những bộ lạc tạo nên làng mạc; những làng mạc thành thị trấn; thành bang xuất hiện; rồi những vương quốc, đế quốc, quốc gia và những cộng đồng chính trị ngày càng lớn hơn được hình thành. Qua mỗi bước đi ấy, con người buộc phải học một bài học mới: hợp tác với những người mình không quen, tin tưởng những người không cùng huyết thống, cùng xây dựng một trật tự chung với những người khác mình về phong tục, tiếng nói, xuất thân và lối sống. Nếu nhìn kỹ, đó là một trong những thành tựu kỳ diệu nhất của nền văn minh: hàng triệu, thậm chí hàng trăm triệu con người có thể sống trong cùng một quốc gia mà không cần phải biết mặt nhau, nhưng vẫn chấp nhận rằng họ có những nghĩa vụ với nhau, chia sẻ một phần tài nguyên với nhau, đóng thuế cho những con đường mình có thể không bao giờ đi qua, xây bệnh viện cho những người mình không hề quen biết, đào tạo những thế hệ trẻ không phải là con cái mình, cứu trợ những vùng gặp thiên tai dù mình sống cách đó hàng ngàn cây số. Đằng sau những cơ chế chính trị, kinh tế và pháp luật ấy, có một bước tiến âm thầm của lương tâm: chúng ta đã học được rằng người xa lạ cũng có thể thuộc về “chúng ta”.
Nhưng bi kịch của con người là vòng tròn tình yêu thường mở rộng rất chậm, trong khi khả năng gây tổn thương của chúng ta lại phát triển quá nhanh. Ngày xưa một bộ lạc có thể tiêu diệt một bộ lạc khác bằng cung tên, giáo mác. Ngày nay một quyết định trong vài phút có thể khiến hàng triệu người chịu hậu quả. Ngày xưa ô nhiễm một dòng suối có thể làm một làng khốn khổ; ngày nay những lựa chọn kinh tế của một vùng có thể ảnh hưởng khí hậu của cả hành tinh. Ngày xưa một cuộc chiến thường bị giới hạn bởi khoảng cách; ngày nay tên lửa, vũ khí hủy diệt hàng loạt, chiến tranh mạng và những chuỗi cung ứng toàn cầu khiến không một đất nước nào hoàn toàn đứng ngoài những biến động của thế giới. Khoa học đã nối chúng ta lại gần nhau, nhưng trái tim chúng ta chưa chắc đã theo kịp khoa học. Công nghệ khiến thế giới trở thành một ngôi làng, nhưng con người trong ngôi làng ấy vẫn có thể sống như những bộ lạc thù nghịch nhau. Chúng ta dùng chung một bầu khí quyển nhưng vẫn hành xử như thể không khí thuộc riêng quốc gia mình. Chúng ta sống trên cùng một hành tinh nhưng lại tưởng rằng có thể xây những bức tường đủ cao để giữ mọi bất hạnh ở phía bên kia. Chúng ta nhìn thấy trẻ em chết đói ở một nơi xa xôi qua màn hình điện thoại chỉ vài giây sau khi sự việc xảy ra, nhưng vẫn có thể lướt qua như thể đó là một thế giới khác chẳng liên quan gì đến mình. Chính ở đây, câu hỏi lớn của thời đại không còn đơn giản là liệu chúng ta có đủ thông minh để tồn tại hay không, mà là liệu trái tim của chúng ta có đủ rộng để theo kịp sức mạnh mà trí óc chúng ta đã tạo ra hay không.
Một dân tộc yêu quê hương mình là điều tốt đẹp. Người không biết yêu mảnh đất đã cưu mang mình, không trân trọng ngôn ngữ, văn hóa, lịch sử và tổ tiên của mình, dễ trở thành một con người không có gốc rễ. Nhưng tình yêu quê hương chỉ thực sự đẹp khi nó không cần đến sự khinh miệt một quê hương khác. Lòng yêu nước trở thành nguy hiểm khi muốn chứng minh dân tộc mình cao quý bằng cách hạ thấp dân tộc khác, khi muốn bảo vệ lợi ích của mình bằng việc coi đau khổ của người khác là chuyện không đáng quan tâm, hoặc khi biến biên giới quốc gia thành biên giới của lương tâm. Yêu mẹ mình không có nghĩa là phải khinh mẹ của người khác. Yêu gia đình mình không đòi phải ghét gia đình hàng xóm. Vậy tại sao yêu quê hương lại phải đồng nghĩa với việc coi thường những dân tộc khác? Một lòng yêu nước trưởng thành không làm trái tim nhỏ đi; trái lại, nó dạy ta biết yêu cái cụ thể để rồi từ đó học yêu điều phổ quát. Ta yêu dòng sông quê mình để hiểu rằng mọi dòng sông đều đáng được gìn giữ; yêu trẻ em quê mình để biết rằng trẻ em ở bất kỳ nơi nào cũng xứng đáng được ăn no, được học hành, được sống trong hòa bình; yêu những người già của dân tộc mình để hiểu rằng mọi người già trên thế giới đều mang trong mình những câu chuyện đáng được kính trọng. Tình yêu chân chính luôn có khuynh hướng sinh sôi. Chỉ có ích kỷ mới đóng cửa.
Điều đáng suy nghĩ là rất nhiều cuộc xung đột trong lịch sử đã được nuôi dưỡng bằng một câu chuyện tưởng rất đơn giản: “chúng ta” và “họ”. Chúng ta tốt, họ xấu. Chúng ta chính nghĩa, họ hiểm độc. Chúng ta văn minh, họ man rợ. Chúng ta đáng sống, họ đáng bị loại bỏ. Một khi người khác không còn được nhìn như một con người có cha mẹ, có con cái, có những giấc mơ, có nỗi sợ, có những đêm mất ngủ, có những người họ yêu thương, thì việc gây đau khổ cho họ trở nên dễ dàng hơn rất nhiều. Chiến tranh luôn bắt đầu từ nơi trí tưởng tượng đạo đức chết đi: ta không còn có khả năng tưởng tượng rằng người bên kia chiến tuyến cũng biết khóc khi mất con, cũng mong con mình được trở về nhà, cũng run sợ trước tiếng bom, cũng muốn một bữa cơm bình yên. Bởi vậy, một trong những công việc lớn nhất của giáo dục không chỉ là giúp con người biết đọc, biết viết, biết tính toán hay làm ra của cải, nhưng còn phải giúp con người có khả năng nhận ra khuôn mặt của chính mình trong khuôn mặt người khác. Văn minh không chỉ được đo bằng những tòa nhà cao bao nhiêu, đường sá hiện đại đến đâu, máy tính nhanh thế nào; văn minh còn được đo bằng cách một xã hội đối xử với những người yếu nhất, xa lạ nhất và ít có khả năng đem lại lợi ích nhất cho xã hội ấy.
Trong Tin Mừng, Đức Giêsu kể dụ ngôn người Samari nhân hậu. Điều gây chấn động không chỉ nằm ở việc một người dừng lại giúp kẻ bị đánh trọng thương bên đường, mà còn ở chỗ người giúp lại thuộc về một nhóm bị người Do Thái thời ấy nhìn bằng nhiều thành kiến. Đức Giêsu đã cố ý phá vỡ chiếc hộp “người của tôi” và “người của họ”. Khi người thông luật hỏi: “Ai là người thân cận của tôi?”, Đức Giêsu không đưa ra một danh sách. Người kể một câu chuyện để cho thấy người thân cận không được xác định trước bởi huyết thống, quốc tịch, tôn giáo hay giai cấp. Người thân cận được sinh ra trong khoảnh khắc một con người nhìn thấy nỗi đau của một con người khác và không bước qua. Có lẽ đó cũng chính là thách đố lớn nhất của nhân loại hôm nay: chúng ta có thể đi ngang qua nỗi đau của nhau nhanh hơn bao giờ hết. Mỗi ngày chúng ta thấy vô số hình ảnh chiến tranh, đói nghèo, người di cư, nạn nhân thiên tai, những em bé không được đến trường, những gia đình mất nhà cửa, những người già chết trong cô độc. Thông tin quá nhiều đến mức trái tim dễ tự bảo vệ bằng cách chai đi. Ta tự nhủ: “Chuyện ở xa quá.” “Mình làm được gì đâu.” “Đất nước họ thì họ lo.” “Mình còn bao nhiêu vấn đề của mình.” Những câu ấy có phần đúng, bởi không ai có thể mang hết đau khổ của thế giới trên vai. Nhưng chúng trở thành nguy hiểm khi được dùng để biến sự dửng dưng thành một nguyên tắc sống.
Không ai được yêu cầu phải giải cứu cả thế giới một mình. Nhưng mọi người đều được mời gọi đừng làm cho thế giới lạnh hơn. Một cử chỉ nhỏ của lòng trắc ẩn không giải quyết hết nghèo đói, nhưng nó chứng minh rằng nghèo đói chưa thắng được trái tim con người. Một chính sách công bằng không xóa hết bất bình đẳng, nhưng nó đặt thêm một viên đá cho nền văn minh của tình liên đới. Một quốc gia mở lòng trước những người khốn khổ không thể tiếp nhận tất cả mọi người, nhưng cách quốc gia ấy cân nhắc giữa an ninh và lòng nhân đạo cho thấy linh hồn của quốc gia ấy đang đứng ở đâu. Một người giàu chia sẻ của cải không làm biến mất nghèo đói, nhưng người ấy tuyên bố bằng hành động rằng của cải không phải là vị thần cuối cùng của đời mình. Điều đáng sợ nhất không phải là chúng ta không thể làm tất cả. Điều đáng sợ là vì không thể làm tất cả nên chúng ta quyết định chẳng làm gì.
Nếu muốn tồn tại lâu dài như một nền văn minh, nhân loại phải học cách mở rộng lòng trung thành vượt ra ngoài biên giới quốc gia. Điều này chắc chắn làm nhiều người bất an, bởi trong lịch sử, quyền lực thường được xây trên khả năng phân định rất rõ “ta” và “người khác”. Những nhà lãnh đạo có thể dễ dàng tập hợp dân chúng khi tạo ra một kẻ thù chung. Một xã hội đang bất mãn có thể nhanh chóng đoàn kết nếu được thuyết phục rằng mọi khó khăn đến từ “những người bên ngoài”. Và như thế, người di cư, sắc dân thiểu số, dân tộc láng giềng, tôn giáo khác hay một quốc gia đối thủ có thể trở thành vật tế thần cho những vấn đề phức tạp mà không ai muốn đối diện. Khi ấy, việc nói đến tình huynh đệ phổ quát dễ bị chế giễu là ngây thơ; việc nói đến hợp tác quốc tế có thể bị xem là yếu đuối; việc chia sẻ với những dân tộc nghèo có thể bị lên án như lấy của người nhà cho người ngoài. Nhưng câu hỏi phải đặt ra là: “người nhà” của chúng ta thực sự kết thúc ở đâu? Ở cánh cửa căn nhà? Ở cuối làng? Ở biên giới tỉnh? Ở đường biên quốc gia? Hay cuối cùng, bất cứ ai mang một khuôn mặt người đều thuộc về cùng một gia đình?
Đức tin Kitô giáo đưa câu hỏi ấy đến tận căn nguyên. Nếu chúng ta thực sự tin rằng mọi con người đều được dựng nên theo hình ảnh Thiên Chúa, thì không có một con người nào có thể chỉ là một con số trong thống kê. Một đứa trẻ ở châu Phi không kém phẩm giá hơn một đứa trẻ ở châu Âu. Một người nghèo ở châu Á không ít giá trị hơn một người giàu ở Bắc Mỹ. Một người tị nạn không mất phẩm giá vì đã mất hộ chiếu hay mất nhà cửa. Một người thuộc dân tộc khác, màu da khác, văn hóa khác không phải là hình ảnh Thiên Chúa ít hơn chúng ta. Nếu thực sự tin vào một Thiên Chúa là Cha, thì rất khó để đồng thời duy trì quan niệm rằng có những nhóm người mà số phận của họ hoàn toàn không liên quan gì đến mình. Khi cầu “Lạy Cha chúng con”, ta không cầu “Lạy Cha của nhóm chúng con”. Hai chữ “chúng con” ấy rộng khủng khiếp. Nó bao gồm cả những người ta thích và không thích, người cùng quan điểm và khác quan điểm, người ở gần và người ở xa, thậm chí cả người mà ta vẫn gọi là kẻ thù. Chính vì thế, Kitô giáo không cho phép chúng ta thu nhỏ trái tim đến mức chỉ biết lo phần mình.
Đương nhiên, nói về chia sẻ giữa những quốc gia giàu và nghèo không có nghĩa là mọi vấn đề có thể giải quyết bằng việc lấy tài sản của nơi này trao cho nơi khác. Nghèo đói là vấn đề phức tạp, liên quan đến giáo dục, thể chế, quản trị, cơ hội, chiến tranh, tham nhũng, công nghệ, môi trường, thương mại và nhiều yếu tố lịch sử. Giúp đỡ thiếu khôn ngoan đôi khi có thể tạo lệ thuộc; viện trợ không minh bạch có thể nuôi tham nhũng; lòng tốt không đi với trách nhiệm có thể tạo ra những hậu quả ngược. Nhưng những khó khăn ấy không thể trở thành cái cớ để kết luận rằng người giàu không có trách nhiệm đối với người nghèo. Công bằng đòi chúng ta vừa biết chia sẻ, vừa giúp người khác có khả năng đứng trên đôi chân của họ; vừa cứu trợ trước mắt, vừa sửa chữa những cơ chế tạo ra bất công lâu dài; vừa cho con cá khi người ta đang chết đói, vừa trao cơ hội để người ta có thể tự câu cá, và xa hơn nữa, phải bảo đảm rằng dòng sông không bị một nhóm người chiếm hết.
Có một nghịch lý rất lớn của thời đại chúng ta: thế giới có đủ khả năng kỹ thuật để nuôi sống tất cả mọi người, nhưng vẫn có người đói; có đủ tri thức y khoa để phòng ngừa vô số cái chết, nhưng vẫn có người chết chỉ vì nơi họ sinh ra; có đủ phương tiện truyền thông để mọi người được nghe tiếng nói của nhau, nhưng vẫn có những cộng đồng gần như vô hình; có những người chi tiêu cho một món đồ xa xỉ số tiền mà một gia đình khác phải làm việc nhiều năm mới kiếm được. Vấn đề không phải là mọi chênh lệch đều bất công. Con người khác nhau về tài năng, lựa chọn, hoàn cảnh và công việc; một xã hội không cần phải biến mọi người thành giống hệt nhau. Nhưng có một giới hạn mà ở đó sự chênh lệch trở thành tiếng kêu của lương tâm. Khi một người có quá nhiều đến mức không biết dùng vào đâu, trong khi người khác thiếu những điều tối thiểu để sống như một con người, câu hỏi không còn chỉ là kinh tế nữa. Đó là một câu hỏi về nhân tính.
Trái Đất cũng buộc chúng ta phải mở rộng vòng tròn đạo đức của mình theo một hướng khác: không chỉ bao gồm mọi con người đang sống, mà còn cả những thế hệ chưa sinh ra. Đây là điều rất mới trong lịch sử đạo đức nhân loại. Người xưa có thể tàn phá một khu rừng mà hậu quả chủ yếu nằm trong vùng của họ. Hôm nay, những quyết định của chúng ta về năng lượng, khí hậu, tài nguyên, đại dương và đa dạng sinh học có thể ảnh hưởng đến những trẻ em sẽ sinh ra sau hàng chục hay hàng trăm năm. Những người ấy chưa thể bỏ phiếu, chưa thể biểu tình, chưa thể viết thư phản đối chúng ta. Họ hoàn toàn không có tiếng nói trong các quyết định hiện tại. Chính vì thế, họ cần lương tâm của chúng ta lên tiếng thay họ. Chúng ta không phải là chủ nhân tuyệt đối của Trái Đất. Chúng ta chỉ là một thế hệ đang tạm giữ ngôi nhà này trước khi trao lại cho người khác. Một người cha tử tế không tiêu sạch tài sản rồi để lại món nợ cho con. Vậy tại sao một thế hệ lại có quyền hưởng hết tiện nghi của hiện tại rồi gửi hóa đơn môi trường cho những thế hệ chưa sinh ra?
Đức Giáo hoàng Phanxicô nhiều lần nhắc đến ý tưởng rằng mọi sự đều liên kết với nhau. Đó không chỉ là một khẩu hiệu môi trường nhưng là một sự thật rất sâu. Con người không thể sống khỏe mạnh trên một hành tinh bệnh tật. Một quốc gia khó có thể bình an lâu dài nếu xung quanh nó là những quốc gia tuyệt vọng. Người giàu khó có thể xây đủ tường để mãi mãi không bị tác động bởi một thế giới quá bất bình đẳng. Không ai thực sự an toàn một mình. Một đại dịch đã từng cho nhân loại thấy một virus không cần hộ chiếu. Khói bụi không dừng ở trạm biên phòng. Khủng hoảng tài chính vượt qua đại dương trong vài giờ. Chiến tranh tại một khu vực có thể làm giá lương thực tăng ở một lục địa khác. Biến đổi khí hậu khiến những người hầu như không đóng góp gì vào nguyên nhân lại có thể chịu hậu quả nặng nhất. Chúng ta đã nối số phận mình với nhau sâu đến mức lòng ích kỷ tập thể ngày càng trở nên phi lý. Người ta có thể cố bảo vệ lợi ích riêng, nhưng nếu cách bảo vệ ấy phá hỏng ngôi nhà chung, cuối cùng chẳng ai thắng.
Vì thế, tương lai của nhân loại không thể chỉ được xây bằng cạnh tranh. Cạnh tranh có chỗ của nó; nó có thể thúc đẩy sáng tạo, trách nhiệm và nỗ lực. Nhưng một nền văn minh chỉ biết cạnh tranh sẽ tự ăn thịt chính mình. Trẻ em phải học rằng không phải mọi người bên cạnh đều là đối thủ. Các quốc gia phải hiểu rằng không phải mọi lợi ích của nước khác đều là thiệt hại của mình. Những người giàu phải hiểu rằng khi người nghèo được giáo dục tốt hơn, khỏe mạnh hơn, có cơ hội hơn, cả xã hội cũng ổn định hơn. Các tôn giáo phải hiểu rằng bảo vệ niềm tin của mình không có nghĩa là phủ nhận phẩm giá của người tin khác. Các nền văn hóa phải hiểu rằng khác biệt không nhất thiết là đe dọa. Chúng ta cần học nghệ thuật cộng tác mà không xóa bỏ căn tính, hiệp nhất mà không đồng nhất, yêu nhân loại mà vẫn yêu quê hương, mở cửa mà không đánh mất sự khôn ngoan, chia sẻ mà không khuyến khích vô trách nhiệm.
Có những người lo rằng nếu mở rộng lòng trung thành đến toàn nhân loại, người ta sẽ đánh mất tình yêu dành cho gia đình hay dân tộc. Nhưng tình yêu không vận hành như một chiếc bánh: cho người này một miếng thì người kia phải mất đi. Trái tim con người, khi được giáo dục đúng, có thể càng yêu càng rộng. Một người mẹ có thêm đứa con thứ hai không có nghĩa là tình yêu dành cho đứa đầu chỉ còn một nửa. Tình yêu có một phép toán kỳ lạ: càng chia sẻ, khả năng yêu càng lớn. Người biết yêu gia đình sâu sắc thường cũng dễ hiểu giá trị của gia đình người khác. Người thực sự yêu quê hương mình không muốn quê hương người khác bị tàn phá. Người có căn tính vững chắc không cần hạ thấp người khác để biết mình là ai. Chỉ những căn tính mong manh mới phải dựng lên kẻ thù để tự xác nhận chính mình.
Có lẽ cuộc cách mạng lớn nhất nhân loại còn phải thực hiện không nằm trong máy móc mà nằm trong cách chúng ta định nghĩa chữ “chúng ta”. Ai nằm trong chữ ấy? Ngày trước “chúng ta” có thể chỉ là một dòng họ. Rồi “chúng ta” thành một làng. Rồi một dân tộc. Hôm nay, lịch sử đang ép chúng ta bước thêm một bước: “chúng ta” phải là nhân loại. Điều ấy không có nghĩa những khác biệt biến mất. Một vườn hoa đẹp không phải vì chỉ có một loại hoa. Một dàn nhạc không hay vì tất cả nhạc cụ phát cùng một âm. Sự hiệp nhất trưởng thành không tiêu diệt khác biệt; nó tạo không gian để khác biệt cùng tồn tại mà không tiêu diệt nhau. Thế giới không cần mọi người cùng nói một ngôn ngữ, mặc một kiểu áo, ăn một món ăn hay suy nghĩ giống hệt nhau. Thế giới cần một nền đạo đức đủ rộng để những khác biệt ấy không trở thành lý do giết nhau.
Và có lẽ điều này bắt đầu không phải từ những hội nghị quốc tế, nhưng từ những lựa chọn rất nhỏ mỗi ngày. Khi ta ngừng chế giễu một vùng miền khác, ta đang mở vòng tròn. Khi ta dạy con mình tôn trọng người lao động nghèo, ta đang mở vòng tròn. Khi ta không chia sẻ những lời kích động thù hận trên mạng, ta đang mở vòng tròn. Khi ta nhìn một người nhập cư trước hết như một con người chứ không phải như một nhãn hiệu chính trị, ta đang mở vòng tròn. Khi ta biết rằng người bất đồng với mình vẫn có phẩm giá, ta đang mở vòng tròn. Khi ta bớt một chút tiêu dùng vô độ để có thể chia sẻ, ta đang mở vòng tròn. Khi một giáo xứ biết quan tâm không chỉ người trong nhà thờ mà cả những gia đình nghèo ngoài cổng nhà thờ, ta đang mở vòng tròn. Khi một quốc gia đặt câu hỏi “điều này tốt cho chúng ta” đồng thời với câu hỏi “điều này gây hại gì cho người khác”, nhân loại đang trưởng thành.
Chúng ta đừng ngây thơ nghĩ rằng tiến trình ấy sẽ thẳng tắp. Lịch sử tiến lên rồi lùi lại. Có những giai đoạn nhân loại mở rộng vòng tròn, rồi lại co rút vì sợ hãi. Khi kinh tế khó khăn, chiến tranh xảy ra, thiên tai xuất hiện hay xã hội bất ổn, bản năng bộ lạc thường trỗi dậy rất mạnh. Con người lại tìm nơi trú ẩn trong những khẩu hiệu đơn giản: người của ta trước hết, người khác mặc kệ; đóng cửa; dựng tường; giữ lấy; đừng chia sẻ. Sợ hãi luôn làm trái tim co lại. Nhưng nếu cứ để sợ hãi cai trị, cuối cùng chính những bức tường ta xây để bảo vệ mình sẽ trở thành nhà tù của mình. Một dân tộc không thể sống mãi trong nghi ngờ mọi dân tộc khác. Một cá nhân không thể sống trọn vẹn nếu coi mọi người xung quanh là đối thủ. Một nhân loại không thể bước vào tương lai nếu tư duy của nó vẫn mắc kẹt trong những cuộc tranh giành của quá khứ.
Đức Giêsu đã đẩy vòng tròn tình yêu đến giới hạn mà con người khó chấp nhận nhất: “Hãy yêu kẻ thù.” Yêu kẻ thù không có nghĩa đồng ý với điều ác, không có nghĩa bỏ công lý, càng không có nghĩa để người khác chà đạp mình. Yêu kẻ thù có nghĩa ngay cả khi phải chống lại hành vi sai trái của họ, ta vẫn không phủ nhận nhân tính của họ. Ta có thể đòi công lý mà không nuôi lòng trả thù. Ta có thể bảo vệ sự thật mà không hủy diệt con người. Ta có thể nói “anh sai” mà không nói “anh không còn là con người”. Đây có lẽ là đỉnh cao của sự trưởng thành đạo đức: biết chống lại điều xấu mà không trở thành giống điều xấu mình đang chống lại.
Nhân loại hôm nay rất giàu tri thức nhưng vẫn nghèo khôn ngoan. Chúng ta biết cách gửi tàu ra ngoài không gian, nhưng vẫn chưa biết làm sao để những người sống cùng một con phố không ghét nhau. Chúng ta biết tách nguyên tử nhưng chưa biết tháo gỡ thành kiến. Chúng ta tạo ra trí tuệ nhân tạo nhưng vẫn phải học những bài rất cũ về lòng thương xót. Chúng ta có thể nhìn thấy hình ảnh Trái Đất từ hàng triệu cây số, một quả cầu xanh nhỏ bé trôi trong bóng tối mênh mông, không có đường biên nào hiện ra trên những bức ảnh ấy. Không có vạch phân chia quốc gia nhìn được từ không gian; không có biển báo “đây là đất của chúng tôi, kia là đất của họ”. Chỉ có một hành tinh mong manh, rất đẹp và rất nhỏ, đang chuyên chở tất cả lịch sử, tất cả tình yêu, tất cả tiếng khóc, tất cả chiến tranh, tất cả lời cầu nguyện và tất cả hy vọng của loài người. Có lẽ chỉ cần chiêm ngắm hình ảnh ấy đủ lâu, chúng ta sẽ thấy nhiều cuộc tranh giành của mình thật nhỏ bé.
Một ngày nào đó, những thế hệ sau có thể nhìn lại thời đại chúng ta giống như chúng ta nhìn lại những xã hội từng coi chế độ nô lệ là bình thường. Họ có thể ngạc nhiên: làm sao người ta có thể sống trong một thế giới dư thừa như thế mà vẫn để trẻ em chết đói? Làm sao người ta có thể biết rõ hậu quả của việc phá hủy môi trường mà vẫn tiếp tục? Làm sao những quốc gia có khả năng hủy diệt cả hành tinh lại dành quá nhiều tài nguyên để chuẩn bị giết nhau? Làm sao người ta có thể nhân danh tôn giáo, dân tộc hay ý thức hệ để phủ nhận phẩm giá của người khác? Những câu hỏi ấy có thể trở thành phán xét của lịch sử đối với chúng ta. Và cũng có thể họ sẽ biết ơn nếu thế hệ chúng ta đủ can đảm để đổi hướng.
Cuối cùng, vấn đề không phải là xây dựng một thế giới không còn biên giới, không còn quốc gia, không còn căn tính hay không còn khác biệt. Vấn đề là xây dựng một thế giới trong đó biên giới không trở thành giới hạn của lòng thương xót; quốc gia không trở thành thần tượng; căn tính không trở thành vũ khí; khác biệt không trở thành án tử. Ta vẫn có thể nói “quê hương của tôi” mà đồng thời nói “nhân loại của chúng ta”. Ta vẫn có thể yêu ngôi nhà nhỏ của mình mà không quên ngôi nhà chung là Trái Đất. Ta vẫn có thể lo cho con cái mình mà đồng thời không dửng dưng trước con cái người khác.
Lịch sử nhân loại, xét cho cùng, có thể chính là câu chuyện chúng ta học cách mở rộng từ chữ “tôi” đến chữ “chúng ta”. Đứa trẻ bắt đầu bằng “của con”; người trưởng thành học nói “của chúng ta”. Một nền văn minh non nớt chỉ hỏi: “Tôi được gì?” Một nền văn minh trưởng thành hỏi thêm: “Người khác sẽ ra sao?” Một quốc gia non nớt chỉ hỏi: “Điều này có lợi cho mình không?” Một quốc gia trưởng thành còn hỏi: “Điều này có công bằng không?” Và một nhân loại thực sự trưởng thành sẽ hiểu rằng số phận không chia chúng ta thành những chiếc thuyền hoàn toàn riêng biệt. Chúng ta đang ở trên cùng một con tàu lớn giữa một vũ trụ mênh mông. Có khoang sang trọng, có khoang nghèo nàn; có người ở tầng trên, có người dưới đáy; nhưng nếu con tàu thủng, không ai thật sự an toàn.
Có lẽ Thiên Chúa đang kiên nhẫn dạy nhân loại một bài học đã được nói từ rất lâu nhưng chúng ta vẫn chưa học xong: “Ngươi phải yêu người thân cận như chính mình.” Và mỗi thời đại lại phải trả lời câu hỏi: người thân cận của tôi là ai? Hôm nay, câu trả lời không thể chỉ là người ở cạnh nhà. Người thân cận có thể là người công nhân ở một đất nước xa xôi đã làm ra chiếc áo ta đang mặc; là người nông dân ở một lục địa khác bị hạn hán bởi một khí hậu mà lối sống của chúng ta cũng góp phần làm thay đổi; là đứa trẻ tị nạn chưa từng nghe tên đất nước ta; là những thế hệ chưa sinh ra nhưng sẽ nhận lại hành tinh từ tay chúng ta. Họ không biết ta, nhưng đời sống của ta có thể chạm đến họ. Và chính vì thế, trách nhiệm của ta cũng vươn đến họ.
Con người sẽ không trở nên nghèo đi khi vòng tròn tình thương rộng hơn. Ta chỉ mất đi một điều: ảo tưởng rằng mình có thể hạnh phúc một mình. Và đó là một ảo tưởng đáng để mất. Bởi có một sự thật sâu hơn mọi đường biên giới: trước khi là người Việt Nam, người Mỹ, người Pháp, người châu Á, người châu Âu hay người châu Phi, chúng ta đều là người. Trước khi mang hộ chiếu, ta đã mang một khuôn mặt. Trước khi thuộc về một quốc gia, ta đã thuộc về một gia đình nhân loại. Trước khi người đời đặt cho ta những nhãn hiệu, Thiên Chúa đã gọi ta bằng một cái tên và nhìn ta như một người con.
Ngày nào nhân loại hiểu được điều đó không chỉ bằng trí óc nhưng bằng chính sách, bằng kinh tế, bằng giáo dục, bằng cách sử dụng tài nguyên, bằng cách đối xử với người nghèo, người di cư, người khác chủng tộc, khác tôn giáo và cả với thế hệ tương lai, ngày ấy chúng ta mới có thể nói rằng văn minh đã thực sự trưởng thành. Và có lẽ, sự trưởng thành ấy không bắt đầu ở đâu xa. Nó bắt đầu từ một trái tim hôm nay chịu mở thêm một chút; từ một con người dám nhìn người xa lạ và nghĩ: “Anh cũng là người của tôi”; từ một người đủ can đảm để tin rằng tình yêu quê hương không cần kẻ thù, rằng sự thịnh vượng của mình không nhất thiết phải được xây trên nghèo khổ của người khác, rằng an ninh thật sự không đến từ việc mọi người đều sợ mình, nhưng từ việc con người học cách tin nhau; và rằng cuối cùng, giữa một vũ trụ bao la, Trái Đất nhỏ bé này là ngôi nhà duy nhất mà chúng ta cùng được trao cho để gìn giữ.
Xin cho chúng ta đừng sống như những người thuê trọ vô trách nhiệm trên hành tinh này. Xin cho chúng ta biết sống như những người anh em đang cùng gìn giữ một mái nhà. Xin cho những người có quyền lực hiểu rằng quyền lực lớn nhất không phải khả năng bắt người khác phục tùng, nhưng là khả năng bảo vệ sự sống và xây dựng hòa bình. Xin cho người giàu hiểu rằng của cải chỉ thật sự trở thành phúc lành khi nó biết tìm đường đến những bàn tay đang thiếu thốn. Xin cho người nghèo không bị coi như gánh nặng nhưng được nhìn như những anh chị em đang cần cơ hội. Xin cho các dân tộc không phải đánh mất căn tính để có thể sống hòa thuận. Xin cho tôn giáo không bao giờ trở thành lý do để giết nhau, nhưng trở thành tiếng gọi lương tâm nhắc nhân loại rằng chúng ta đều lớn hơn những nhãn hiệu của mình.
Và nếu một ngày nào đó con cháu chúng ta hỏi rằng thế hệ chúng ta đã làm gì khi thế giới đứng trước những lựa chọn lớn lao, mong rằng chúng ta có thể để lại cho chúng không chỉ những tòa nhà, máy móc, đường cao tốc, vệ tinh và tài khoản ngân hàng, nhưng còn một thế giới bớt hận thù hơn, một bầu khí quyển trong lành hơn, những đại dương ít rác hơn, những xã hội công bằng hơn, những đường biên ít đẫm máu hơn và một ý niệm rộng hơn về hai chữ “chúng ta”. Bởi cuối cùng, giá trị của một thế hệ không được đo bằng những gì nó đã tiêu thụ, nhưng bằng những gì nó đã bảo vệ và trao lại. Và có lẽ di sản đẹp nhất chúng ta có thể trao cho người đến sau chính là một nhân loại đã học thêm được một chút về điều tưởng rất đơn giản nhưng vô cùng khó sống: trên hành tinh này, không có ai hoàn toàn là người xa lạ.
Lm. Anmai, CSsR
KHI DÒNG THỜI GIAN MANG ĐẾN CẢ MAY MẮN LẪN RỦI RO
“Dòng thời gian sẽ đem lại may mắn cũng như rủi ro; may mắn thì dễ chấp nhận, nhưng rủi ro thì phải là một vị thánh mới thấu triệt được ý nghĩa của nó!” Có lẽ ai trong chúng ta cũng dễ dàng gật đầu với nửa đầu của câu nói ấy. Thời gian đi qua đời người không bao giờ mang theo chỉ một thứ. Có những ngày nó đem đến một cuộc gặp gỡ bất ngờ, một cánh cửa mở ra, một người yêu thương xuất hiện, một công việc thuận lợi, một căn bệnh được chữa lành, một lời cầu nguyện tưởng như đã chìm trong thinh lặng bỗng được đáp lời. Nhưng cũng chính dòng thời gian ấy, vào một ngày khác, có thể mang đến một cuộc chia ly, một thất bại, một sự phản bội, một căn bệnh, một cái chết, một biến cố khiến cả nền đất dưới chân ta dường như sụp xuống. Chúng ta gọi những điều đầu tiên là may mắn và những điều thứ hai là rủi ro. Nhưng thật ra, đứng trước Thiên Chúa, chúng ta đâu biết chắc điều gì thực sự là may mắn, điều gì thực sự là bất hạnh. Có những điều lúc xảy ra ta tưởng là phúc nhưng nhiều năm sau mới hiểu đó lại là khởi đầu của một con đường khiến mình xa Chúa, xa người, xa chính mình; và cũng có những biến cố lúc xảy đến ta tưởng là tai họa không thể chịu nổi, nhưng nhiều năm sau nhìn lại, ta mới nhận ra chính vết thương ấy đã làm ta thức tỉnh, chính cánh cửa đóng ấy đã cứu ta khỏi một con đường sai, chính mất mát ấy đã dạy ta biết yêu những gì còn lại, chính đêm tối ấy đã đưa ta về gần Thiên Chúa hơn tất cả những ngày bình yên trước đó.
Con người thường có một cách rất đơn giản để phân loại cuộc đời: điều gì hợp ý mình thì gọi là tốt, điều gì trái ý mình thì gọi là xấu; điều gì đem lại niềm vui thì gọi là ân phúc, điều gì làm mình đau thì gọi là bất hạnh. Nhưng tiêu chuẩn của Thiên Chúa không hẳn giống tiêu chuẩn của chúng ta. Chúng ta nhìn một đoạn đường, còn Ngài nhìn cả hành trình. Chúng ta nhìn một biến cố, còn Ngài nhìn một đời người. Chúng ta nhìn hôm nay, còn Thiên Chúa nhìn cả ngày mai mà chúng ta chưa thể thấy. Một đứa trẻ bị mẹ giật khỏi tay một con dao sẽ khóc vì tưởng mẹ lấy mất món đồ nó thích; nhưng người mẹ biết rằng hành động ấy là để cứu con. Nhiều lần chúng ta cũng giống đứa trẻ ấy trước Thiên Chúa. Chúng ta khóc vì một điều bị lấy khỏi tay mình, giận vì một kế hoạch bị phá vỡ, buồn vì một người rời đi, thất vọng vì một lời cầu nguyện không được đáp lại theo cách mình muốn. Chúng ta đâu biết rằng có những lần Thiên Chúa cất đi không phải vì Ngài ghét chúng ta, nhưng vì Ngài nhìn thấy điều chúng ta chưa thấy; có những cánh cửa Ngài đóng không phải để nhốt chúng ta trong bóng tối, nhưng để ngăn chúng ta bước vào một căn phòng đầy nguy hiểm; có những con đường Ngài làm cho gập ghềnh không phải để hành hạ đôi chân ta, nhưng bởi con đường bằng phẳng kia có thể đang dẫn ta xuống vực.
May mắn thì dễ đón nhận. Khi công việc thuận lợi, sức khỏe tốt, gia đình bình an, người khác yêu mến, lời cầu xin được nhận lời, chúng ta rất dễ nói: “Tạ ơn Chúa.” Nhưng thử hỏi khi căn bệnh kéo dài, khi người mình yêu thương ra đi, khi bị hiểu lầm, khi bị phản bội, khi công việc tan vỡ, khi kế hoạch cả đời bỗng hóa thành tro bụi, chúng ta còn nói được câu “Tạ ơn Chúa” hay không? Chính ở đây mới thấy khoảng cách rất lớn giữa một người chỉ tin Thiên Chúa khi đời thuận lợi và một người thật sự phó thác cho Thiên Chúa. Đức tin không được chứng minh vào những ngày nắng đẹp; đức tin được thử lửa trong những đêm không còn nhìn thấy đường. Ai cũng có thể tin vào lòng tốt của Thiên Chúa khi mọi sự diễn ra đúng ý mình, nhưng phải có một tâm hồn đã được thanh luyện rất nhiều mới còn có thể thầm thĩ giữa nước mắt rằng: “Lạy Chúa, con không hiểu, nhưng con vẫn tin.” Và có lẽ đó chính là ý nghĩa của câu: rủi ro thì phải là một vị thánh mới thấu triệt được ý nghĩa của nó. Người thánh không phải là người hiểu hết mọi biến cố. Các ngài cũng đau, cũng khóc, cũng có lúc hoang mang, cũng có những câu hỏi không có câu trả lời. Nhưng khác với chúng ta, các ngài không đòi phải hiểu hết rồi mới tin. Các ngài tin trước khi hiểu. Các ngài bước đi trước khi nhìn thấy hết con đường. Các ngài trao tay mình vào tay Thiên Chúa ngay cả khi đêm tối chưa tan.
Thánh thiện không làm cho người ta miễn nhiễm với đau khổ. Trái lại, nhiều vị thánh đã đi qua những thử thách mà nếu nhìn bằng con mắt bình thường, ta có thể gọi là một chuỗi những “rủi ro” khủng khiếp. Có người mất gia đình, có người bị bệnh tật, có người bị hiểu lầm, có người bị chính những người cùng cộng đoàn chống đối, có người sống nhiều năm trong khô khan thiêng liêng, có người bị bách hại và cuối cùng mất mạng. Nếu thánh thiện đồng nghĩa với cuộc đời suôn sẻ thì có lẽ thập giá Đức Kitô là một nghịch lý không thể giải thích. Thế nhưng chính từ thập giá, Kitô giáo khám phá ra một chân lý làm đảo lộn cách nhìn thông thường của con người: Thiên Chúa có thể biến điều tưởng như thất bại thành con đường cứu độ; Ngài có thể làm cho sự chết trở thành cửa ngõ của sự sống; Ngài có thể lấy chính vết thương để chữa lành vết thương; Ngài có thể làm cho một cây thập giá vốn là biểu tượng của nhục nhã trở thành biểu tượng của tình yêu lớn nhất lịch sử. Vì thế, người Kitô hữu không tôn thờ đau khổ, không đi tìm đau khổ, càng không gọi điều ác là điều tốt. Nhưng người Kitô hữu tin rằng không một đau khổ nào, nếu được đặt vào tay Thiên Chúa, lại nhất thiết phải trở nên vô nghĩa.
Đó là một niềm tin rất khác với thái độ lạc quan dễ dãi. Lạc quan dễ dãi nói rằng: “Mọi chuyện rồi sẽ ổn.” Đức tin lại nói sâu hơn: “Có thể mọi chuyện sẽ không trở lại như cũ, nhưng Thiên Chúa vẫn có thể làm nảy sinh điều thiện từ chính nơi đã đổ vỡ.” Có những người mất một người thân và sẽ không bao giờ “ổn lại” theo nghĩa cuộc đời trở về y như trước. Có những gia đình trải qua một biến cố khiến mọi thứ mãi mãi thay đổi. Có những vết thương để lại sẹo suốt đời. Đức tin không phủ nhận những điều ấy. Đức tin không ép người đang khóc phải cười. Đức tin không bảo người đau khổ rằng: “Chuyện đó chẳng có gì.” Trái lại, Đức Giêsu trước mộ Lazarô đã khóc. Thiên Chúa không đứng xa đau khổ con người mà giảng những bài triết lý lạnh lùng về ý nghĩa của nó. Ngài bước vào đau khổ ấy. Ngài mang lấy một thân xác biết mệt, biết đói, biết cô đơn, biết bị bỏ rơi, biết đổ mồ hôi máu trong vườn Cây Dầu, biết kêu lên trên thập giá: “Lạy Thiên Chúa của con, sao Ngài bỏ con?” Chính vì thế, Kitô giáo có quyền nói với người đau khổ về hy vọng, bởi Thiên Chúa của Kitô giáo không phải là một vị thần ngồi bên ngoài nỗi đau, nhưng là Đấng đã mang vết đinh trong chính thân thể mình.
Có những biến cố chỉ nhiều năm sau chúng ta mới hiểu được một phần ý nghĩa. Khi đang ở giữa cơn bão, không ai nhìn thấy toàn cảnh của cơn bão. Người ở dưới đáy thung lũng không thể có tầm nhìn của người đứng trên đỉnh núi. Có lúc trong cuộc đời, chúng ta chỉ cần đủ khiêm tốn để thừa nhận: “Tôi chưa hiểu.” Hai chữ “chưa hiểu” khác rất xa với hai chữ “vô nghĩa”. Không hiểu không có nghĩa là không có ý nghĩa. Một đứa trẻ nhìn người thợ dệt từ phía sau tấm thảm chỉ thấy những sợi chỉ chằng chịt, nút thắt, màu sắc lộn xộn; nhưng người thợ dệt phía bên kia biết mình đang tạo ra một bức hình. Đời chúng ta nhiều lúc cũng chỉ nhìn thấy mặt sau của tấm thảm Quan Phòng. Ta thấy những sợi chỉ rối, những đoạn màu đen, những nút thắt đau đớn. Ta hỏi: “Tại sao lại thế này?” Thiên Chúa không phải lúc nào cũng cho ta câu trả lời ngay. Có khi câu trả lời chỉ xuất hiện sau nhiều năm. Có khi mãi đến cuối đời. Và có lẽ có những câu hỏi chỉ khi đứng trước mặt Ngài chúng ta mới hiểu được.
Vấn đề là con người rất muốn kiểm soát. Chúng ta muốn biết trước ngày mai, muốn bảo đảm mọi lựa chọn, muốn chắc chắn rằng nếu mình sống tốt thì sẽ không gặp bất hạnh, nếu mình cầu nguyện thì mọi chuyện sẽ diễn ra thuận lợi. Nhưng cuộc đời không vận hành như một hợp đồng bảo hiểm đạo đức. Người tốt vẫn có thể bệnh. Người công chính vẫn có thể bị vu oan. Người sống tử tế vẫn có thể bị phản bội. Người cầu nguyện nhiều vẫn có thể trải qua những mùa khô hạn. Nếu chúng ta chỉ tin Thiên Chúa vì Ngài giúp mình tránh được mọi bất trắc, thì điều chúng ta yêu có lẽ không phải là Thiên Chúa mà là sự an toàn. Đức tin trưởng thành bắt đầu khi một người có thể nói: “Lạy Chúa, con theo Chúa không phải chỉ vì những gì Chúa ban, nhưng vì chính Chúa.” Câu nói ấy rất dễ đọc trong sách, nhưng để sống được nó có khi cần cả một đời thanh luyện.
Rủi ro có một sức mạnh kỳ lạ: nó bóc hết những ảo tưởng mà may mắn thường che giấu. Khi mọi việc thuận lợi, chúng ta dễ nghĩ mình mạnh. Một biến cố bất ngờ xảy đến mới cho ta thấy mình mong manh đến mức nào. Một kết quả xét nghiệm có thể thay đổi toàn bộ lịch sống của một con người. Một cú điện thoại giữa đêm có thể chia cuộc đời thành hai nửa: trước cuộc điện thoại ấy và sau cuộc điện thoại ấy. Một tai nạn vài giây có thể làm đảo lộn những kế hoạch được chuẩn bị nhiều năm. Khi ấy, ta mới hiểu rất sâu câu Thánh Kinh: đời người như hoa cỏ, sáng nở chiều tàn. Nhưng chính sự mong manh đó, nếu được đón nhận trong đức tin, lại có thể trở thành một ân huệ. Nó dạy ta thôi kiêu ngạo. Nó dạy ta bớt trì hoãn yêu thương. Nó dạy ta biết nói lời xin lỗi sớm hơn, biết cảm ơn nhiều hơn, biết ôm lấy người thân khi họ còn ở bên mình, biết đừng tiêu phí đời mình cho những chuyện quá nhỏ.
Có những người phải đi qua bệnh tật mới biết sức khỏe từng là một phép lạ hằng ngày mà mình đã xem là chuyện đương nhiên. Có người mất việc mới nhận ra mình đã đồng hóa phẩm giá với chức vụ. Có người bị phản bội mới hiểu mình đã đặt toàn bộ căn tính của mình trong một con người khác. Có người rơi vào thất bại mới nhận ra tham vọng đã âm thầm điều khiển mình nhiều năm. Có người bước vào cô đơn mới lần đầu thật sự gặp lại chính mình. Có người đứng trước cái chết của người thân mới hiểu rằng rất nhiều điều mình từng tranh cãi hóa ra chẳng đáng gì. Rủi ro không tự động làm con người tốt hơn; có người đau khổ rồi trở nên cay độc, nhưng cũng có người từ cùng một đau khổ lại trở nên dịu dàng hơn. Khác biệt nằm ở cách chúng ta để đau khổ đi qua tâm hồn mình. Một vết thương có thể trở thành nơi mưng mủ của oán hận, nhưng cũng có thể trở thành cánh cửa mở ra lòng trắc ẩn.
Người đã từng thật sự đau thường có khả năng nhận ra nỗi đau của người khác nhanh hơn. Người từng thất bại dễ bớt khắt khe với người đang vấp ngã. Người từng bị hiểu lầm thường biết quý giá thế nào khi có ai đó chịu ngồi nghe mình. Người từng đi qua tang tóc biết rằng đôi khi điều người đau buồn cần không phải là những lời khuyên, nhưng chỉ là một người ngồi bên cạnh trong thinh lặng. Nếu được đón nhận đúng cách, những “rủi ro” của đời có thể làm mềm một trái tim vốn cứng. Chúng phá vỡ những lớp vỏ tự mãn. Chúng làm con người bớt phán xét. Chúng dạy ta rằng phía sau nhiều khuôn mặt bình thường là những cuộc chiến mà ta không biết. Và từ đó, người ta bắt đầu sống hiền hơn.
Có lẽ vì thế mà Thiên Chúa không luôn cứu chúng ta khỏi lò lửa, nhưng nhiều khi Ngài bước vào lò lửa cùng chúng ta. Ta thường cầu: “Lạy Chúa, xin cất biến cố này đi.” Có lúc Ngài cất. Nhưng cũng có lúc lời đáp lại là: “Ta sẽ không cất nó đi, nhưng Ta sẽ đi cùng con qua nó.” Đây là một trong những bài học khó nhất của đời sống thiêng liêng. Chúng ta thích một Thiên Chúa dẹp hết bão tố hơn một Thiên Chúa ở cùng mình trong thuyền giữa bão tố. Nhưng có lẽ chính ở giữa những cơn bão không được dẹp đi ấy mà ta biết Chúa sâu hơn. Có những điều về Thiên Chúa ta chỉ học được trong đêm. Ban ngày chúng ta biết Ngài bằng giáo lý; trong đêm tối, chúng ta bắt đầu biết Ngài bằng kinh nghiệm. Ban ngày ta nói “Chúa là sức mạnh con”; nhưng khi mọi sức mạnh khác lần lượt sụp đổ, ta mới hiểu câu ấy nghĩa là gì.
Thật ra, đời người giống như một cuốn sách mà chúng ta đang sống từng trang một. Khi ở trang 57, ta không biết điều xảy ra ở trang 58. Vì thế ta rất dễ hoảng sợ trước một biến cố. Nhưng Thiên Chúa đã nhìn thấy toàn bộ cuốn sách. Ngài biết một cuộc chia tay hôm nay có thể đưa ta đến một cuộc gặp gỡ khác năm năm sau. Ngài biết một thất bại hôm nay có thể kéo ta khỏi một con đường không thuộc về mình. Ngài biết một sự chậm trễ tưởng là tai họa có thể tránh cho ta một điều tệ hơn. Điều này không có nghĩa ta gán một “ý định của Chúa” cụ thể cho mọi tai nạn hay mọi điều ác; càng không được dùng Quan Phòng để biện minh cho bất công hay trách nhiệm của con người. Nhưng có một xác tín sâu hơn: ngay cả khi điều xảy ra không phải điều Thiên Chúa muốn theo nghĩa trực tiếp, thì vẫn không có gì nằm ngoài khả năng cứu chuộc của Ngài. Thiên Chúa có thể viết thẳng trên những dòng cong của lịch sử. Ngài có thể làm nảy mầm một điều tốt từ mảnh đất mà người khác đã làm tan nát.
Ta hãy nhìn vào thập giá. Nếu đứng ở đồi Canvê chiều Thứ Sáu Tuần Thánh mà không biết đến sáng Phục Sinh, ai dám gọi đó là chiến thắng? Các môn đệ bỏ chạy. Đức Giêsu bị đóng đinh giữa hai tên tội phạm. Kẻ thù chế nhạo. Đám đông tưởng câu chuyện đã kết thúc. Nếu chỉ nhìn bằng mắt con người, đó là thất bại hoàn toàn. Nhưng Thiên Chúa đang làm điều lớn nhất chính trong giờ tưởng như đen tối nhất. Đây là nền tảng khiến người Kitô hữu có thể hy vọng ngay cả khi không nhìn thấy hy vọng. Không phải vì chúng ta ngây thơ, nhưng vì chúng ta đã nhìn thấy một ngôi mộ trống. Đức tin Kitô giáo được xây trên xác tín rằng Thứ Sáu Tuần Thánh không phải chương cuối. Có những Thứ Sáu Tuần Thánh kéo dài nhiều năm trong đời một người, nhưng người tin biết rằng Thiên Chúa vẫn còn chương tiếp theo.
Tất nhiên, nói như thế khi đang bình an thì dễ. Khi đau khổ thật sự đến, mọi lý thuyết đều bị thử thách. Có những lúc một người không còn cầu nguyện được thành lời. Chỉ có nước mắt. Chỉ có câu “Lạy Chúa, tại sao?” Nhưng ngay cả lời kêu ấy cũng là cầu nguyện. Thiên Chúa không sợ những câu hỏi của chúng ta. Sách Gióp đầy những tiếng kêu như thế. Các Thánh Vịnh cũng đầy tiếng than van. Đức tin không đòi ta phải giả vờ bình thản. Thánh thiện không phải là không khóc. Đức Maria đứng dưới chân thập giá không hề là một pho tượng vô cảm. Trái tim Mẹ bị lưỡi gươm đâm thâu. Điều làm Mẹ trở thành người của đức tin không phải vì Mẹ không đau, nhưng vì trong đau đớn Mẹ vẫn đứng đó. Có khi toàn bộ sự thánh thiện của một con người trong một giai đoạn chỉ là: vẫn đứng đó. Chưa hiểu, vẫn đứng. Đang khóc, vẫn đứng. Không thấy tương lai, vẫn đứng. Và đôi khi chỉ cần như thế đã là một hành vi đức tin rất lớn.
Có những ngày chúng ta không cần phải hiểu ý nghĩa của rủi ro ngay lập tức. Đừng ép mình phải tìm ngay một “bài học” từ mọi đau khổ. Có những vết thương cần được khóc trước khi được hiểu. Có những mất mát cần thời gian để tang. Thiên Chúa không vội. Chúng ta cũng không cần vội. Người đau khổ nhiều khi bị tổn thương thêm bởi những câu nói quá nhanh như: “Chúa có ý hết,” “Có gì đâu mà buồn,” “Rồi sẽ hiểu thôi.” Có thể những câu ấy chứa một phần sự thật, nhưng sự thật nếu nói không đúng lúc có thể trở thành một viên đá. Đức Giêsu trước Lazarô không giảng ngay một bài dài. Ngài khóc. Có những lúc yêu thương nghĩa là cùng khóc trước khi nói về hy vọng.
Thời gian thật kỳ lạ. Nó không chữa lành tất cả theo nghĩa xóa mọi vết thương, nhưng nó làm cho ta nhìn vết thương bằng một đôi mắt khác. Có những chuyện mười năm trước ta tưởng sẽ không bao giờ sống nổi, vậy mà hôm nay ta đang kể lại nó. Vết sẹo vẫn còn, nhưng ta đã không còn là con người cũ. Có những điều từng làm ta mất ngủ, hôm nay nhớ lại ta chỉ mỉm cười. Có những người từng tưởng không thể sống thiếu họ, vậy mà rồi ta đã bước tiếp. Có những cánh cửa từng tưởng nếu đóng lại thì đời mình kết thúc, nhưng chính sau cánh cửa đóng ấy lại là một lối đi khác. Thời gian không phải Thiên Chúa, nhưng thời gian nhiều khi là dụng cụ Thiên Chúa dùng để dạy ta rằng cảm xúc hôm nay không phải là chân lý cuối cùng.
Có một kiểu trưởng thành rất sâu là khi người ta thôi hỏi: “Tại sao chuyện này xảy ra với tôi?” và bắt đầu hỏi: “Tôi sẽ trở thành người thế nào sau chuyện này?” Câu hỏi thứ nhất thường không có câu trả lời trọn vẹn; câu hỏi thứ hai mở ra trách nhiệm. Tôi không thể thay đổi chuyện đã xảy ra, nhưng tôi có thể chọn mình sẽ để nó biến mình thành ai. Tôi sẽ cay đắng hay nhân hậu hơn? Khép lòng hay biết cảm thông hơn? Oán hận hay tự do hơn? Tôi sẽ dùng nỗi đau để làm người khác đau, hay biến nó thành khả năng hiểu nỗi đau của người khác? Đây là nơi ân sủng gặp tự do. Thiên Chúa có thể biến đổi đau khổ, nhưng Ngài không biến chúng ta thành những cỗ máy. Ta phải cộng tác.
Người thánh là người học được nghệ thuật đọc cuộc đời từ phía Thiên Chúa. Điều ấy không xảy ra trong một ngày. Họ cũng từng chống cự, từng thắc mắc, từng trải qua những đêm dài. Nhưng dần dần, họ học được rằng điều quan trọng nhất không phải là cuộc đời có xảy ra đúng kế hoạch của mình hay không, mà là trong mọi hoàn cảnh mình có còn thuộc về Thiên Chúa hay không. Khi ấy, may mắn không làm họ kiêu căng và rủi ro không làm họ tuyệt vọng. Thành công đến, họ tạ ơn. Thất bại đến, họ cũng học cách tạ ơn dù nước mắt còn rơi. Được người ta ca tụng, họ không quá say. Bị người ta hiểu lầm, họ không hoàn toàn sụp đổ. Bởi chiếc neo của họ không cắm vào hoàn cảnh, mà cắm vào Thiên Chúa.
Đây là một tự do rất lớn. Khi ta đặt bình an của mình vào những thứ có thể thay đổi, ta luôn sống trong lo sợ. Nếu bình an phụ thuộc vào tiền bạc, ta sợ mất tiền. Nếu phụ thuộc vào sức khỏe, ta sợ bệnh. Nếu phụ thuộc vào danh tiếng, ta sợ lời người khác. Nếu phụ thuộc vào một con người, ta sợ họ rời đi. Nếu phụ thuộc vào thành công, ta sợ thất bại. Nhưng nếu trung tâm đời mình là Thiên Chúa, mọi thứ ấy vẫn quý nhưng không còn là tuyệt đối. Ta vẫn buồn khi mất, nhưng ta không mất luôn chính mình. Người thánh không phải người chẳng còn gì để mất; người thánh là người đã đặt kho báu lớn nhất ở một nơi mà không biến cố nào cướp được.
Có khi rủi ro chính là lời mời gọi rất kín đáo để ta chuyển nền móng cuộc đời. Chúng ta thường xây nhà trên những thứ tưởng chắc chắn: tuổi trẻ, sức khỏe, tiền bạc, mối quan hệ, vị trí xã hội. Rồi một ngày một trong những thứ ấy rung chuyển. Khi ấy ta đau, nhưng cũng có cơ hội hỏi lại: tôi đang xây đời trên gì? Đức Giêsu nói đến người xây nhà trên đá không phải vì người ấy tránh được mưa gió. Cả hai căn nhà đều gặp mưa, nước lũ và gió. Khác biệt nằm ở nền móng. Đức tin không hứa một đời không bão; Đức tin trao một nền móng để căn nhà không đổ khi bão đến.
Và có lẽ điều sâu sắc nhất mà rủi ro dạy chúng ta là ý thức về giới hạn. Chúng ta không phải Thiên Chúa. Ta không kiểm soát được mọi điều. Câu ấy tưởng hiển nhiên nhưng con người phải mất rất nhiều thứ mới học được. Chúng ta lên lịch như thể ngày mai chắc chắn thuộc về mình. Chúng ta trì hoãn một cuộc gọi, một lời xin lỗi, một lần thăm cha mẹ, một lời yêu thương, như thể luôn có lần sau. Nhưng đời không ký hợp đồng với ai về lần sau. Một trong những hoa trái thánh thiện của ý thức mong manh là sống hôm nay thật hơn. Nếu biết người trước mặt có thể không ở đây mãi, ta sẽ bớt làm tổn thương họ. Nếu biết mình cũng không ở đây mãi, ta sẽ bớt phí thời gian cho những tranh chấp vô nghĩa.
Cuối cùng, điều Thiên Chúa muốn không phải để chúng ta hiểu hết đường lối của Ngài, nhưng để chúng ta tin đủ mà bước tiếp. Abraham lên đường mà không biết mình sẽ đi đâu. Đức Maria thưa xin vâng mà không được trao một bản kế hoạch chi tiết cho ba mươi ba năm sau đó. Phêrô bước khỏi thuyền trước khi biết điều gì sẽ xảy ra. Đời sống đức tin luôn chứa một phần không biết. Nếu biết hết thì không còn cần tin. Đức tin chính là đặt bàn chân xuống bước tiếp dù ánh sáng chỉ đủ soi một đoạn ngắn trước mặt.
Vậy nên, khi dòng thời gian mang may mắn đến, hãy đón nhận với lòng biết ơn nhưng đừng bám víu. Hãy nhớ rằng phúc lành không chỉ được ban để hưởng nhưng còn để chia sẻ. Khi dòng thời gian mang rủi ro đến, đừng vội kết luận rằng đời mình đã hỏng, rằng Thiên Chúa đã bỏ mình, rằng mọi chuyện đã hết. Có thể ta đang đứng giữa một chương mà chưa đọc đến cuối. Có thể điều hôm nay chỉ thấy là vết thương, một ngày nào đó sẽ trở thành nơi ta có thể chạm vào vết thương của người khác. Có thể cánh cửa đóng hôm nay đang bảo vệ ta khỏi một điều ta không biết. Có thể con đường vòng hôm nay đang dẫn ta đến một nơi khác tốt hơn. Và cũng có thể ta sẽ không bao giờ hiểu đầy đủ trong đời này. Nhưng ta vẫn có thể tin.
Phải, có lẽ phải là một vị thánh mới thấu triệt hết ý nghĩa của rủi ro. Nhưng điều đó cũng có nghĩa rằng mỗi lần chúng ta học cách đón nhận một điều trái ý trong đức tin, mỗi lần đau mà không tuyệt vọng, mỗi lần không hiểu mà vẫn tín thác, mỗi lần bị tổn thương mà vẫn chọn tha thứ, mỗi lần mất mát mà vẫn không đóng cửa trái tim, chúng ta đang bước thêm một bước trên con đường nên thánh. Thánh thiện không nhất thiết bắt đầu bằng những điều lớn lao. Có khi nó bắt đầu bằng một câu rất nhỏ giữa đêm tối: “Lạy Chúa, con không hiểu, nhưng con trao chuyện này cho Chúa.”
Rồi một ngày, khi quay nhìn lại con đường đã qua, chúng ta có thể ngạc nhiên nhận ra rằng đời mình được dệt không chỉ bởi những ngày đẹp trời mà còn bởi chính những ngày mưa. Những người đã từng làm ta đau cũng vô tình dạy ta điều gì đó. Những lần bị từ chối giúp ta tìm một con đường khác. Những thất bại buộc ta lớn lên. Những lần cô đơn đưa ta vào chiều sâu. Những giọt nước mắt rửa sạch khỏi ta nhiều ảo tưởng. Và những lúc tưởng Thiên Chúa im lặng nhất, có khi Ngài lại đang làm công việc sâu nhất trong tâm hồn.
Dòng thời gian cứ tiếp tục trôi. Nó sẽ còn mang đến những ngày chúng ta thích và những ngày chúng ta không muốn. Không ai biết ngày mai sẽ đem gì đến. Nhưng người tin không cần biết hết ngày mai để có thể sống hôm nay. Chỉ cần biết Đấng đang nắm ngày mai cũng là Đấng đang nắm tay mình hôm nay. Và thế là đủ. Cuộc đời có thể thay đổi. Người ta có thể đến rồi đi. Sức khỏe có thể suy giảm. Thành công có thể biến mất. Những kế hoạch có thể phải viết lại. Nhưng tình yêu Thiên Chúa không phải là một trong những biến số của dòng thời gian. Nó là điều còn lại khi mọi thứ khác đổi thay.
Có lẽ đến cuối đời, ta sẽ hiểu rằng may mắn và rủi ro chỉ là những tên gọi rất tạm thời mà ta đặt cho những biến cố mình chưa nhìn thấy trọn vẹn. Điều ta gọi là may mắn chưa chắc đã cứu mình; điều ta gọi là rủi ro chưa chắc đã hủy mình. Chỉ có một điều thật sự quan trọng: qua tất cả những gì đã xảy ra, ta có trở thành một con người biết yêu hơn không, biết khiêm nhường hơn không, biết tha thứ hơn không, biết phó thác hơn không, biết sống gần Thiên Chúa hơn không. Nếu câu trả lời là có, thì ngay cả những trang từng thấm nước mắt cũng không hoàn toàn uổng phí.
Xin cho chúng ta đừng chỉ tạ ơn Thiên Chúa về những điều đã hiểu, nhưng một ngày nào đó có thể tạ ơn cả những điều mình từng không hiểu. Xin cho ta đủ khiêm tốn để nói rằng Thiên Chúa nhìn xa hơn mình, đủ can đảm để bước tiếp khi chưa thấy đường, đủ dịu dàng để không oán trách chính mình trong những ngày yếu đuối, và đủ tín thác để trao cả may mắn lẫn rủi ro vào tay Ngài. Bởi sau cùng, bình an không đến từ việc biết chắc điều gì sẽ xảy ra, nhưng từ việc biết chắc mình thuộc về ai.
Lm. Anmai, CSsR
ẢO TƯỞNG VỀ VIỆC THAY ĐỔI MỘT CON NGƯỜI
Có lẽ một trong những ảo tưởng dai dẳng nhất trong các mối tương quan của con người là ảo tưởng rằng chỉ cần ta yêu đủ nhiều, nhẫn nại đủ lâu, hy sinh đủ lớn, chịu đựng đủ bền, giải thích đủ rõ, khuyên bảo đủ chân thành, thì cuối cùng ta sẽ thay đổi được một con người. Ta tin rằng một ngày nào đó người ấy sẽ hiểu. Một ngày nào đó người ấy sẽ biết trân trọng. Một ngày nào đó người ấy sẽ thôi vô tâm, thôi nóng nảy, thôi ích kỷ, thôi thất hứa, thôi làm tổn thương những người bên cạnh. Ta đặt rất nhiều niềm tin vào hai chữ “một ngày nào đó”, đến mức không nhận ra rằng đôi khi cả một đời người đã đi qua chỉ trong khi mình đứng đó chờ một người khác trở thành một con người mà họ chưa bao giờ thực sự muốn trở thành. Điều đau nhất trong chuyện này không phải là người kia không thay đổi, nhưng là ta đã dùng quá nhiều năm tháng quý giá của đời mình để sống với một con người tưởng tượng. Ta không sống với họ như họ đang là, nhưng sống với hình ảnh mà ta hy vọng một ngày họ sẽ trở thành. Ta yêu một khả thể, chứ không hoàn toàn yêu một thực tại. Ta nói với mình rằng người ấy thật ra tốt lắm, chỉ là chưa trưởng thành; người ấy thật ra thương mình lắm, chỉ là không biết cách biểu lộ; người ấy thật ra có trách nhiệm, chỉ là chưa gặp đúng hoàn cảnh; người ấy thật ra có thể thay đổi, chỉ cần thêm một chút thời gian. Và “một chút thời gian” ấy có khi kéo dài năm năm, mười năm, hai mươi năm, thậm chí cả đời. Có những người cuối cùng phải nhận ra một sự thật rất đắng: họ đã dành phần đẹp nhất của đời mình để đợi một người khác trở thành người mà họ chưa từng hứa sẽ trở thành. Con người có thể thay đổi, chắc chắn là thế. Đời sống con người sẽ rất bi đát nếu chúng ta phủ nhận khả năng hoán cải, trưởng thành và biến đổi. Kẻ nóng tính có thể học hiền hòa. Người nghiện ngập có thể hồi phục. Người vô trách nhiệm có thể trở nên chín chắn. Người ích kỷ có thể học cách yêu. Một người từng làm rất nhiều điều sai có thể trở thành một con người rất khác. Đức tin Kitô giáo lại càng không cho phép chúng ta tuyệt vọng về bất cứ ai, bởi Tin Mừng đầy những con người được biến đổi: Phêrô từ một người yếu đuối chối Thầy trở thành người dám chết cho Thầy; Phaolô từ kẻ bách hại Hội Thánh trở thành Tông đồ của dân ngoại; Dakêu từ người thu thuế bị khinh bỉ trở thành một người biết hoàn trả và chia sẻ; người phụ nữ Samari từ một cuộc đời đổ vỡ trở thành người loan báo Tin Mừng cho thành của mình. Thiên Chúa có thể làm nên những điều kỳ diệu trong lòng con người. Nhưng ở đây có một điều rất quan trọng mà chúng ta thường quên: Thiên Chúa có thể mời gọi, đánh động, ban ơn, mở đường, nhưng ngay cả Thiên Chúa cũng không cưỡng bức tự do của một con người. Thiên Chúa có thể đứng ngoài cửa và gõ, nhưng Người không phá cửa mà bước vào. Nếu Thiên Chúa còn tôn trọng tự do con người như thế, thì chúng ta là ai mà nghĩ rằng mình có thể dùng tình yêu, nước mắt, lời khuyên hay sự hy sinh của mình để ép một người khác phải thay đổi? Sự thay đổi thật sự chỉ xảy ra khi một người bắt đầu nói: “Tôi có vấn đề. Tôi không thể tiếp tục sống thế này. Tôi đã làm tổn thương người khác. Tôi phải chịu trách nhiệm. Tôi cần thay đổi.” Không có câu nói nội tâm ấy, mọi lời khuyên từ bên ngoài cuối cùng chỉ va vào một cánh cửa đóng kín.
Nhiều khi người ta nhầm giữa yêu thương và cứu vớt. Ta thấy một người đang sống hỗn loạn, ta muốn kéo họ ra. Ta thấy họ đang tự hủy hoại mình, ta muốn giúp. Ta thấy họ có những khả năng rất đẹp nhưng đang bỏ phí, ta tiếc cho họ. Từ lòng thương ấy, ta bắt đầu can thiệp sâu hơn: nhắc nhở, giải thích, phân tích, khuyên răn, nhẫn nhịn, tha thứ hết lần này đến lần khác. Ban đầu, đó có thể thực sự là yêu thương. Nhưng rất âm thầm, tình yêu ấy có thể biến thành một thứ vai trò khác: ta trở thành người quản lý cuộc đời họ. Ta theo dõi họ có tiến bộ hay không. Ta vui khi họ làm điều ta cho là đúng, thất vọng khi họ quay lại thói quen cũ. Tâm trạng của ta bị treo vào sự thay đổi của họ. Một ngày họ cư xử tốt, ta có hy vọng. Ngày hôm sau họ lại như cũ, ta sụp đổ. Ta không còn sống đời mình nữa; ta sống trong đồ thị lên xuống của một đời sống không thuộc quyền điều khiển của ta. Có người vợ sống hàng chục năm trong tình trạng ấy với một người chồng nghiện rượu. Có cha mẹ sống trong tình trạng ấy với một người con trưởng thành nhưng không chịu chịu trách nhiệm. Có người sống trong tình trạng ấy với một người yêu vô tâm. Có người bạn gánh lấy hết hậu quả cho một người bạn khác luôn bốc đồng. Họ gọi đó là tình thương. Nhưng đôi khi, điều tưởng là tình thương lại vô tình giúp người kia khỏi phải đối diện với hậu quả của chính họ. Người mẹ cứ trả nợ mãi cho đứa con hoang phí có thể nghĩ mình đang cứu nó, nhưng đôi khi bà đang tước khỏi nó cơ hội học bài học cần thiết của trách nhiệm. Người vợ cứ che giấu hậu quả từ sự nghiện ngập của chồng có thể nghĩ mình đang bảo vệ gia đình, nhưng có lúc chính việc không để anh ta nếm hậu quả lại kéo dài căn bệnh. Một người bạn luôn chạy đến dọn dẹp những đổ vỡ mà bạn mình tạo ra có thể đang biến tình thương thành một chiếc đệm êm khiến người kia không bao giờ phải chạm đất. Tình yêu không đồng nghĩa với việc tước bỏ hậu quả. Lòng thương xót không đồng nghĩa với việc tiếp tay. Tha thứ không đồng nghĩa với việc giả vờ rằng chẳng có chuyện gì xảy ra. Và chấp nhận một người không có nghĩa là đồng ý với mọi hành vi của họ.
Một trong những câu đau nhất một người phải học là: “Tôi không thể cứu một người không muốn được cứu.” Nghe thì có vẻ lạnh lùng, nhưng thực ra đó là một câu rất khiêm tốn. Bởi nó thừa nhận giới hạn của mình. Ta có thể chìa tay, nhưng người kia phải nắm lấy. Ta có thể mở cửa, nhưng họ phải bước qua. Ta có thể nói sự thật, nhưng họ phải muốn nghe. Ta có thể khích lệ, nhưng họ phải chịu bước. Ta có thể cầu nguyện, nhưng ta không thể sống thay cuộc đời của họ. Có những người kiệt sức không phải vì họ mang gánh nặng của mình, mà vì họ đã mang cả gánh nặng mà người khác từ chối mang. Họ cứ nhấc lên những trách nhiệm vốn thuộc về người kia: trách nhiệm xin lỗi, trách nhiệm sửa sai, trách nhiệm chữa lành, trách nhiệm giữ lời, trách nhiệm đi trị liệu, trách nhiệm bỏ thói nghiện, trách nhiệm trưởng thành. Và bởi vì họ cứ gánh thay, người kia lại càng không cần phải trưởng thành. Đôi khi ta phải đặt một gánh nặng xuống không phải vì ta hết thương, nhưng vì ta nhận ra đó không phải là gánh nặng Thiên Chúa trao cho ta. Có những chữ “không” rất yêu thương. Có những khoảng cách rất cần thiết. Có những cánh cửa đóng lại không phải do thù ghét, nhưng do sự sáng suốt. Có những lần rời đi không phải là phản bội, nhưng là ngừng tham gia vào một vòng lặp đang phá hủy cả hai. Trưởng thành không phải là cố giữ mọi người ở lại bằng bất cứ giá nào. Trưởng thành là biết có những người ta có thể yêu từ xa; có những người ta vẫn cầu nguyện cho nhưng không còn thể để họ tiếp tục làm tổn thương đời mình; có những người ta tha thứ nhưng không thể trở lại mức độ tin tưởng trước kia; có những người ta mong họ tốt hơn nhưng không còn đặt tương lai mình trên giả định rằng họ chắc chắn sẽ tốt hơn.
Cái bẫy của việc muốn thay đổi người khác thường bắt đầu từ một điều có vẻ rất đẹp: ta nhìn thấy tiềm năng nơi họ. Thật ra nhìn thấy tiềm năng của một người là một khả năng rất quý. Một người thầy giỏi nhìn thấy nơi học trò những điều học trò chưa thấy. Một người cha tốt có thể nhận ra tài năng nơi con. Một người bạn chân thành có thể nhận ra phần tốt đẹp đang bị chôn vùi dưới những thất bại. Nhưng nhìn thấy tiềm năng là một chuyện; xây dựng đời mình trên tiềm năng ấy lại là chuyện khác. Ta có thể nói: “Tôi tin anh có thể trưởng thành”, nhưng không nên nói trong lòng: “Tôi sẽ sống như thể anh đã trưởng thành rồi.” Ta có thể nghĩ: “Người này có khả năng trở thành một người chồng tốt”, nhưng phải đồng thời dám nhìn: “Hiện tại, anh ấy có đang sống như một người chồng tốt không?” Ta có thể thấy nơi một người một tâm hồn rất tử tế, nhưng nếu thực tế họ liên tục nói dối, thất hứa và làm tổn thương người khác, ta phải đánh giá mối quan hệ theo hành vi đang tồn tại chứ không chỉ theo phần đẹp mà ta tin đang ẩn sâu bên trong. Tiềm năng không nuôi sống được một gia đình. Tiềm năng không chữa được sự phản bội. Tiềm năng không thay thế cho trách nhiệm. Tiềm năng không đủ để xây lòng tin. Người trưởng thành học cách nhìn cả hai: vừa thấy ánh sáng một người có thể có, vừa thành thật về bóng tối họ đang chọn sống. Yêu một người trong sự thật nghĩa là không lý tưởng hóa họ, cũng không kết án họ. Ta không nói: “Anh là người tệ hại”, nhưng cũng không nói: “Chuyện này không quan trọng.” Ta nói: “Tôi biết anh có điều tốt, nhưng hành vi này đang làm tổn thương tôi và những người khác. Tôi không thể giả vờ nó không tồn tại.”
Có một lý do sâu xa khác khiến ta quá muốn sửa người khác: đôi khi việc ấy giúp ta tránh phải đối diện với chính mình. Chăm chú vào khiếm khuyết của người khác dễ hơn nhiều so với bước vào căn phòng tối của tâm hồn mình. Ta có thể dành hàng giờ phân tích tại sao chồng mình vô tâm, tại sao vợ mình khó tính, tại sao con mình thiếu trách nhiệm, tại sao đồng nghiệp mình ích kỷ, nhưng lại không muốn hỏi những câu rất khó về bản thân: Tại sao tôi cứ ở trong một mối quan hệ làm tôi kiệt sức? Vì sao tôi không dám đặt ranh giới? Tôi sợ điều gì nếu người kia không thay đổi? Tôi có đang cần họ thay đổi để chứng minh rằng những năm tháng tôi hy sinh không vô ích hay không? Tôi có đang lấy vai trò “người cứu người” để cảm thấy mình cần thiết không? Tôi có phải đang nghiện cảm giác mình là người tốt, người nhẫn nhịn, người luôn tha thứ không? Tôi có đang sợ cô đơn đến mức thà ở trong một mối quan hệ đau đớn còn hơn phải một mình? Tôi có đang gọi nỗi sợ là lòng chung thủy? Có những sự thật về bản thân đau hơn nhiều so với việc phê bình người khác. Bởi một khi nhìn thấy chúng, ta không còn có thể đổ toàn bộ trách nhiệm đời mình lên họ. Ta phải nhận lại quyền tự do của mình. Ta phải nói: “Có những điều họ làm tôi không kiểm soát được, nhưng tôi vẫn phải chịu trách nhiệm về cách tôi chọn sống trước những điều ấy.” Đó là một bước trưởng thành rất lớn. Ta thôi coi mình hoàn toàn là nạn nhân của tính cách người khác. Ta nhận ra rằng dù không chọn được họ sẽ cư xử thế nào, ta vẫn có thể chọn ranh giới của mình, chọn điều mình dung thứ, chọn điều mình không dung thứ, chọn khoảng cách cần thiết, chọn lời nói thành thật, chọn cách chăm sóc nội tâm, chọn việc bước ra nếu hoàn cảnh trở thành độc hại.
Chấp nhận một người “như họ là” vì thế không có nghĩa là nuốt mọi điều và cam chịu. Chấp nhận trước hết nghĩa là thôi thương lượng với thực tại. Nếu một người đã thất hứa mười lần, chấp nhận thực tại có nghĩa là đừng lên kế hoạch như thể lần thứ mười một họ chắc chắn sẽ giữ lời. Nếu một người mỗi khi tức giận đều xúc phạm, chấp nhận thực tại nghĩa là nhìn thẳng rằng đó là mô thức của họ, chứ không gọi đó là “chỉ một lần lỡ miệng” mãi mãi. Nếu một người nhiều năm không chịu chịu trách nhiệm về cuộc đời mình, chấp nhận thực tại là ngừng tự kể câu chuyện rằng “chỉ cần thêm một chút nữa thôi”. Sự thật đôi khi rất đau, nhưng ảo tưởng còn đau hơn vì nó lấy đi thời gian. Sự thật làm ta đau hôm nay để ta có thể sống ngày mai. Ảo tưởng an ủi ta hôm nay nhưng có thể lấy mất mười năm đời ta. Có người phải mất rất lâu mới nhận ra rằng họ không đau vì người kia đã thay đổi thành xấu, nhưng vì cuối cùng họ mới nhìn người kia đúng như người ấy vốn đã là từ rất lâu. Những dấu hiệu vẫn ở đó, chỉ là tình yêu, hy vọng, nỗi sợ và sự lý tưởng hóa khiến ta không muốn gọi đúng tên.
Trong đời sống đức tin cũng có một cám dỗ tương tự: ta muốn làm công việc của Chúa Thánh Thần. Ta nghĩ mình phải thay đổi chồng, thay đổi vợ, thay đổi con, thay đổi cộng đoàn, thay đổi anh em. Ta khuyên mãi, nhắc mãi, giảng mãi, sửa mãi. Ta tưởng nếu người kia chưa đổi thì chắc ta chưa nói đủ. Nhưng có khi điều Thiên Chúa muốn từ ta không phải thêm một bài giảng, mà là biết lui lại. Không phải thêm một lời phân tích, mà là cầu nguyện. Không phải kiểm soát quá trình của người kia, nhưng trung tín với phần việc của mình. Hãy nhìn Đức Giêsu. Người yêu thương con người vô cùng, nhưng Người không chạy theo ép buộc tất cả phải theo Người. Người thanh niên giàu có quay lưng bỏ đi, Đức Giêsu để anh ra đi. Người không hạ tiêu chuẩn để giữ anh ở lại. Trong Tin Mừng Gioan chương 6, khi nhiều môn đệ bỏ đi vì lời Người khó nghe, Đức Giêsu không chạy theo họ để nói rằng Người sẽ đổi giáo huấn cho dễ chấp nhận hơn. Người quay sang Nhóm Mười Hai và hỏi: “Cả anh em nữa, anh em cũng muốn bỏ đi hay sao?” Đó là tình yêu tôn trọng tự do. Tình yêu của Thiên Chúa mạnh mẽ vô cùng nhưng không sở hữu. Người mời gọi, nhưng không thao túng. Người kiên nhẫn, nhưng không dung túng gian dối. Người tha thứ, nhưng luôn nói: “Hãy đi và từ nay đừng phạm tội nữa.” Lòng thương xót của Chúa không phủ nhận sự thật; chính vì yêu, Người đưa con người đối diện với sự thật. Đôi khi chúng ta lại làm điều ngược lại: vì sợ mất người kia, ta tránh nói sự thật; vì sợ họ giận, ta không đặt giới hạn; vì muốn giữ hòa khí, ta tiếp tục chấp nhận những hành vi không lành mạnh. Ta gọi đó là yêu. Nhưng tình yêu thiếu sự thật cuối cùng dễ biến thành đồng lõa.
Không ít người mang trong lòng một niềm tin rất nguy hiểm: “Nếu tôi yêu đủ tốt, người ấy sẽ thay đổi.” Khi người ấy không thay đổi, họ quay sang trách chính mình: “Có lẽ tôi chưa đủ kiên nhẫn. Có lẽ tôi chưa đủ dịu dàng. Có lẽ tôi chưa cầu nguyện đủ. Có lẽ tôi làm điều gì sai.” Thế là họ tăng liều hy sinh. Họ cho nhiều hơn, chịu nhiều hơn, nhịn nhiều hơn. Nhưng thật ra không có mức độ hoàn hảo nào trong tình yêu của bạn có thể thay thế quyết định của người kia. Một người nghiện không cai vì bạn khóc nhiều hơn. Một người bạo hành không nhất thiết ngừng bạo hành vì bạn hiền hơn. Một người không muốn trưởng thành không tự nhiên trưởng thành chỉ vì bạn gánh trách nhiệm giỏi hơn. Một người không muốn trung thực không trở thành trung thực chỉ vì bạn tin họ thêm một lần nữa. Điều này cần được nói rất rõ: thất bại của một người khác trong việc thay đổi không nhất thiết là thất bại của tình yêu bạn dành cho họ. Đức Giêsu yêu Giuđa đến cùng, mà Giuđa vẫn chọn con đường của mình. Nếu ngay cả tình yêu hoàn hảo của Đức Kitô còn không xóa bỏ tự do của Giuđa, thì ta đừng mang ảo tưởng rằng tình yêu không hoàn hảo của mình có quyền năng cưỡng ép một tâm hồn.
Tuy vậy, từ bỏ ảo tưởng thay đổi người khác không có nghĩa là trở nên lạnh lùng. Ta vẫn có thể góp phần vào sự thay đổi của họ. Một câu nói đúng lúc có thể đánh thức. Một tấm gương sống có thể lay động. Một sự hiện diện không phán xét có thể giúp một người can đảm nhìn vào nỗi đau. Một giới hạn rõ ràng đôi khi cũng chính là điều khiến người kia bắt đầu thức tỉnh. Có những người chỉ thật sự thay đổi sau khi người thân không còn cứu họ khỏi hậu quả. Có những người bắt đầu nghiêm túc chữa lành khi người yêu nói: “Tôi thương anh, nhưng tôi không thể tiếp tục sống trong cách này.” Có người chỉ bắt đầu nhận trách nhiệm khi cha mẹ thôi làm thay. Vì thế, yêu không phải lúc nào cũng là ở lại gần; đôi khi yêu là lùi ra một khoảng cách đủ để người kia nhìn thấy chính mình. Yêu không phải lúc nào cũng nói “được”; có lúc yêu phải nói “không”. Yêu không phải lúc nào cũng che chở; có lúc yêu phải để người khác nếm những hệ quả họ cần nếm. Nhưng ta làm những điều ấy không phải để thao túng họ thay đổi. Nếu đặt giới hạn với mục đích “tôi sẽ làm thế này để anh sợ mà thay đổi”, ta vẫn đang cố kiểm soát. Ranh giới lành mạnh không phải là một hình thức đe dọa; nó là một tuyên bố về trách nhiệm của mình: “Anh có quyền lựa chọn hành vi của anh; tôi có trách nhiệm lựa chọn điều tôi sẽ làm trước hành vi ấy.” Người kia có thể thay đổi hoặc không. Ranh giới vẫn cần thiết vì phẩm giá của cả hai.
Có những người hỏi: “Vậy phải chăng ta không nên hy vọng về ai nữa?” Không. Hy vọng vẫn rất cần. Nhưng hy vọng trưởng thành khác với ảo tưởng. Hy vọng nói: “Tôi tin con người có thể đổi thay.” Ảo tưởng nói: “Tôi chắc chắn người này sẽ đổi thay theo cách tôi mong.” Hy vọng nói: “Tôi cầu nguyện và khích lệ anh.” Ảo tưởng nói: “Tôi đặt cả tương lai mình vào việc anh phải khác đi.” Hy vọng vẫn nhìn thẳng thực tại; ảo tưởng thay thực tại bằng một câu chuyện đẹp hơn. Hy vọng trao người kia cho Thiên Chúa; ảo tưởng giữ người kia trong tay mình và cố tái tạo họ. Hy vọng đem lại bình an, còn ảo tưởng thường khiến ta kiệt sức, bởi ta phải liên tục duy trì một thế giới chưa có thật. Trưởng thành là vẫn có thể nói: “Tôi tin anh có thể thay đổi, nhưng tôi không thể sống như thể anh đã thay đổi khi điều đó chưa xảy ra.”
Có lẽ bài học sâu nhất của tất cả những điều này là: nhiệm vụ lớn nhất của đời ta không phải là làm cho người khác trở thành điều ta muốn, mà là để chính mình trở thành người mà Thiên Chúa muốn. Ta dành quá nhiều năng lượng để quan sát đời người khác. Người ấy cần bớt nóng. Người kia cần trưởng thành. Người nọ cần biết nghĩ. Nhưng còn tôi thì sao? Tôi đang được mời gọi thay đổi điều gì? Tôi cần bớt kiểm soát chỗ nào? Tôi cần trưởng thành trong cách yêu ra sao? Tôi có những vết thương nào đang khiến mình bám víu? Tôi có những nỗi sợ nào khiến mình không dám buông? Tôi có thói quen đổ lỗi cho người khác về sự bất hạnh của mình không? Tôi có đủ khiêm nhường để nhìn thấy rằng chính tôi cũng có những phần rất khó thay đổi không? Một điều kỳ lạ là khi ta thực sự tập trung vào sự hoán cải của mình, ta thường bớt ám ảnh về việc sửa người khác. Ta trở nên dịu hơn, thật hơn, tự do hơn. Ta có thể góp ý mà không cần người kia lập tức nghe. Ta có thể yêu mà không cần sở hữu. Ta có thể cầu nguyện mà không bắt Chúa phải làm theo lịch trình của mình. Ta có thể để mỗi người mang lấy trách nhiệm của họ.
Và rồi đến một lúc nào đó, ta đứng trước một lựa chọn không thể tránh: chấp nhận người ấy trong giới hạn của họ, hoặc rời đi. Có những mối quan hệ ta có thể tiếp tục khi đã điều chỉnh kỳ vọng. Ta hiểu một người cha đã lớn tuổi sẽ không bao giờ trở thành kiểu người cha biết nói những lời tình cảm; ta ngừng đòi ông phải là người ông không biết cách trở thành, và học nhận ra tình thương của ông qua những cách khác. Ta hiểu một người bạn có tính hơi vô tâm nhưng không ác ý; ta bớt kỳ vọng họ nhạy cảm như mình. Đó là sự chấp nhận trưởng thành. Nhưng cũng có những trường hợp mà “chấp nhận” không đồng nghĩa với tiếp tục ở lại gần. Nếu một mối quan hệ liên tục xúc phạm phẩm giá, đe dọa sự an toàn, phá hủy tinh thần, hoặc biến ta thành một con người méo mó, ta có quyền tạo khoảng cách. Đức ái Kitô giáo không bao giờ buộc một người phải ở mãi trong hoàn cảnh bị bạo hành, lạm dụng hay hủy hoại. Tha thứ không loại bỏ nhu cầu bảo vệ sự sống và phẩm giá. Cầu nguyện cho một người không có nghĩa là trao cho họ quyền tiếp tục làm hại ta.
Có thể một ngày ta sẽ nhận ra một điều vừa buồn vừa nhẹ nhõm: người ta không phải lúc nào cũng trở thành điều mình hy vọng. Một số người sẽ trưởng thành. Một số người sẽ không. Một số người sẽ thay đổi khi ta còn ở đó. Một số người chỉ thay đổi sau khi ta đã rời đi. Một số người có thể sẽ chẳng bao giờ thay đổi theo cách ta chờ đợi. Nhưng cuộc đời mình không thể bị đóng băng vì lựa chọn của họ. Ta được phép sống. Ta được phép bình an. Ta được phép bước tiếp. Ta được phép ngừng giải thích. Ta được phép ngừng chạy theo một lời xin lỗi có lẽ sẽ không bao giờ đến. Ta được phép thôi chờ một sự công nhận mà người kia không có khả năng trao. Ta được phép ngừng cố chứng minh giá trị của mình bằng cách khiến một người khác đối xử tốt với mình. Giá trị của ta không bắt đầu vào ngày một người nào đó nhận ra ta đáng quý. Giá trị ấy đã có trước đó, vì ta là một thụ tạo được Thiên Chúa yêu thương.
Sau cùng, ảo tưởng lớn nhất có lẽ không chỉ là “tôi có thể thay đổi họ”, mà còn là “tôi cần họ thay đổi thì tôi mới có thể bình an”. Không. Bình an của ta không thể đặt hoàn toàn trong tay một con người khác. Có những điều cần sửa trong tương quan, có những cuộc đối thoại phải có, có những sự thật phải nói, nhưng sâu thẳm hơn tất cả, ta phải học đặt đời mình trong tay Thiên Chúa. Khi ấy ta có thể yêu người khác mà không biến họ thành điều kiện cho hạnh phúc của mình. Ta có thể mong họ tốt nhưng không sống trong ám ảnh. Ta có thể đau vì họ nhưng không bị họ định nghĩa. Ta có thể cầu nguyện cho sự thay đổi của họ nhưng đồng thời tiếp tục con đường trưởng thành của mình.
Có lẽ sự trưởng thành thật sự bắt đầu vào ngày ta thôi hỏi: “Làm thế nào để tôi khiến người ấy thay đổi?” và bắt đầu hỏi: “Trong hoàn cảnh người ấy có thể không bao giờ thay đổi, Thiên Chúa đang mời gọi tôi trở thành người thế nào?” Câu hỏi thứ nhất trao quyền đời mình vào tay người khác. Câu hỏi thứ hai trả tự do lại cho ta. Và đôi khi, chính khi ta ngừng cố sửa một con người, ta mới bắt đầu thật sự yêu họ: yêu họ đủ để nhìn họ bằng sự thật; yêu họ đủ để không thao túng; yêu họ đủ để đặt giới hạn; yêu họ đủ để để họ chịu trách nhiệm về đời mình; và yêu chính mình đủ để không đánh mất cả cuộc đời trong khi chờ một người khác trở thành một con người mà họ chưa bao giờ thực sự quyết định trở thành.
Lm. Anmai, CSsR
KHÁT VỌNG ĐƯỢC COI LÀ QUAN TRỌNG
“Most of the trouble in the world is caused by people wanting to be important.” – Phần lớn những rắc rối trên thế giới bắt nguồn từ việc con người muốn mình trở nên quan trọng. Một câu nói nghe qua tưởng như đơn giản, thậm chí có phần cực đoan, nhưng càng sống lâu, càng đi qua nhiều va chạm của cuộc đời, người ta càng nhận ra trong đó có một sự thật đáng sợ. Không phải mọi bất hạnh đều sinh ra từ nghèo đói, thiếu thốn hay những hoàn cảnh khắc nghiệt bên ngoài. Rất nhiều đổ vỡ lại bắt đầu từ một cơn đói nằm sâu trong lòng người: cơn đói được nhìn nhận, được ngưỡng mộ, được đứng trên người khác, được người khác biết đến tên mình, được chứng minh rằng mình đúng, mình giỏi, mình có quyền lực, mình có ảnh hưởng, mình không thể bị xem thường. Có những người cả đời không thực sự sống; họ chỉ miệt mài xây dựng một hình ảnh để người khác phải nhìn vào. Họ có thể rất thành công mà vẫn bất an, rất nổi tiếng mà vẫn cô độc, rất quyền lực mà vẫn sợ hãi, bởi điều họ tìm kiếm không phải đơn thuần là làm một điều tốt nhưng là phải được công nhận rằng chính mình đã làm điều tốt ấy. Từ đó nảy sinh biết bao cuộc cạnh tranh vô nghĩa, biết bao cuộc chiến ngầm trong gia đình, nơi làm việc, cộng đoàn, xã hội và ngay cả trong những môi trường tưởng như rất thánh thiện. Người ta tranh nhau không chỉ vì tiền bạc, mà còn vì tiếng nói. Không chỉ vì chức vụ, mà vì chỗ đứng. Không chỉ vì quyền lợi, mà còn vì cảm giác mình phải là người được hỏi đến, được nhắc đến, được kính nể. Đôi khi điều làm con người đau nhất không phải là mất một món lợi, mà là cảm thấy mình không còn quan trọng trong mắt người khác.
Khát vọng được nhìn nhận tự nó không hoàn toàn xấu. Con người cần được yêu thương, được công nhận và được tôn trọng. Một đứa trẻ lớn lên trong tình yêu cần được cha mẹ nói cho nó biết rằng nó có giá trị. Một người lao động xứng đáng được ghi nhận công sức. Một người sống tử tế cũng cần những lời động viên. Điều nguy hiểm bắt đầu khi nhu cầu được nhìn nhận biến thành cơn nghiện phải được nhìn nhận; khi giá trị của bản thân không còn đến từ việc mình là ai trước mặt Thiên Chúa và lương tâm mình, nhưng hoàn toàn phụ thuộc vào việc người khác nghĩ gì về mình. Khi ấy, một lời khen có thể làm ta bay lên và một lời chê có thể làm ta sụp đổ. Một người khác thành công khiến ta thấy mình bị đe dọa. Một người khác được yêu mến khiến lòng ta khó chịu. Một ý kiến khác với mình lập tức bị xem như sự xúc phạm. Và dần dần, ta không còn sống với người khác nữa; ta sống trong một cuộc thi vô hình mà chính ta dựng lên. Ta phải hơn họ một chút, được chú ý hơn họ một chút, được nghe hơn họ một chút, được nhớ đến nhiều hơn họ một chút. Đau đớn thay, có khi người kia chẳng hề tranh giành gì với ta; chỉ có ta đang âm thầm tranh với họ trong lòng mình.
Có những gia đình tan vỡ không phải vì thiếu tình yêu, nhưng vì mỗi người đều muốn mình quan trọng nhất. Người chồng muốn lời mình phải được nghe; người vợ muốn cảm xúc mình phải được đặt trước; cha mẹ muốn con cái phải chứng minh rằng cha mẹ đúng; con cái muốn cha mẹ phải thừa nhận rằng thế hệ mình mới hiểu cuộc sống. Mỗi người đều bảo vệ cái tôi đến mức chẳng còn ai đủ rộng lòng để bảo vệ tương quan. Có những cuộc cãi vã ban đầu chỉ từ một chuyện rất nhỏ, nhưng kéo dài hàng giờ, hàng ngày, thậm chí nhiều năm, bởi vấn đề thật sự không còn là chuyện đúng sai nữa. Vấn đề trở thành: “Anh phải công nhận tôi đúng.” “Chị phải xin lỗi trước.” “Tôi không thể để người ấy nghĩ rằng tôi thua.” Chính cái nhu cầu phải thắng ấy giết chết biết bao tình nghĩa. Người ta sẵn sàng đánh mất một người thân chỉ để bảo vệ một câu nói; sẵn sàng làm rạn nứt một gia đình chỉ để chứng minh rằng mình không phải người chịu nhường. Đến cuối cùng, người ta có thể thắng cuộc tranh luận nhưng thua mất một cuộc đời.
Ngoài xã hội cũng vậy. Lịch sử nhân loại có không ít cuộc chiến bắt đầu từ tham vọng của một người hoặc một nhóm người muốn trở nên vĩ đại. Quyền lực vốn có thể được dùng để phục vụ lại trở thành phương tiện để khẳng định cái tôi. Một nhà lãnh đạo nếu thực sự xem quyền lực là trách nhiệm sẽ hỏi: “Điều gì tốt cho dân chúng?” Nhưng một người bị ám ảnh bởi sự quan trọng sẽ hỏi: “Làm thế nào để người ta nhớ đến tôi?” Hai câu hỏi ấy có thể dẫn đến hai con đường hoàn toàn khác nhau. Người thứ nhất có thể làm những điều âm thầm nhưng ích lợi; người thứ hai có thể tạo nên những công trình hoành tráng chỉ để lưu danh. Người thứ nhất sẵn sàng lùi lại nếu người khác làm tốt hơn; người thứ hai phải giữ chiếc ghế dù cả hệ thống phải trả giá. Đáng sợ nhất không phải là con người có quyền lực, nhưng là khi một cái tôi chưa trưởng thành nắm trong tay quyền lực quá lớn. Khi ấy, bất kỳ lời phản biện nào cũng có thể bị xem như phản bội; bất kỳ người tài nào cũng trở thành mối đe dọa; bất kỳ thất bại nào cũng phải tìm một người khác để đổ lỗi. Bi kịch của nhiều tổ chức không phải vì thiếu người giỏi mà vì những người đang có vị trí quan trọng quá sợ những người giỏi hơn mình.
Trong đời sống thường ngày, sự thèm khát được quan trọng có thể mang những bộ mặt tinh vi hơn rất nhiều. Có người liên tục kể về những gì mình đã làm, không hẳn vì muốn chia sẻ niềm vui nhưng vì sợ người khác không biết giá trị của mình. Có người không chịu được khi câu chuyện chuyển sang một người khác; họ phải kéo chủ đề trở về chính mình. Người khác kể một nỗi đau, họ lập tức kể một nỗi đau lớn hơn. Người khác kể một thành tựu, họ phải kể thành tựu cao hơn. Người khác có một kinh nghiệm, họ phải chứng minh mình biết nhiều hơn. Thậm chí khi làm việc thiện, ta cũng có thể vô thức muốn người khác biết rằng mình là người tốt. Khi giúp một người nghèo mà lòng mong được biết ơn, ta chưa hoàn toàn cho đi. Khi phục vụ mà mong được nhắc tên, ta chưa thực sự phục vụ. Khi hy sinh mà âm thầm ghi sổ những gì người khác nợ mình, đó chưa phải là tình yêu nhưng là một dạng đầu tư tình cảm chờ được hoàn vốn.
Có một hình thức khác của việc muốn mình quan trọng còn kín đáo hơn: muốn mình luôn đúng. Rất nhiều người không cần nổi tiếng, không cần tiền bạc, không cần địa vị, nhưng họ cần một thứ gần như tuyệt đối: người khác phải thừa nhận rằng họ đúng. Đây cũng là một dạng quyền lực. Một người có thể tỏ ra rất khiêm nhường trong cách ăn mặc, rất giản dị trong lối sống, nhưng vô cùng kiêu ngạo trong tư tưởng. Họ không thể nói: “Có thể tôi đã sai.” Họ không thể nghe một quan điểm khác mà không cảm thấy bị xúc phạm. Họ coi việc thay đổi ý kiến là mất mặt. Bởi thế, họ sống trong một nhà tù do chính mình xây dựng: nhà tù của sự chắc chắn. Trớ trêu thay, càng cần chứng minh mình đúng, con người càng khó học hỏi; càng sợ thừa nhận mình sai, người ta càng lặp lại những sai lầm cũ. Người trưởng thành không phải là người không bao giờ sai, nhưng là người không cần bảo vệ hình ảnh hoàn hảo về mình. Họ có thể nói một câu rất nhẹ: “Tôi đã hiểu sai.” Một câu ấy đôi khi cần nhiều can đảm hơn hàng trăm lời biện hộ.
Trong đời sống đức tin, cám dỗ muốn trở nên quan trọng lại càng nguy hiểm bởi nó có thể đội chiếc áo đạo đức. Tin Mừng cho thấy ngay chính các môn đệ của Đức Giêsu cũng từng tranh luận với nhau xem ai là người lớn nhất. Họ đã đi với Thầy, nghe Thầy giảng, chứng kiến phép lạ, nhưng cái tôi vẫn đi theo họ. Trong khi Đức Giêsu nói về con đường thập giá, họ lại nghĩ về chỗ ngồi. Trong khi Thầy nói về hy sinh, họ nghĩ về địa vị. Đó không chỉ là câu chuyện của các môn đệ ngày xưa. Nó cũng là câu chuyện của mỗi chúng ta. Ta có thể làm việc cho Chúa nhưng vẫn muốn người khác biết mình làm cho Chúa nhiều thế nào. Ta có thể phục vụ Giáo Hội nhưng trong sâu thẳm lại mong Giáo Hội nhìn nhận mình. Ta có thể nói những điều rất đẹp về khiêm nhường nhưng đau lòng khi không được mời, không được hỏi, không được nhắc đến. Cái tôi rất khôn ngoan. Khi không thể đòi danh vọng ngoài đời, nó có thể đi tìm danh vọng trong đời sống đạo. Khi không thể khoe của cải, nó khoe đạo đức. Khi không thể khoe chức vị, nó khoe hy sinh. Khi không thể nói “tôi hơn anh”, nó nói tinh vi hơn: “Tôi khiêm nhường hơn anh.”
Đức Giêsu đã chọn một con đường hoàn toàn ngược lại với bản năng muốn trở nên quan trọng của con người. Người vốn là Con Thiên Chúa nhưng đã không đến trong vẻ huy hoàng của một đế vương trần thế. Người sinh ra trong máng cỏ, sống phần lớn đời mình ở một ngôi làng nhỏ bé, làm nghề thợ mộc, bước đi giữa những người bình thường. Trong bữa Tiệc Ly, khi các môn đệ có thể vẫn còn mang trong lòng những tính toán về địa vị, Người cúi xuống rửa chân cho họ. Cử chỉ ấy là một cuộc cách mạng về quan niệm quyền lực. Trong thế gian, người quan trọng là người được phục vụ; trong Nước Thiên Chúa, người lớn là người biết phục vụ. Thế gian hỏi: “Có bao nhiêu người dưới quyền anh?” Đức Giêsu hỏi: “Anh đã cúi xuống trước bao nhiêu người?” Thế gian hỏi: “Tên anh được biết đến đến đâu?” Tin Mừng hỏi: “Có bao nhiêu người được chữa lành bởi sự hiện diện của anh?” Thế gian đo sự thành công bằng chiều cao của vị trí; Đức Kitô đo đời người bằng chiều sâu của tình yêu.
Có một nghịch lý rất đẹp: khi ta thôi cố gắng trở nên quan trọng, ta mới bắt đầu trở nên thật sự có giá trị. Người mẹ thức đêm chăm con chẳng cần ai biết, nhưng đời một đứa trẻ được nâng đỡ nhờ bà. Người cha âm thầm làm việc hàng chục năm để nuôi gia đình có thể chẳng bao giờ được ghi tên trên một tấm bia nào, nhưng sự hy sinh ấy xây nên tương lai của những người mình yêu. Một giáo viên hết lòng với học trò có thể bị quên tên sau nhiều thập niên, nhưng những lời dạy của họ vẫn tiếp tục sống trong cuộc đời những học sinh ngày trước. Một người đã từng ngồi bên một người tuyệt vọng vào một đêm đen nhất có thể chẳng bao giờ biết rằng vài câu lắng nghe của mình đã giữ người ấy lại với cuộc đời. Điều quan trọng nhất ta làm đôi khi chính là điều không ai nhìn thấy. Và nhiều người thực sự lớn lao lại chẳng bao giờ nghĩ mình lớn lao.
Thật ra, nhu cầu phải trở nên quan trọng thường che giấu một nỗi sợ sâu xa: sợ mình không có giá trị. Người thật sự biết mình có giá trị không cần liên tục chứng minh giá trị ấy. Một cây cổ thụ không cần hét lên với khu rừng rằng nó lớn. Một dòng sông không cần khoe rằng mình đang nuôi sống đồng ruộng. Mặt trời không cần một tràng pháo tay để mọc mỗi sáng. Chỉ con người, khi chưa bình an với chính mình, mới cần những dấu hiệu bên ngoài xác nhận rằng mình đáng kể. Ta muốn chức vụ vì nó nói với ta rằng ta có giá trị. Ta muốn lời khen vì nó xoa dịu nỗi hoài nghi về chính mình. Ta muốn quyền lực vì sâu bên trong ta sợ mình yếu đuối. Ta muốn người khác lệ thuộc vào mình vì ta sợ một ngày họ không cần ta nữa. Vì thế, chữa lành sự kiêu ngạo không chỉ bằng việc trách móc cái tôi; đôi khi cần chữa lành nỗi bất an nằm bên dưới cái tôi ấy.
Đức tin Kitô giáo đem lại cho con người một nền tảng tuyệt vời để thoát khỏi cơn nghiện phải chứng minh mình quan trọng: ta đã được Thiên Chúa yêu trước khi làm được bất cứ điều gì để chứng minh giá trị. Giá trị của ta không nằm ở số người biết tên ta, nhưng ở việc tên ta được khắc trong trái tim Thiên Chúa. Ta không cần trở thành trung tâm vũ trụ, bởi ta đã có một chỗ trong trái tim Đấng dựng nên vũ trụ. Một khi thực sự tin mình được yêu như thế, ta bắt đầu có khả năng lui lại mà không thấy mình biến mất. Ta có thể để người khác tỏa sáng. Ta có thể vui khi người khác thành công. Ta có thể trao việc cho một người giỏi hơn. Ta có thể nhận lỗi mà không cảm thấy phẩm giá bị phá hủy. Ta có thể sống bình thường mà không thấy cuộc đời mình vô nghĩa.
Một trong những dấu hiệu rõ nhất của tự do nội tâm là khả năng vui trước sự thành công của người khác. Điều này khó hơn chúng ta tưởng. Ta thường dễ an ủi người thất bại hơn là vui thật lòng với người thành công. Khi người khác thất bại, ta cảm thấy an toàn. Khi người khác vượt lên, cái tôi bị thử thách. Bởi thế, thử hỏi lòng mình: khi một người đồng nghiệp được khen, ta cảm thấy gì? Khi một người trẻ hơn được trao trách nhiệm lớn, ta cảm thấy gì? Khi một người từng học hỏi từ ta nay vượt xa ta, ta cảm thấy gì? Nếu trong lòng dấy lên chút khó chịu, đó không phải điều đáng xấu hổ; đó chỉ là chiếc gương giúp ta nhận ra mình còn đang cần chữa lành. Người tự do có thể nói: “Tạ ơn Chúa vì người ấy làm tốt hơn tôi.” Đó là một câu rất đẹp. Chỉ người không còn phải là trung tâm mới nói được câu ấy.
Cũng cần phân biệt giữa ước muốn sống một cuộc đời có ý nghĩa với tham vọng muốn mình trở thành người quan trọng. Hai điều ấy không giống nhau. Một người có thể có những ước mơ lớn mà vẫn khiêm nhường. Khiêm nhường không phải là chôn vùi tài năng, không dám lãnh đạo, không dám sáng tạo, không dám thành công. Khiêm nhường là biết tài năng của mình là một quà tặng và dùng nó để phục vụ thay vì xây ngai cho cái tôi. Một bác sĩ giỏi nên cố gắng trở nên giỏi hơn, không để được ngưỡng mộ nhưng để cứu được nhiều người hơn. Một linh mục nên học hỏi, trau dồi, giảng tốt hơn, không phải để được khen là giảng hay nhưng để Lời Chúa đi sâu vào lòng người hơn. Một người lãnh đạo nên xây dựng tổ chức lớn mạnh, không để tên mình vĩ đại nhưng để nhiều người được hưởng lợi. Vấn đề không nằm ở việc làm điều lớn lao; vấn đề là ta đang dùng điều lớn lao ấy để phục vụ ai.
Một câu hỏi rất hữu ích mà ta có thể tự hỏi là: “Nếu chẳng ai biết tôi đã làm việc này, tôi còn muốn làm không?” Nếu câu trả lời là có, có lẽ động cơ của ta khá trong sáng. Nếu không ai biết ta giúp người nghèo mà ta vẫn muốn giúp, đó là tình thương. Nếu không ai biết ta cầu nguyện mà ta vẫn cầu nguyện, đó là đức tin. Nếu không ai biết ta đã nhường nhịn mà ta vẫn nhường, đó là trưởng thành. Nếu không ai biết sự hy sinh của ta mà ta vẫn sẵn lòng hy sinh, tình yêu đang lớn lên. Nhưng nếu mọi nhiệt tình biến mất ngay khi không còn khán giả, ta phải thành thật nhìn lại: có lẽ điều ta yêu không hẳn là việc tốt, mà là hình ảnh của mình khi làm việc tốt.
Cuộc đời ngắn hơn ta tưởng. Có một ngày tên tuổi mà ta từng cố bảo vệ sẽ không còn được nhắc đến. Chức vụ sẽ có người khác ngồi. Căn phòng từng dành cho ta sẽ có người khác bước vào. Những cuộc tranh luận từng khiến ta mất ngủ rồi sẽ trở nên vô nghĩa. Những người từng tán thưởng ta cũng sẽ có những mối bận tâm khác. Thời gian có một cách rất công bằng để thu nhỏ những điều ta từng cho là vô cùng quan trọng. Đến cuối đời, có lẽ ta sẽ không tiếc vì mình đã không nổi tiếng hơn, nhưng có thể tiếc vì đã dành quá nhiều thời gian để bảo vệ cái tôi. Ta sẽ không tiếc vì người khác chưa từng thừa nhận ta đúng, nhưng có thể tiếc rằng vì muốn mình đúng mà ta làm tổn thương một người mình yêu. Ta sẽ không tiếc vì tên mình không được khắc trên một tấm bảng, nhưng có thể tiếc rằng mình đã không dành đủ thời gian bên cạnh một người cần mình.
Nghĩ đến cái chết không phải để bi quan nhưng để nhìn lại kích thước thật của mọi sự. Trước cửa vĩnh cửu, biết bao chiếc huy chương sẽ trở nên nhỏ bé. Những danh xưng từng làm ta hãnh diện sẽ được đặt xuống. Người ta sẽ không còn hỏi ta đã được bao nhiêu người kính trọng, nhưng có lẽ câu hỏi sâu xa nhất sẽ là: ta đã yêu thế nào? Ta đã làm cho đời một người khác nhẹ hơn hay nặng hơn? Ta đã dùng quyền lực để nâng người lên hay giữ người xuống? Ta đã làm cho những người sống bên cạnh mình cảm thấy được quý trọng hay cảm thấy mình luôn thấp kém? Ta đã đi qua cuộc đời để thu hút ánh sáng về mình hay trở thành một ngọn đèn cho người khác?
Có lẽ một trong những nghệ thuật lớn nhất của trưởng thành là học cách trở nên nhỏ bé mà không thấy mình bị xúc phạm. Nhường một chỗ tốt cho người khác. Im lặng khi không cần chứng minh điều gì. Xin lỗi dù ta có thể tìm được hàng chục lý do để biện minh. Làm một việc tốt rồi bước đi trước khi người ta kịp cảm ơn. Chấp nhận có những ngày chẳng ai hỏi đến mình. Cho phép người trẻ hơn lãnh trách nhiệm. Nhìn người khác tỏa sáng mà không cảm thấy ánh sáng của mình bị mất đi. Đó không phải là thất bại. Đó là tự do.
Đôi khi ta nghĩ người khiêm nhường là người tự hạ thấp mình. Không phải. Người khiêm nhường không nói: “Tôi chẳng có giá trị gì.” Họ chỉ không cần biến giá trị của mình thành một cuộc biểu diễn. Họ biết điều mình làm được và cũng biết điều mình không làm được. Họ đón nhận lời khen nhưng không nghiện lời khen. Họ nghe lời chê nhưng không bị lời chê định nghĩa. Họ có thể đứng trên sân khấu khi trách nhiệm đòi hỏi và cũng có thể bước xuống sân khấu khi thời của mình đã hết. Người kiêu ngạo không nhất thiết là người đứng cao; đôi khi là người không chịu bước xuống. Người khiêm nhường không nhất thiết là người đứng thấp; có thể họ đang ở vị trí rất cao nhưng trái tim không nằm trên chiếc ghế ấy.
Nếu phần lớn rắc rối trên thế giới đến từ những người muốn trở nên quan trọng, thì có lẽ phần lớn bình an cũng bắt đầu khi có những người không còn cần trở nên quan trọng. Một người cha không cần thắng con mình. Một người mẹ không cần kiểm soát cuộc đời con để cảm thấy mình cần thiết. Một người lãnh đạo không cần mọi thành công mang tên mình. Một linh mục không cần giáo dân phải nhớ từng điều mình đã làm. Một người bạn không cần người kia lệ thuộc vào mình. Một người yêu không cần chiếm hữu để chắc chắn mình được yêu. Khi cái tôi lùi lại, tương quan có chỗ để thở. Khi ta không còn phải thắng, đối thoại bắt đầu. Khi ta không còn phải nổi bật, cộng đoàn bắt đầu hình thành. Khi ta không còn phải là trung tâm, ta mới thực sự thấy được người đang đứng trước mặt mình.
Cuối cùng, câu hỏi không phải là: “Tôi có quan trọng không?” Có lẽ câu hỏi đẹp hơn là: “Hôm nay tôi có làm được điều gì có ý nghĩa cho một người khác không?” Đừng quá bận tâm xem đời có nhớ đến ta hay không. Một đời đáng sống không nhất thiết phải là một đời được nhiều người nhớ đến. Có những người được cả thế giới biết tên nhưng chẳng để lại bao nhiêu tình thương. Có những người sống rồi mất đi trong âm thầm, nhưng vài con người đã trở nên tốt đẹp hơn vì từng được họ yêu thương. Như thế đã đủ để một đời có ý nghĩa.
Xin cho ta không phải sống một đời chỉ để trở thành “một người quan trọng”, nhưng trở thành một người tử tế. Không nhất thiết được đứng ở nơi cao, nhưng biết cúi xuống đúng lúc. Không nhất thiết được người đời tung hô, nhưng sống sao để những người gần mình cảm thấy bình an. Không nhất thiết để lại một cái tên lớn, nhưng để lại những điều tốt đẹp trong những trái tim đã từng gặp ta. Và nếu một ngày phải rời khỏi thế gian này mà chẳng mang theo được gì, xin cho ta có thể bình thản biết rằng: ta đã không dùng cuộc đời để xây một tượng đài cho cái tôi, nhưng đã dùng nó để yêu, để phục vụ, để tha thứ, để nâng đỡ, để làm cho một góc nhỏ của thế giới trở nên dịu dàng hơn.
Có lẽ đó mới là sự lớn lao thật sự: không phải làm cho cả thế giới thấy ta quan trọng, nhưng làm cho những người Thiên Chúa đặt bên cạnh ta cảm thấy rằng chính họ rất quan trọng.
Lm. Anmai, CSsR
Có lẽ một trong những ngộ nhận lớn nhất của con người thời đại hôm nay là chúng ta đã biến hạnh phúc từ một món quà thành một nghĩa vụ. Người ta không còn chỉ mong được hạnh phúc nữa, nhưng dường như còn cảm thấy mình phải hạnh phúc. Phải vui. Phải tích cực. Phải tươi sáng. Phải biết ơn. Phải mỉm cười. Phải cho người khác thấy rằng cuộc đời mình đang ổn. Và nếu một ngày nào đó ta thức dậy mà lòng nặng trĩu, nếu ta thấy chán nản, hụt hẫng, cô đơn, bất lực hay chẳng còn một chút hứng thú nào với những điều vốn làm mình vui, ta lập tức hoảng hốt tự hỏi: “Có chuyện gì sai với tôi vậy?” Chính câu hỏi ấy cho thấy một căn bệnh tinh thần rất sâu của thời đại: chúng ta đã bắt đầu tin rằng buồn là bất thường, thất vọng là thất bại, đau khổ là một sự cố cần sửa chữa càng nhanh càng tốt, còn hạnh phúc mới là tình trạng mặc định mà một con người khỏe mạnh phải duy trì. Nhưng đời sống chưa bao giờ như thế. Con người cũng chưa bao giờ được tạo dựng để chỉ biết một trạng thái cảm xúc duy nhất. Một đời sống chỉ toàn vui vẻ không phải là một đời sống viên mãn; nhiều khi đó chỉ là một đời sống bị cắt mất một nửa chiều sâu của nó. Cũng như một bản nhạc nếu chỉ có những nốt cao sẽ trở nên chói tai, một bức tranh nếu chỉ có ánh sáng mà không có bóng tối sẽ mất chiều sâu, một mùa chỉ toàn nắng mà không có mưa sẽ biến đất thành khô cằn, thì một con người nếu chỉ muốn giữ lại những cảm xúc dễ chịu và loại bỏ mọi điều đau đớn sẽ dần trở nên mong manh, nông cạn và không đủ sức đón nhận thực tại như nó vốn là.
Có một thời, người ta sống để trở thành người tốt, người khôn ngoan, người có nhân cách, người có chiều sâu, người biết yêu, biết hy sinh, biết chịu trách nhiệm. Còn hôm nay, rất nhiều người sống với một mục tiêu giản lược hơn nhiều: “Tôi chỉ muốn được hạnh phúc.” Nghe qua thì chẳng có gì sai. Ai mà chẳng muốn hạnh phúc? Ai lại mong đời mình toàn nước mắt? Vấn đề không nằm ở việc mong hạnh phúc, mà nằm ở chỗ ta biến hạnh phúc thành tiêu chuẩn tối hậu để đánh giá mọi lựa chọn, mọi mối quan hệ, mọi bổn phận và thậm chí cả giá trị của đời mình. Khi ấy, người ta có thể rời bỏ một lời cam kết chỉ vì “tôi không còn thấy hạnh phúc”; có thể bỏ một gia đình vì “tôi cần sống cho mình”; có thể chối từ trách nhiệm vì “điều này làm tôi mệt”; có thể loại bỏ một con người vì “họ mang năng lượng tiêu cực”; có thể xem mọi hy sinh là độc hại, mọi chịu đựng là bất thường, mọi đau đớn là dấu hiệu cho thấy ta đang sống sai. Khi hạnh phúc trở thành thần tượng, con người sẽ rất dễ hy sinh sự trung thành, trách nhiệm, lương tâm và tình yêu thật trên bàn thờ của cảm giác dễ chịu.
Đời người không được xây bằng cảm giác dễ chịu. Đời người được xây bằng ý nghĩa. Mà ý nghĩa rất nhiều khi được sinh ra chính ở nơi cảm giác dễ chịu vắng mặt. Một người mẹ thức trắng đêm chăm con bệnh có thể rất mệt, rất căng thẳng, rất buồn ngủ, nhưng không thể nói rằng đời sống ấy vô nghĩa chỉ vì nó không mang lại cảm giác hạnh phúc tức thời. Một người cha âm thầm làm việc suốt nhiều năm để nuôi gia đình có thể chẳng có bao nhiêu phút “tận hưởng bản thân”, nhưng trong sự tận tụy ấy có một vẻ đẹp mà không một thứ vui thú nào mua được. Một người con chăm cha mẹ già, một người vợ ở bên chồng lúc bệnh tật, một người chồng kiên nhẫn bên người bạn đời đang khủng hoảng, một tu sĩ trung thành với lời khấn giữa những mùa khô khan, một linh mục tiếp tục phục vụ giữa những ngày lòng chẳng còn chút cảm xúc sốt sắng nào – tất cả những đời sống ấy có thể không “hạnh phúc” theo nghĩa cảm xúc, nhưng lại vô cùng đầy đặn theo nghĩa nhân bản và thiêng liêng. Bởi con người không chỉ lớn lên khi cười. Có những phần quan trọng nhất của chúng ta chỉ được sinh ra khi khóc.
Chúng ta thường nói rất hay rằng “đau khổ giúp con người trưởng thành”. Nhưng kỳ lạ thay, khi một người thực sự đau khổ, phản ứng đầu tiên của xã hội lại thường là tìm cách giúp họ thoát khỏi nó thật nhanh. “Đừng nghĩ nữa.” “Quên đi.” “Vui lên.” “Rồi mọi chuyện sẽ ổn.” “Hãy tích cực.” “Ngoài kia còn nhiều người khổ hơn.” Những câu nói ấy nhiều khi xuất phát từ thiện ý, nhưng cũng có thể trở thành một cách vô tình phủ nhận kinh nghiệm thật của người đang đau. Có những nỗi buồn không cần một bài giảng. Có những mất mát không cần lời giải thích. Có những vết thương không cần ai đó bảo ta “hãy nhìn mặt tích cực”. Điều người đau khổ cần trước hết có khi chỉ là được phép buồn mà không bị coi là yếu đuối; được phép khóc mà không phải xin lỗi; được phép thú nhận rằng hôm nay mình không ổn; được phép sống qua một ngày xấu mà không phải lập tức biến nó thành một “bài học tích cực”.
Nỗi buồn không phải lúc nào cũng là kẻ thù. Nhiều khi nỗi buồn là một người thầy. Nó cho ta biết điều gì thật sự quan trọng. Ta buồn khi mất một người bởi vì ta đã yêu người ấy. Ta đau khi một tình bạn tan vỡ bởi vì tình bạn ấy từng có ý nghĩa. Ta thất vọng khi một ước mơ không thành bởi vì ta từng đặt cả trái tim vào đó. Ta hối tiếc vì đã làm tổn thương ai đó bởi vì lương tâm ta vẫn còn sống. Nếu một con người chẳng bao giờ biết buồn, đôi khi không phải vì họ đã giác ngộ hơn, nhưng vì họ đã chai lì. Khả năng đau chính là một phần của khả năng yêu. Chỉ có trái tim đã gắn bó mới có thể tan vỡ. Một hòn đá không đau khi bị bỏ rơi. Một cỗ máy không khóc khi mất người thân. Con người đau bởi vì con người yêu. Và nếu vì sợ đau mà ta khóa trái tim lại, ta cũng đồng thời khóa luôn cánh cửa của tình yêu.
Kitô giáo chưa bao giờ hứa với chúng ta một đời sống không buồn. Tin Mừng không phải là kỹ thuật tư duy tích cực. Đức Giêsu không đến để dạy người ta làm thế nào luôn cảm thấy vui vẻ. Người đến để ban cho con người một sự sống đủ mạnh để đi xuyên qua đau khổ mà không bị đau khổ nuốt chửng. Chính Đức Giêsu đã khóc trước mộ Lazarô. Người đã đau buồn đến chết được trong vườn Cây Dầu. Người đã trải qua cô độc, phản bội, hiểu lầm, thất vọng và cảm giác bị bỏ rơi. Trên thập giá, Người không giả vờ ổn. Người không nói: “Tất cả đều tích cực.” Người đã thốt lên tiếng kêu xé lòng: “Lạy Thiên Chúa của con, sao Ngài bỏ rơi con?” Điều ấy nói với ta một chân lý vô cùng lớn lao: buồn không làm ta xa Thiên Chúa. Khóc không làm đức tin ta kém hơn. Có những lúc, nước mắt lại chính là lời cầu nguyện trung thực nhất.
Nếu nhìn kỹ vào Kinh Thánh, ta sẽ thấy đó không phải là một cuốn sách của những con người lúc nào cũng hạnh phúc. Các Thánh Vịnh đầy tiếng than. Ông Gióp chất vấn Thiên Chúa. Giêrêmia nguyền rủa ngày mình sinh ra. Êlia có lúc chỉ muốn chết. Các môn đệ hoảng sợ. Phêrô khóc cay đắng. Maria đứng dưới chân thập giá. Giáo Hội không sinh ra từ một căn phòng đầy tiếng cười, mà từ một mầu nhiệm có thập giá, có nấm mồ và rồi mới có Phục Sinh. Kitô giáo không phủ nhận đêm tối. Kitô giáo tuyên xưng rằng đêm tối không phải là tiếng nói cuối cùng.
Đây là điểm rất khác giữa một nền văn hóa sùng bái hạnh phúc và một nền linh đạo trưởng thành. Văn hóa sùng bái hạnh phúc hỏi: “Làm sao để tôi không còn đau nữa?” Đức tin trưởng thành hỏi: “Tôi sẽ sống thế nào trong nỗi đau này để nó không làm tôi thành cay độc?” Văn hóa hạnh phúc hỏi: “Làm sao tôi lấy lại cảm giác dễ chịu?” Đức tin hỏi: “Thiên Chúa đang mời tôi trở thành người nào qua biến cố này?” Văn hóa hạnh phúc chỉ muốn thay đổi hoàn cảnh. Đức tin còn muốn biến đổi con người ở bên trong hoàn cảnh đó. Có những thử thách ta cầu xin rất lâu mà Thiên Chúa không cất đi. Không phải vì Người thích thấy ta đau, nhưng bởi có những chiều sâu trong linh hồn chỉ có thể mở ra khi mọi chỗ dựa quen thuộc bị lấy mất.
Một con người trọn vẹn không phải là người lúc nào cũng bình an, nhưng là người đủ lớn để chứa cả bất an mà không đánh mất chính mình. Không phải là người chẳng bao giờ thất vọng, nhưng là người có thể chịu thất vọng mà không trở nên cay độc. Không phải là người không biết sợ, nhưng là người biết mình sợ mà vẫn tiếp tục bước đi. Không phải là người không bao giờ ghen tị, giận dữ, tổn thương, cô đơn, nhưng là người đủ thành thật để nhìn những cảm xúc ấy, đủ tự do để không bị chúng sai khiến, và đủ khiêm tốn để học điều chúng đang nói về mình.
Có lẽ điều đáng sợ nhất của “nỗi sợ phải buồn” là nó làm chúng ta đánh mất khả năng ở lại với những điều chưa có lời giải. Con người hiện đại quen xử lý mọi thứ. Đói thì ăn. Mệt thì nghỉ. Đau thì uống thuốc. Chán thì giải trí. Cô đơn thì mở điện thoại. Lo lắng thì tìm video hướng dẫn. Mất phương hướng thì đọc một cuốn sách. Buồn thì tìm cách “healing”. Tất cả những điều ấy có thể hữu ích, nhưng nếu cái gì ta cũng lập tức xử lý, ta sẽ không còn biết chờ. Mà có những điều trong đời không thể xử lý, chỉ có thể sống qua. Cái chết của người thân không thể “giải quyết”. Một tình yêu đã mất không thể “sửa”. Tuổi trẻ đã qua không thể lấy lại. Một cơ hội bỏ lỡ có khi chẳng bao giờ trở lại. Có những sự thật chỉ có thể được ôm lấy bằng nước mắt và thời gian.
Trưởng thành là học cách phân biệt giữa một điều cần thay đổi và một điều cần chấp nhận. Không phải mọi đau khổ đều đáng giữ lại. Có những tương quan độc hại phải rời đi. Có những bất công phải chống lại. Có những căn bệnh tâm lý cần được chữa trị. Có những hoàn cảnh phải tìm sự trợ giúp chuyên môn. Nhưng cũng không phải mọi đau đớn đều là dấu hiệu rằng ta cần trốn chạy. Đôi khi đau vì ta đang lớn. Đôi khi đau vì một ảo tưởng đang chết. Đôi khi đau vì ta bắt đầu nhìn thấy sự thật về chính mình. Đôi khi đau vì Thiên Chúa đang dạy ta buông một điều ta tưởng mình không thể sống thiếu.
Một trong những nghịch lý lớn nhất của đời sống là nhiều điều làm ta trở nên sâu sắc lại chính là những điều mà lúc trải qua ta chỉ muốn chúng đừng bao giờ xảy đến. Không ai cầu xin bị phản bội, nhưng có người sau phản bội mới học được cách yêu mà không mù quáng. Không ai mong thất bại, nhưng có người chỉ sau thất bại mới biết mình đã xây căn tính trên thành tích nhiều đến mức nào. Không ai muốn cô đơn, nhưng có người nhờ cô đơn mới phát hiện mình đã sống quá lâu bằng ánh mắt người khác. Không ai muốn mất mát, nhưng đôi khi chỉ khi mất một điều, ta mới biết điều ấy quý đến đâu. Không ai muốn bị hạ xuống, nhưng có những người phải đi qua những lần bị hạ xuống mới trở nên hiền lành.
Có những thứ hạnh phúc không dạy được nhưng đau khổ dạy được. Hạnh phúc có thể dạy ta biết ơn. Đau khổ dạy ta cảm thông. Thành công cho ta tự tin. Thất bại cho ta khiêm tốn. Được yêu dạy ta niềm vui. Bị hiểu lầm dạy ta đứng vững mà không cần được tất cả mọi người công nhận. Có của cải dạy ta rộng lượng. Thiếu thốn dạy ta biết đủ. Sức khỏe dạy ta năng động. Bệnh tật có thể dạy ta giới hạn. Tuổi trẻ cho ta sức mạnh. Tuổi già dạy ta buông bỏ. Có những bài học không có trường nào dạy và không cuốn sách nào truyền lại được; chỉ đời sống mới có quyền dạy bằng cách bắt ta đi qua nó.
Bởi vậy, thay vì hỏi: “Hôm nay tôi có hạnh phúc không?”, có lẽ nên hỏi: “Hôm nay tôi có sống thật không?” “Tôi có yêu không?” “Tôi có trung tín không?” “Tôi có sống đúng với điều mình tin là tốt không?” “Tôi có trở nên sâu sắc hơn không?” “Tôi có đối xử tử tế hơn với người khác không?” “Tôi có bớt ích kỷ hơn hôm qua không?” “Tôi có tự do hơn trước những điều từng trói buộc mình không?” Một ngày đầy nước mắt nhưng ta đã yêu đúng có khi tốt hơn một ngày đầy tiếng cười nhưng ta đã phản bội lương tâm mình.
Ta có thể hạnh phúc mà sống sai. Ta cũng có thể đau khổ mà đang đi đúng đường. Có người ngoại tình và cảm thấy rất “hạnh phúc”. Có người gian dối mà vẫn sống thoải mái. Có người ích kỷ vẫn cười mỗi ngày. Cảm giác dễ chịu tự nó không phải thước đo đạo đức. Đức Giêsu trên thập giá chắc chắn không ở trạng thái cảm xúc dễ chịu, nhưng đó lại là giờ Người yêu đến cùng. Vì thế, đời người không thể được đo chỉ bằng cảm xúc. Câu hỏi sâu hơn luôn là: Tôi đang trở thành ai?
Nếu mỗi tối chúng ta chỉ ghi “ba điều làm mình hạnh phúc”, ta có thể thêm một câu hỏi khác: “Hôm nay điều gì làm tôi đau, và nó cho tôi biết gì về trái tim mình?” Có khi chính câu hỏi ấy cứu ta khỏi sống hời hợt. Có một nỗi buồn vì ta nhớ một người. Có một nỗi giận vì lòng tự ái bị tổn thương. Có một cảm giác trống rỗng vì ta đã chạy quá lâu theo những điều không nuôi được linh hồn. Có một mệt mỏi vì ta cứ cố làm vừa lòng tất cả mọi người. Nếu ta đủ can đảm lắng nghe những cảm xúc khó chịu, chúng đôi khi trở thành cánh cửa dẫn vào sự thật.
Đừng vội chữa mọi nỗi buồn. Có nỗi buồn cần được lắng nghe. Đừng vội xóa mọi sự trống rỗng. Có khoảng trống cần được giữ lại để một điều lớn hơn đi vào. Đừng vội lấp mọi cô đơn bằng tiếng ồn. Có cô đơn đang mời ta gặp chính mình. Đừng vội coi mọi thất bại là tai họa. Có thất bại đang cứu ta khỏi một con đường không dành cho mình. Đừng vội xem mọi chậm trễ là mất mát. Có điều đến muộn để ta đủ trưởng thành mà nhận lấy.
Thiên Chúa không làm cho đời ta luôn dễ chịu. Người làm cho đời ta có thể sinh hoa trái. Cây nho sinh trái không phải vì người làm vườn để mặc nó, mà đôi khi vì nó được cắt tỉa. “Cành nào sinh hoa trái, Người cắt tỉa để nó sinh nhiều hoa trái hơn.” Cắt tỉa bao giờ cũng đau. Có những mùa Thiên Chúa dường như lấy đi một mối quan hệ, một vị trí, một sức khỏe, một dự định, một hình ảnh đẹp ta từng có về chính mình. Ta tưởng cuộc đời đang thu nhỏ lại. Nhưng có khi Thiên Chúa đang tạo khoảng trống để một điều sâu hơn có thể sinh ra.
Có một kiểu người suốt đời chạy tìm hạnh phúc và cuối cùng lại chẳng bao giờ được bình an, bởi vì họ quá nhạy cảm với bất cứ điều gì làm mình khó chịu. Họ liên tục đổi môi trường, đổi người yêu, đổi cộng đoàn, đổi công việc, đổi bạn bè, đổi mục tiêu, hy vọng rằng ở một nơi nào đó sẽ tồn tại một cuộc đời không khiến họ thất vọng. Nhưng không nơi nào có cuộc đời ấy. Nếu mang theo một trái tim chưa trưởng thành, ta đi đâu cũng sẽ gặp lại những vấn đề của chính mình dưới một hình thức khác. Người trưởng thành không phải là người tìm được hoàn cảnh hoàn hảo; họ là người đủ lớn để sống trong một thế giới không hoàn hảo.
Trọn vẹn nghĩa là gì? Trọn vẹn không có nghĩa là hoàn hảo. Trọn vẹn là không chối bỏ những phần thật của chính mình. Ta có sức mạnh và yếu đuối. Ta có đức tin và nghi ngờ. Ta có quảng đại và ích kỷ. Ta có những phút rất cao thượng và những giờ rất tầm thường. Ta muốn yêu Thiên Chúa nhưng vẫn bị kéo về phía mình. Ta có thể rất vui hôm nay và buồn ngày mai. Một con người trưởng thành không cần giả vờ rằng những mâu thuẫn ấy không tồn tại. Họ đưa tất cả đến trước mặt Thiên Chúa.
Điều kỳ diệu của ơn cứu độ không phải là Thiên Chúa chỉ yêu phần đẹp của chúng ta. Người yêu toàn bộ con người. Người đi vào những phần ta xấu hổ nhất, yếu nhất, đau nhất. Người không đòi ta sửa xong rồi mới đến. Người chữa lành bằng cách gặp ta ngay trong sự thật. Và có lẽ đó cũng là con đường ta phải học để sống với chính mình: không tự tôn thờ, nhưng cũng không tự khinh ghét; không nuông chiều yếu đuối, nhưng cũng không phủ nhận chúng; không lấy “hạnh phúc” làm tiêu chuẩn, nhưng lấy sự thật, tình yêu và sự thánh thiện làm hướng đi.
Có những ngày rất xấu mà vẫn là một phần của một cuộc đời tốt. Đây là điều ta cần nhớ. Một ngày ta thất bại không có nghĩa đời ta thất bại. Một mùa cô đơn không có nghĩa ta bị bỏ rơi. Một giai đoạn khô khan không có nghĩa đức tin đã chết. Một thời kỳ hoang mang không có nghĩa ta đang đi sai. Cây vào mùa đông trông như chết, nhưng nhựa sống vẫn chảy âm thầm dưới vỏ. Có những lúc đời sống thiêng liêng cũng thế. Không cảm thấy gì không có nghĩa là Thiên Chúa không làm gì.
Ta cần tập cho mình một khả năng rất hiếm: khả năng ở lại. Ở lại với một câu hỏi chưa có câu trả lời. Ở lại trong một mùa chưa thấy hoa. Ở lại với một người đang đau. Ở lại bên chính mình khi mình thất vọng về mình. Ở lại trong cầu nguyện ngay cả khi không thấy sốt sắng. Ở lại với Thiên Chúa khi Người im lặng. Trong một thế giới luôn thúc ta “move on”, đôi khi sự trưởng thành nằm ở chỗ không vội đi tiếp, nhưng ngồi lại đủ lâu để điều đau đớn dạy mình điều nó cần dạy.
Đức Maria dưới chân thập giá là một hình ảnh tuyệt đẹp của sự trọn vẹn ấy. Mẹ không chạy khỏi đau khổ. Mẹ cũng không giải thích đau khổ. Mẹ đứng đó. “Stabat Mater” – Mẹ đứng. Có những lúc đức tin không phải là hiểu. Đức tin chỉ là đứng lại. Không bỏ cuộc. Không chạy. Không phủ nhận điều đang xảy ra. Không biết ngày mai sẽ thế nào, nhưng vẫn ở đó. Một sự hiện diện như thế mạnh hơn rất nhiều khẩu hiệu “hãy hạnh phúc”.
Hãy thử tưởng tượng nếu ta dạy trẻ nhỏ không phải rằng “con phải luôn vui”, mà rằng: “Có những ngày con sẽ buồn, và điều đó không sao. Có những lần con sẽ thất bại. Có người sẽ không thích con. Có lúc con sẽ cô đơn. Có lúc con sẽ không biết mình phải làm gì. Nhưng con có thể học sống qua tất cả những điều ấy mà không đánh mất lòng tốt.” Có lẽ những đứa trẻ ấy sẽ khỏe mạnh hơn rất nhiều. Chúng sẽ không sụp đổ chỉ vì một thất bại. Không hoảng sợ khi bị từ chối. Không nghĩ đời mình vô nghĩa chỉ vì một mùa không vui. Chúng sẽ hiểu rằng hạnh phúc không phải quyền đòi hỏi mỗi ngày, nhưng là một món quà thỉnh thoảng ghé qua, và khi nó đến thì hãy biết ơn; khi nó đi thì vẫn tiếp tục sống tử tế.
Thật ra, điều người Kitô hữu được hứa không phải là hạnh phúc theo nghĩa không còn đau, mà là niềm vui sâu hơn đau khổ. Niềm vui Kitô giáo không đồng nghĩa với tâm trạng vui vẻ. Thánh Phaolô có thể nói “hãy vui luôn trong Chúa” ngay giữa tù đày bởi vì niềm vui ấy đặt nền trên một điều không thay đổi: ta thuộc về Thiên Chúa. Một người có thể vừa khóc vừa có niềm hy vọng. Vừa đau vừa biết mình không bị bỏ rơi. Vừa thất vọng về hoàn cảnh mà vẫn tín thác vào cùng đích. Đó là thứ niềm vui thâm sâu hơn cảm xúc.
Có khi ta cần thôi hỏi: “Làm sao để được hạnh phúc?” và bắt đầu hỏi: “Làm sao để đời tôi đáng sống?” Một cuộc đời đáng sống không nhất thiết là một cuộc đời dễ sống. Những đời sống đẹp nhất thường có vết sẹo. Các vị thánh không phải những người chưa từng đau. Họ là những người đã cho Thiên Chúa đi vào nỗi đau đến mức nỗi đau không còn chỉ là vết thương, mà trở thành nơi phát sinh lòng thương xót.
Người đã từng bị hiểu lầm và không trở nên cay độc sẽ biết cách không vội phán xét. Người từng mất mát nhưng vẫn giữ lòng dịu dàng sẽ biết nâng người đang mất mát. Người từng thất bại nhưng không tuyệt vọng sẽ biết nói với người khác bằng một giọng không kiêu căng. Đau khổ, nếu được sống với ân sủng, sẽ mở rộng trái tim. Nó làm ta bớt vội phán xét một người đang yếu đuối. Bởi ta biết có những cuộc chiến không hiện ra trên khuôn mặt.
Nếu có thể tạm ngừng dùng chữ “hạnh phúc”, có lẽ chúng ta sẽ nhìn cuộc đời rõ hơn. Thay vì hỏi: “Cuộc hôn nhân này có làm tôi hạnh phúc không?”, hãy hỏi: “Tôi có đang yêu cách trưởng thành không? Chúng tôi có đang giúp nhau lớn lên trong sự thật không?” Thay vì hỏi: “Công việc này có làm tôi vui không?”, hãy hỏi: “Nó có giúp tôi sống có trách nhiệm, phục vụ và phát triển những khả năng Thiên Chúa trao không?” Thay vì hỏi: “Đời tu có làm tôi hạnh phúc không?”, hãy hỏi: “Tôi có đang trở thành người thuộc về Chúa hơn, tự do hơn, quảng đại hơn không?” Thay vì hỏi: “Người khác có làm tôi cảm thấy được yêu không?”, hãy hỏi: “Tôi có biết yêu không?”
Một con người trọn vẹn không chạy theo mọi cảm giác. Họ biết cảm xúc đến rồi đi. Họ biết hôm nay hăng hái nhưng ngày mai có thể mỏi mệt. Họ xây đời mình trên những điều vững hơn cảm giác: sự thật, lương tâm, cam kết, lòng trung thành, tình yêu, Thiên Chúa. Đó chính là tự do. Không phải tự do khỏi nỗi buồn, nhưng tự do ngay giữa nỗi buồn.
Và nếu hôm nay là một ngày rất tồi tệ thì sao? Nếu sáng nay thức dậy mà ta chẳng thấy biết ơn gì? Nếu cầu nguyện khô khan? Nếu công việc thất bại? Nếu ai đó làm ta thất vọng? Nếu trái tim đang rất nặng? Có lẽ ta không cần vội biến hôm nay thành ngày tốt. Có thể chỉ cần sống trung thành hết hôm nay. Ăn một bữa. Làm điều cần làm. Nói tử tế với một người. Đừng quyết định những điều lớn trong lúc quá mệt. Cầu một lời rất ngắn nếu không cầu được dài. Và tối đến, nói với Thiên Chúa: “Lạy Chúa, hôm nay con không vui. Nhưng con vẫn ở đây.” Có những lời cầu nguyện như thế quý hơn rất nhiều lời đẹp.
Cuối cùng, có lẽ sự trọn vẹn chính là học để không loại trừ một phần nào của cuộc đời khỏi hành trình về với Thiên Chúa. Niềm vui cũng thuộc về Chúa. Nước mắt cũng thuộc về Chúa. Thành công, thất bại, tuổi trẻ, tuổi già, những ngày rạng rỡ, những đêm mịt mù – tất cả đều có thể trở thành chất liệu của ơn thánh nếu ta trao chúng cho Người. Thiên Chúa không chỉ là Thiên Chúa của những ngày ta hạnh phúc. Người còn là Thiên Chúa của Thứ Sáu Tuần Thánh, của Gethsemane, của mồ đá, của những ngày chẳng có gì xảy ra.
Vì thế, xin đừng biến hạnh phúc thành bổn phận. Đừng xấu hổ vì một ngày buồn. Đừng vội nghĩ mình sống sai chỉ vì đời đang khó. Đừng bắt trái tim phải cười khi nó cần khóc. Nhưng cũng đừng để đau khổ trở thành căn tính của mình. Hãy để cả vui lẫn buồn đi qua ta và làm ta lớn hơn. Hãy tập hỏi không phải “Điều này có làm tôi hạnh phúc không?” mà là “Điều này có làm tôi nên người hơn không? Có làm tôi thật hơn, hiền hơn, sâu hơn, tự do hơn, biết yêu hơn không?”
Và nếu hôm nay câu trả lời là có, dù hôm nay là một ngày đầy nước mắt, thì ngày hôm nay không hề bị lãng phí.
Bởi cuối cùng, mục đích của cuộc đời không phải là chúng ta luôn cảm thấy hạnh phúc.
Mục đích là trở thành một con người biết yêu đến cùng.
Một con người đã đi qua đủ ánh sáng để biết tạ ơn, đi qua đủ bóng tối để biết cảm thông, đi qua đủ thất bại để biết khiêm nhường, đi qua đủ mất mát để biết điều gì thật sự quý giá, và đi qua đủ những đêm dài để biết rằng bình minh không cần ta tin nó mới đến.
Hạnh phúc có thể đến.
Hạnh phúc cũng có thể đi.
Nhưng một con người đã trở nên trọn vẹn thì ngay cả khi đang khóc, họ vẫn không đánh mất linh hồn mình.
Và có lẽ, đó mới là điều đáng để chúng ta dành cả một đời mà tìm kiếm.
Lm. Anmai, CSsR
THẾ GIAN LÀ HÀI KỊCH HAY BI KỊCH?
“Thế gian là một vở hài kịch đối với những ai sống bằng lý trí, nhưng là một bi kịch đối với những ai sống bằng cảm xúc.” Có những câu nói thoạt nghe tưởng như chỉ là một nhận xét dí dỏm về cuộc đời, nhưng càng sống lâu, càng đi qua nhiều cuộc gặp gỡ, chia ly, thành công, thất bại, yêu thương và tổn thương, người ta càng nhận ra bên dưới đó là cả một câu hỏi rất lớn về cách con người nhìn thế giới. Cũng một biến cố ấy, người này có thể mỉm cười, người kia lại khóc. Cũng một lời nói ấy, người này xem nhẹ, người kia mang theo suốt nhiều năm. Cũng một thất bại ấy, người này coi như bài học, người kia lại tưởng đó là dấu chấm hết cho cuộc đời mình. Sự vật bên ngoài đôi khi không khác nhau bao nhiêu, nhưng thế giới bên trong mỗi người lại khác nhau rất nhiều. Có lẽ vì vậy mà đời sống vừa có nét của một vở hài, vừa có bóng dáng của một bi kịch. Ta cười trước sự phù phiếm của những tranh giành nhân thế, nhưng rồi cũng chính ta khóc khi một người mình thương rời xa. Ta có thể thấy buồn cười khi nhìn người khác hơn thua nhau vì một chút danh vọng, nhưng đến lượt mình bị xúc phạm, lòng lại nóng lên. Ta có thể giảng giải rất hay rằng mọi sự rồi sẽ qua, nhưng khi điều ta quý nhất thật sự mất đi, ta mới hiểu rằng lý trí và trái tim không phải lúc nào cũng bước cùng một nhịp.
Lý trí có một khả năng rất đặc biệt: nó cho con người khoảng cách. Nhờ lý trí, ta có thể đứng ra khỏi cảm xúc tức thời để nhìn một biến cố rộng hơn. Một người vừa mất việc có thể rất hoảng sợ, nhưng lý trí nhắc rằng mất một công việc không đồng nghĩa mất cả đời mình. Một người vừa bị từ chối có thể cảm thấy mình vô giá trị, nhưng lý trí nhắc rằng việc một người không chọn ta không có nghĩa ta không đáng được yêu. Một người vừa bị hiểu lầm có thể muốn thanh minh với cả thế giới, nhưng lý trí nhắc rằng không phải mọi lời đồn đều đáng để ta trả lời. Một người đang thất bại có thể nghĩ mọi cánh cửa đã đóng lại, nhưng lý trí nói rằng cuộc đời dài hơn một ngày thất bại. Lý trí kéo ta ra khỏi sự tuyệt đối hóa cảm xúc. Nó nói với ta rằng hôm nay đau không có nghĩa ngày mai vẫn đau như thế, hôm nay tối không có nghĩa mặt trời đã biến mất, hôm nay người khác không hiểu ta không có nghĩa cuộc đời này chẳng còn ai hiểu ta. Có một thứ khôn ngoan chỉ xuất hiện khi người ta đủ bình tĩnh để nhìn chính nỗi đau của mình từ xa. Lúc ấy, có những chuyện từng làm ta mất ngủ, nhiều năm sau nhớ lại chỉ còn thấy buồn cười. Có những cuộc tranh cãi ngày trước ta từng tưởng quan trọng như sinh tử, bây giờ lại chẳng nhớ nổi mình đã cãi vì điều gì. Có những người từng khiến ta nghĩ rằng nếu không có họ thì đời mình chấm hết, rồi thời gian đi qua, ta vẫn sống, vẫn lớn lên, vẫn có thể yêu thương một lần nữa. Cuộc đời nhiều khi quả thật giống một vở hài ở chỗ con người thường quá nghiêm trọng hóa những điều rất chóng qua. Ta tranh giành một vị trí rồi vài năm sau chẳng ai nhớ vị trí đó thuộc về ai. Ta giận nhau vì một câu nói rồi đến khi đứng trước quan tài người ấy, ta lại ước giá như ngày xưa mình đừng cố chấp. Ta chạy theo những thứ tưởng rằng có được chúng sẽ làm mình hạnh phúc, đến khi có rồi mới nhận ra lòng vẫn trống. Nhìn bằng khoảng cách của lý trí, con người có thể thấy một phần lớn những bi kịch mình tạo ra là vì tưởng điều tạm thời là tuyệt đối, tưởng cái nhỏ là cái lớn, tưởng tiếng vỗ tay của thiên hạ là phán quyết cuối cùng về giá trị đời mình.
Nhưng nếu chỉ sống bằng lý trí, con người cũng có nguy cơ trở nên lạnh lẽo. Có những nỗi đau không thể giải quyết bằng một lập luận đúng. Một bà mẹ mất con không cần ai giải thích rằng sinh tử là quy luật tự nhiên. Một người vừa mất người bạn đời không cần nghe rằng rồi thời gian sẽ chữa lành. Một người bị phản bội không cần ngay lập tức được giảng về việc mọi con người đều bất toàn. Những điều ấy có thể đúng, nhưng sự thật không phải lúc nào cũng đủ nếu thiếu lòng thương. Trái tim có ngôn ngữ riêng của nó. Có những điều lý trí hiểu từ lâu nhưng trái tim phải mất nhiều năm mới chấp nhận. Ta biết người ấy sẽ không trở lại, nhưng vẫn bất giác nhìn về phía cánh cửa. Ta biết một cuộc tình đã kết thúc, nhưng đôi khi một bài hát cũ vẫn làm lòng nghẹn lại. Ta biết cha mẹ rồi cũng già yếu và ra đi, nhưng không một kiến thức triết học nào có thể khiến khoảnh khắc mất cha, mất mẹ trở thành nhẹ nhàng. Ta biết cuộc đời vô thường, nhưng khi vô thường chạm đúng vào điều ta yêu nhất, chữ “vô thường” bỗng không còn là khái niệm nữa mà trở thành một vết cắt. Vì thế, với những người sống sâu bằng cảm xúc, đời có thể mang dáng dấp của một bi kịch. Họ cảm được những điều người khác dễ bỏ qua. Một ánh mắt lạnh đi cũng đủ khiến họ nhận ra khoảng cách đang lớn dần. Một câu trả lời ngắn hơn bình thường cũng khiến họ tự hỏi có chuyện gì đã thay đổi. Một căn phòng đầy người vẫn có thể làm họ cô đơn nếu không có một người thật sự hiểu mình. Họ nhớ lâu những điều đẹp và cũng đau lâu vì những điều buồn. Họ có thể vui rất sâu, nhưng cũng đau rất sâu. Chính độ sâu ấy vừa là ân huệ vừa là thập giá.
Người nhạy cảm thường nhìn thấy những vết nứt nhỏ trong các mối tương quan trước khi người khác nhận ra. Họ nghe được sự mệt mỏi ẩn sau một tiếng “không sao đâu”, nhận được nỗi buồn trong một nụ cười, thấy được sự cô đơn của một người đang nói cười giữa đám đông. Người sống bằng cảm xúc có thể dễ tổn thương, nhưng cũng chính họ thường là người có khả năng thương người sâu sắc. Họ khó bước qua nỗi đau của người khác bằng một câu “kệ đi”. Khi thấy ai khóc, lòng họ cũng nặng. Khi thấy một người bị bỏ rơi, họ có thể mất ngủ. Khi một người bạn buồn, họ muốn ở lại thật lâu dù chẳng biết phải nói gì. Thế nên, nói đời là bi kịch với người sống bằng cảm xúc không có nghĩa cảm xúc là điều xấu. Trái lại, một thế giới chỉ có lý trí mà không còn nước mắt có lẽ còn đáng sợ hơn một thế giới đầy những tâm hồn dễ rung động. Nếu không có cảm xúc, sẽ chẳng có thơ, chẳng có âm nhạc, chẳng có sự hy sinh của người mẹ thức trắng bên con bệnh, chẳng có người cha âm thầm chịu cực khổ để con được học hành, chẳng có người sẵn sàng tha thứ dù mình đã bị tổn thương. Con người cao quý không phải vì có thể suy luận, mà còn vì có thể xúc động trước nỗi đau của người khác.
Vấn đề không nằm ở chỗ ta dùng lý trí hay cảm xúc. Vấn đề là khi một trong hai chiếm trọn con người. Người chỉ sống bằng cảm xúc rất dễ biến một khoảnh khắc thành cả đời. Một lời chê trở thành bằng chứng rằng mình vô giá trị. Một thất bại trở thành kết luận rằng mình chẳng làm được gì. Một người rời bỏ mình trở thành lý do để tin rằng chẳng ai thật lòng. Một lần bị phản bội trở thành cái cớ để nghi ngờ mọi tương quan. Cảm xúc lúc ấy không còn là tín hiệu nữa mà trở thành thẩm phán. Nó nói: “Tôi cảm thấy thế, nên chắc chắn sự thật là thế.” Nhưng cảm xúc không phải lúc nào cũng nói thật về thực tại. Ta có thể cảm thấy mình bị bỏ rơi dù vẫn có người yêu thương ta. Ta có thể cảm thấy mình thất bại dù mình chỉ đang ở một giai đoạn khó khăn. Ta có thể cảm thấy mình không được Thiên Chúa yêu chỉ vì lời cầu nguyện chưa được đáp theo ý muốn của mình. Cảm xúc là thật, nhưng điều cảm xúc kể về thế giới không phải lúc nào cũng hoàn toàn đúng. Chính ở đây lý trí cần bước vào, không phải để giết chết cảm xúc, mà để nâng đỡ nó. Lý trí nói: “Con đang đau, điều đó là thật, nhưng con không chỉ là nỗi đau này.” Lý trí nói: “Con đang buồn, nhưng sự buồn bã hôm nay không có quyền quyết định toàn bộ tương lai.” Lý trí nói: “Con đang giận, nhưng giận không đồng nghĩa người kia hoàn toàn xấu.” Lý trí không phủ nhận trái tim; lý trí giữ cho trái tim khỏi chìm.
Ngược lại, người chỉ sống bằng lý trí cũng có thể biến đời mình thành một nơi rất nghèo nàn. Họ hiểu tất cả nhưng chẳng chạm được ai. Họ có thể phân tích tình yêu nhưng không biết yêu. Họ có thể giải thích nỗi đau nhưng không biết ngồi bên người đang khóc. Họ có thể nói những điều hoàn toàn đúng nhưng đúng một cách khiến người khác lạnh lòng. Có một kiểu lý trí trở thành chiếc áo giáp để người ta khỏi phải tổn thương. Người ấy tự nhủ rằng chẳng cần ai, chẳng nên gắn bó quá sâu, chẳng nên mong đợi gì, vì mong đợi chỉ dẫn đến thất vọng. Họ gọi đó là trưởng thành, nhưng đôi khi đó chỉ là nỗi sợ được che đậy bằng triết lý. Trưởng thành thật sự không phải là không còn rung động. Trưởng thành là rung động mà không để mình tan vỡ bởi mọi rung động. Không phải là không yêu sâu, mà là yêu sâu mà vẫn giữ được tự do nội tâm. Không phải là không khóc, mà là biết vì điều gì đáng để khóc. Không phải là biến trái tim thành đá để khỏi đau, mà là có một trái tim mềm nhưng đủ vững để chịu được những mùa mưa của cuộc đời.
Con người khôn ngoan có lẽ là người học được cách để lý trí và cảm xúc ngồi cạnh nhau. Khi trái tim nóng quá, lý trí giúp ta chậm lại. Khi lý trí lạnh quá, trái tim nhắc ta rằng trước mặt mình không phải một vấn đề cần giải quyết nhưng là một con người cần được yêu thương. Khi bị xúc phạm, cảm xúc muốn trả đũa, lý trí hỏi: “Điều này có đáng không?” Khi một người đau khổ, lý trí có thể đưa ra giải pháp, nhưng trái tim bảo: “Hãy ngồi lại với họ trước đã.” Khi tình yêu khiến ta mù quáng, lý trí giúp ta nhận ra những điều đang gây tổn thương. Khi lý trí muốn cắt bỏ một người quá nhanh, trái tim nhắc rằng ai cũng có những yếu đuối cần được cảm thông. Hai điều ấy không đối nghịch. Chúng giống như hai mắt giúp ta nhìn cuộc đời có chiều sâu. Nhắm một mắt lại, ta vẫn thấy nhưng không còn thấy đầy đủ.
Có lẽ đời trở thành hài kịch khi ta đủ xa để nhận ra sự phù phiếm của nhiều chuyện, nhưng trở thành bi kịch khi ta ở đủ gần để cảm được cái giá con người phải trả. Nhìn lịch sử từ xa, ta có thể nói rằng các đế chế xuất hiện rồi biến mất. Nhưng đối với từng người mẹ mất con trong chiến tranh, đó không bao giờ chỉ là một dòng lịch sử. Nhìn bệnh tật như một thống kê, ta thấy những con số. Nhưng với một gia đình đang ngồi ngoài phòng cấp cứu, một con số có thể là cả thế giới. Nhìn cái chết như quy luật, ta thấy bình thường. Nhưng khi người nằm xuống mang tên của người mình thương, quy luật ấy trở thành một vực sâu. Bởi vậy, sự khôn ngoan đích thực không cười nhạo nước mắt của con người, cũng không để nước mắt che khuất toàn bộ ánh sáng. Có lúc ta phải biết cười trước chính mình, vì đời ngắn quá để nghiêm trọng hóa mọi thứ. Nhưng cũng có lúc ta phải biết khóc với người khóc, vì yêu thương mà không biết khóc thì có lẽ chưa phải là yêu thương.
Đức tin Kitô giáo mở ra một chiều sâu khác cho câu nói ấy. Kitô giáo không dạy con người coi cuộc đời đơn giản là một hài kịch để đứng ngoài mà cười, cũng không bảo con người rằng đời chỉ là bi kịch để cúi đầu tuyệt vọng. Tin Mừng nhìn thẳng vào bi kịch của con người nhưng không dừng ở bi kịch. Đức Giêsu đã khóc. Người khóc trước mồ Lazarô. Người đau buồn trước Giêrusalem. Người cảm thấy cô đơn trong Vườn Cây Dầu. Người đã thốt lên trên thập giá lời cầu nguyện của một tâm hồn đi qua vực sâu bị bỏ rơi. Điều ấy nói với chúng ta rằng cảm xúc không làm con người yếu đuối. Nước mắt không đối nghịch với đức tin. Có những người tưởng rằng tin Chúa thì lúc nào cũng phải bình an, phải vui vẻ, phải mạnh mẽ. Không phải. Đức tin không xóa cảm xúc. Đức tin cho cảm xúc một nơi để đi đến. Người có đức tin vẫn có thể khóc, nhưng không phải khóc trong tuyệt vọng hoàn toàn. Vẫn có thể đau, nhưng trong đáy nỗi đau còn có một lời hứa. Vẫn có thể mất mát, nhưng tin rằng mất mát không có tiếng nói cuối cùng. Thập giá là bi kịch lớn nhất nhìn bằng mắt người đời, nhưng Phục Sinh cho thấy Thiên Chúa có thể mở một con đường ngay trong nơi con người tưởng là cùng tận.
Thập giá cũng là nơi lý trí con người bị thách đố. Nếu chỉ dùng logic thông thường, rất khó hiểu tại sao Đấng vô tội lại chịu chết. Tại sao Thiên Chúa không loại bỏ đau khổ? Tại sao người tốt vẫn gặp hoạn nạn? Tại sao có những lời cầu nguyện dường như không được đáp? Những câu hỏi ấy không thể giải quyết bằng vài công thức đạo đức. Nhưng đức tin cũng không yêu cầu ta vứt bỏ lý trí. Đức tin mời lý trí đi xa hơn những gì nó thấy trước mắt. Ngày Thứ Sáu Tuần Thánh, nếu ai chỉ nhìn khoảnh khắc hiện tại, câu chuyện dường như kết thúc bằng thất bại. Ngày thứ Bảy, mọi thứ là im lặng. Nhưng sáng Chúa Nhật, ý nghĩa của toàn bộ câu chuyện thay đổi. Đó cũng là bài học lớn cho đời người: đừng vội kết luận về cả cuộc đời chỉ từ một ngày thứ Sáu của mình. Có những giai đoạn ta tưởng mọi chuyện đã hết, nhưng thật ra câu chuyện chưa viết xong. Có những cánh cửa đóng lại không phải vì Thiên Chúa muốn bỏ rơi ta, mà có thể vì một con đường khác đang mở. Ta thường muốn hiểu ngay ý nghĩa của điều đang xảy ra, nhưng nhiều điều chỉ trở nên rõ khi ta nhìn lại sau nhiều năm.
Người sống bằng cảm xúc thường khổ vì muốn mọi tương quan phải hoàn hảo. Họ cho rất nhiều nên cũng dễ mong được nhận lại tương xứng. Họ nhớ sinh nhật của người khác nên đau khi người khác quên ngày của mình. Họ lắng nghe người khác hàng giờ nên buồn khi đến lượt mình chẳng ai hỏi một câu. Họ sống chân thành nên sốc khi gặp sự tính toán. Điều đáng học không phải là thôi chân thành, nhưng là đừng đặt toàn bộ bình an của mình vào cách người khác đối xử. Khi ta trao quyền quyết định hạnh phúc của mình cho phản ứng của người khác, ta sẽ sống rất mệt. Một tin nhắn chậm trả lời có thể làm cả ngày u ám. Một ánh mắt lạnh có thể khiến ta mất bình an. Một lời chê có thể làm ta quên hết những điều tốt đẹp. Trưởng thành là khi ta vẫn yêu, nhưng không xin người khác xác nhận giá trị của mình từng ngày. Vẫn quan tâm, nhưng không kiểm soát. Vẫn mong được đáp lại, nhưng không coi việc không được đáp lại là tận thế. Ta bắt đầu hiểu rằng có những người chỉ có thể đi cùng ta một đoạn. Có những người ta thương nhưng không thể giữ. Có những điều ta phải chấp nhận rằng dù đã làm hết sức, kết quả vẫn không như ý. Lý trí giúp ta buông những gì không thuộc quyền mình; đức tin giúp ta trao chúng vào tay Chúa.
Cuộc đời thật ra có rất nhiều chuyện buồn cười nếu ta biết nhìn bằng lòng khiêm tốn. Con người có thể mất hàng chục năm để chứng minh mình hơn người, rồi cuối cùng mọi người cùng đi về một cánh cửa giống nhau. Ta dành quá nhiều sức để giữ hình ảnh của mình trong mắt người khác, trong khi phần lớn người khác cũng đang bận lo hình ảnh của chính họ. Ta sợ người ta nghĩ xấu về mình, nhưng vài ngày sau họ đã quên. Ta giận vì một người không hiểu mình, trong khi chính ta cũng chẳng hiểu hết mình. Ta muốn kiểm soát tương lai, dù ngày mai còn chưa chắc thuộc về mình. Ta tưởng mình rất quan trọng, nhưng thế giới vẫn quay khi ta ngủ. Nhìn như thế, người ta có thể mỉm cười. Không phải nụ cười khinh đời, nhưng là nụ cười của người đã biết mình nhỏ bé. Khi bớt xem mình là trung tâm vũ trụ, nhiều nỗi đau tự nhiên nhẹ lại. Không phải mọi lời người ta nói đều nhắm vào ta. Không phải mọi cánh cửa đóng đều là xúc phạm ta. Không phải mọi lần người khác im lặng đều có nghĩa họ ghét ta. Có khi người ta cũng đang mang một trận chiến mà ta không biết. Lý trí trưởng thành giúp ta bớt diễn giải mọi thứ theo hướng cá nhân.
Nhưng có một thứ bi kịch còn lớn hơn những mất mát bên ngoài: đó là khi con người đánh mất khả năng cảm nhận. Có người từng rất mềm lòng nhưng sau nhiều tổn thương trở nên cay nghiệt. Họ không khóc nữa, nhưng cũng chẳng thật sự vui. Không còn bị ai làm đau, vì chẳng cho ai bước vào. Họ gọi đó là bình an, nhưng đôi khi chỉ là tê liệt. Đời sống có thể làm trái tim mệt, nhưng đừng để đời sống biến trái tim thành đá. Vì cuối cùng, giá trị của cuộc đời không nằm ở việc ta tránh được bao nhiêu tổn thương, mà ở việc sau tất cả, ta còn có thể yêu hay không. Người sống đẹp không phải người chưa từng bị phản bội, nhưng là người bị phản bội mà không trở thành kẻ phản bội. Không phải người chưa từng gặp vô ơn, nhưng là người gặp vô ơn mà vẫn không thôi sống tử tế. Không phải người chưa từng bị hiểu lầm, nhưng là người sau khi bị hiểu lầm vẫn không dùng việc hiểu lầm người khác như một cách trả thù cuộc đời.
Có lẽ sự trưởng thành sâu nhất là khi ta biết cười mà không cay độc, biết khóc mà không tuyệt vọng, biết suy nghĩ mà không lạnh lùng, biết yêu mà không mù quáng. Ta không cần chọn giữa lý trí và cảm xúc như chọn một trong hai con đường. Ta cần để cả hai được thanh luyện. Lý trí cần được thanh luyện khỏi kiêu ngạo, để biết có những điều mình không thể hiểu hết. Cảm xúc cần được thanh luyện khỏi tính chiếm hữu, để biết yêu không có nghĩa sở hữu. Lý trí cần học lòng thương. Cảm xúc cần học sự thật. Lý trí nói cho ta biết con đường nào nên đi; trái tim cho ta sức để đi con đường ấy. Và đức tin đặt cả hai dưới ánh sáng của Thiên Chúa.
Khi nhìn lại đời mình, mỗi người đều có thể tìm thấy những chương từng là bi kịch nhưng sau này lại trở thành một phần của ân sủng. Có những lần bị từ chối đã đẩy ta đến một con đường tốt hơn. Có những mất mát buộc ta phải trưởng thành. Có những người rời đi khiến ta học được rằng không phải ai đến cũng để ở lại. Có những thất bại đập vỡ lòng kiêu hãnh để ta biết sống khiêm tốn hơn. Có những đêm ta tưởng mình không thể vượt qua, nhưng sáng hôm sau ta vẫn thức dậy. Nhiều năm sau nhìn lại, có khi ta mỉm cười trước con người năm xưa của mình: sao ngày ấy mình lại sợ đến thế, sao ngày ấy mình tưởng chuyện đó là tận cùng? Nụ cười ấy không phủ nhận nỗi đau ngày cũ. Nó chỉ nói rằng nỗi đau đã không thắng được ta. Nó đã đi qua ta, để lại vài vết sẹo, nhưng cũng để lại chiều sâu.
Người có đức tin còn có thể nhìn cuộc đời như một câu chuyện chưa hoàn tất. Nếu câu chuyện chưa kết thúc, ta không nên vội gọi một chương là toàn bộ cuốn sách. Có người đang sống trong chương của nước mắt. Có người đang ở chương của chờ đợi. Có người ở chương mất mát. Có người ở chương chữa lành. Không ai biết chương sau sẽ viết gì. Bởi thế, hy vọng không phải là tự lừa mình rằng mọi chuyện sẽ dễ dàng. Hy vọng là tin rằng ngay cả khi mọi chuyện không dễ, đời mình vẫn có ý nghĩa. Hy vọng Kitô giáo không hứa rằng ta sẽ không gặp bi kịch; nó hứa rằng bi kịch không phải tiếng nói cuối cùng. Mồ đá không phải tiếng nói cuối cùng. Thập giá không phải tiếng nói cuối cùng. Sự chết không phải tiếng nói cuối cùng. Nếu vậy, người tín hữu có thể khóc mà vẫn hy vọng, có thể đau mà vẫn tin, có thể bước qua đêm tối mà không phủ nhận rằng ở đâu đó bình minh đang đến.
Rồi một ngày, khi tuổi đời đủ dài, có lẽ ta sẽ thấy rất nhiều chuyện từng khiến mình khổ thật ra chẳng đáng. Ta sẽ tiếc vì đã dành quá nhiều thời gian giận những người không đáng giận lâu đến thế. Tiếc vì đã lo quá nhiều về lời người khác nghĩ. Tiếc vì đã không nói lời yêu thương khi còn có thể. Tiếc vì đã chờ một ngày hoàn hảo mới bắt đầu sống. Tiếc vì từng nghĩ mạnh mẽ nghĩa là không được khóc. Ta sẽ hiểu rằng cuộc đời ngắn hơn mình tưởng. Vì vậy, nếu có thể, hãy sống nhẹ hơn một chút. Cười nhiều hơn trước những sai sót vô hại của mình. Bớt cố thắng những cuộc tranh luận chẳng đưa ai đến gần nhau hơn. Bớt tìm cách chứng minh mình đúng. Bớt mang trong lòng những món nợ cảm xúc. Nhưng đồng thời, xin đừng sống hời hợt. Hãy còn biết đau trước bất công. Hãy còn khóc trước sự mất mát của một người. Hãy còn rung động trước lòng tốt. Hãy còn cảm thấy day dứt khi mình làm người khác tổn thương. Một trái tim không còn biết đau vì điều xấu cũng không còn khả năng vui sâu vì điều thiện.
Có thể nói thế gian là một vở hài kịch đối với lý trí và một bi kịch đối với cảm xúc. Nhưng đối với đức tin, thế gian còn là một hành trình cứu độ. Trong hành trình ấy có cả tiếng cười lẫn nước mắt, cả mất mát lẫn gặp gỡ, cả Thứ Sáu Tuần Thánh lẫn sáng Phục Sinh. Không phải mọi điều xảy đến đều tốt, nhưng Thiên Chúa có thể làm cho điều tốt nảy sinh ngay từ những nơi rất tối. Không phải mọi vết thương đều biến mất, nhưng có những vết thương trở thành cửa ngõ của lòng thương xót. Không phải mọi câu hỏi đều được trả lời, nhưng có những lúc ta không còn cần tất cả câu trả lời, bởi ta đã học được cách tín thác.
Và có lẽ, đến cuối cùng, sống khôn ngoan không phải là đứng ngoài cuộc đời để cười như một khán giả, cũng không phải để mọi biến cố kéo mình xuống tận đáy bi kịch. Sống khôn ngoan là bước vào đời với một trái tim biết rung động và một tâm trí biết phân định; biết khóc khi cần khóc, biết cười khi có thể cười, biết giữ im lặng khi lời nói chỉ làm đau hơn, biết lên tiếng khi im lặng trở thành đồng lõa, biết nắm tay khi một người cần được nâng đỡ, và biết buông tay khi một điều đã đến lúc phải ra đi. Là không biến mình thành đá để tránh đau, cũng không để cảm xúc biến mình thành chiếc lá bị mọi cơn gió cuốn đi. Là sống đủ sâu để cảm được đời, và đủ sáng để hiểu rằng đời không chỉ là những gì đang xảy ra trước mắt.
Cuộc đời có thể có rất nhiều chương buồn, nhưng đừng vì một chương buồn mà gọi cả cuốn sách là bi kịch. Cuộc đời có thể có những tình huống buồn cười, nhưng đừng vì nhìn thấy sự phù phiếm của thế gian mà cười trên nỗi đau của người khác. Hãy để lý trí dạy ta nhẹ lòng, để trái tim dạy ta biết thương, và để đức tin dạy ta hy vọng. Khi ba điều ấy gặp nhau, ta có thể bước qua cuộc đời không quá lạnh, cũng không quá mong manh; không khinh đời, cũng không bị đời nghiền nát. Ta sẽ hiểu rằng có những điều hôm nay làm mình khóc nhưng ngày mai sẽ trở thành một lời tạ ơn; có những người hôm nay rời khỏi đời ta nhưng nhờ họ, ta học được cách yêu đúng hơn; có những cánh cửa đóng lại khiến ta tuyệt vọng nhưng rồi một ngày ta hiểu tại sao mình không nên bước qua cánh cửa ấy. Và rồi trong những chiều rất muộn của cuộc đời, có lẽ ta sẽ nhìn lại tất cả bằng một nụ cười hiền: nụ cười của người đã từng khóc rất nhiều, đã từng đau rất sâu, nhưng cuối cùng vẫn tin rằng cuộc đời đáng để sống, con người đáng để yêu, và Thiên Chúa vẫn đang âm thầm viết điều tốt đẹp ngay trên những dòng chữ tưởng như đã vụn vỡ.
Lm. Anmai, CSsR
ĐƯỢC THỰC SỰ Ở NHÀ TRONG CHÍNH BẢN THÂN MÌNH
Có lẽ một trong những hành trình dài nhất của đời người không phải là hành trình đi từ nơi này đến nơi khác, cũng không phải là hành trình chinh phục những đỉnh cao ngoài thế giới, nhưng là hành trình trở về với chính mình, để một ngày nào đó có thể bình thản nói rằng: tôi đã thực sự ở nhà trong chính bản thân tôi. Nghe thì tưởng đơn giản, nhưng có lẽ rất ít người trong chúng ta thực sự sống được điều ấy. Chúng ta có một căn nhà để trở về sau một ngày mỏi mệt, có một căn phòng quen thuộc, một chiếc giường, một bàn làm việc, một góc nhỏ để uống trà hay ngồi lặng, nhưng chưa chắc chúng ta đã có một mái nhà ở bên trong tâm hồn mình. Có những người đi hết nửa đời người mà vẫn cảm thấy mình như một kẻ lưu lạc ngay trong chính nội tâm. Họ ở với mình mà không chịu nổi mình. Họ sợ im lặng, bởi trong im lặng những tiếng nói bị che giấu lâu ngày bắt đầu cất lên. Họ sợ ở một mình, bởi khi không còn ai để trò chuyện, không còn màn hình để nhìn, không còn công việc để chạy, họ buộc phải gặp chính con người thật của mình. Và có khi cuộc gặp ấy làm họ bối rối hơn tất cả mọi cuộc gặp khác. Được thực sự ở nhà trong chính bản thân mình có nghĩa là trong sâu thẳm có một nơi mà ta không còn phải đóng vai, không cần biện minh, không cần chạy trốn, không cần chứng minh giá trị cho bất cứ ai. Một nơi ta có thể ngồi xuống với tất cả những gì ta đang là: mạnh mẽ và yếu đuối, tin tưởng và hoài nghi, thánh thiện và bất toàn, khát vọng và mỏi mệt, ánh sáng và bóng tối. Đó không phải là sự tự mãn, càng không phải là đóng kín mình trong cái tôi; trái lại, chỉ khi có được một trung tâm nội tâm, con người mới thực sự có thể đi ra khỏi mình mà không đánh mất mình, mới có thể yêu mà không lệ thuộc, phục vụ mà không tự hủy, sống giữa cộng đoàn mà không tan biến trong đám đông, ở một mình mà không rơi vào cô độc.
Điều làm chúng ta đau đớn là rất nhiều lần ta cảm thấy mình không có một trung tâm như thế. Ta bị kéo về nhiều phía. Một phần trong ta muốn trở về, một phần khác lại muốn ra đi. Một phần muốn lặng im, phần khác khao khát được người khác nhìn thấy, lắng nghe, hiểu và yêu. Có những lúc ta chỉ muốn đóng cửa, tắt điện thoại, rời khỏi tiếng ồn, đi vào một nơi thật vắng để nghe được tiếng lòng. Nhưng cũng chính ta, sau một khoảng lặng dài, lại khắc khoải mong một tiếng gọi, một khuôn mặt, một bàn tay, một cộng đoàn để thuộc về. Ta muốn cô tịch nhưng cũng sợ cô đơn. Ta muốn hiệp thông nhưng cũng sợ bị xâm phạm. Ta khát khao yêu thương nhưng cũng sợ tổn thương. Ta muốn dấn thân nhưng lại sợ đánh mất chính mình. Ta muốn được tự do nhưng sâu trong lòng cũng muốn có một ai đó để mình thuộc về. Và thế là nội tâm cứ bị kéo căng giữa những cực đối nghịch, đến mức ta tưởng rằng phải chọn một bên và loại bỏ bên kia. Nhưng có lẽ trưởng thành không phải là triệt tiêu một cực để giữ lại cực còn lại. Trưởng thành là học cách mang cả hai vào trong một sự hiệp nhất sâu hơn. Con người không chỉ được tạo dựng cho cô tịch, cũng không chỉ được tạo dựng cho đám đông. Ta cần một căn phòng đóng cửa để cầu nguyện, nhưng cũng cần một bàn ăn có người bên cạnh. Ta cần sa mạc để nghe tiếng Chúa, nhưng cũng cần cộng đoàn để học yêu thương. Ta cần những ngày rút lui, nhưng cũng cần những ngày lên đường. Ta cần giữ được bản thân, nhưng cũng chỉ khám phá được bản thân cách trọn vẹn khi trao ban nó. Nghịch lý của đời sống là như thế: càng trở về đúng trung tâm, ta càng có khả năng bước ra; càng biết ở một mình với Thiên Chúa, ta càng có thể ở với người khác mà không chiếm hữu họ; càng biết mình là ai, ta càng ít cần người khác xác nhận mình.
Có lẽ cái làm ta mệt nhất không phải vì đời sống có quá nhiều việc, nhưng vì những năng lực bên trong không được quy tụ. Một phần tâm trí ở quá khứ, phần khác chạy về tương lai; thân xác ở một nơi nhưng lòng lại ở nơi khác; môi miệng nói một điều nhưng bên trong cảm một điều khác; ta muốn sống theo giá trị này nhưng lại bị cuốn theo một ham muốn khác. Khi nội tâm bị phân mảnh, dù không làm gì quá nhiều ta vẫn mệt. Mệt vì phải mang nhiều khuôn mặt. Mệt vì phải gìn giữ những hình ảnh mà ta muốn người khác tin về mình. Mệt vì một phần trong ta luôn chống lại một phần khác. Mệt vì lý trí bảo phải tha thứ nhưng vết thương vẫn chưa nguôi. Mệt vì lòng muốn tin nhưng trí óc cứ chất vấn. Mệt vì muốn sống quảng đại nhưng bên trong vẫn mong được đáp trả. Mệt vì muốn buông mà tay vẫn nắm. Có khi sự mệt mỏi sâu nhất không đến từ khối lượng công việc, nhưng từ một nội tâm chưa được hòa giải. Và vì không chịu nổi sự phân tán ấy, ta tìm đủ cách để quên: công việc, mạng xã hội, những cuộc chuyện trò không cần thiết, những chuyến đi, những thú vui, đôi khi cả những hoạt động đạo đức. Ta có thể chạy từ cuộc tĩnh tâm này sang cuộc tĩnh tâm khác mà vẫn không thực sự gặp mình. Ta có thể đọc nhiều sách thiêng liêng mà vẫn không dám nhìn vào một vết thương cụ thể đang điều khiển đời sống. Ta có thể phục vụ rất nhiều người nhưng lại không biết phải làm gì khi chỉ còn lại một mình trong căn phòng vắng.
Ở nhà trong chính mình không có nghĩa là giải quyết hết mọi mâu thuẫn. Có những mâu thuẫn sẽ đi với ta suốt đời. Có những câu hỏi không có câu trả lời rõ ràng. Có những vết thương không biến mất hoàn toàn. Có những khát vọng không bao giờ được thỏa mãn trọn vẹn ở đời này. Điều thay đổi không phải lúc nào cũng là hoàn cảnh, nhưng là cách ta cư ngụ trong chính hoàn cảnh ấy. Một người có nội tâm vững không phải là người không còn bão tố, mà là người giữa bão tố vẫn còn biết đường trở về một điểm sâu hơn trong mình. Nơi đó không phải là sự bình thản do tự kỷ ám thị, nhưng là một sự bình an được sinh ra từ việc chấp nhận sự thật về mình và đặt sự thật ấy trong cái nhìn của Thiên Chúa. Có những ngày ta rất mạnh, có những ngày yếu. Có những ngày lòng đầy ánh sáng, có những ngày chỉ toàn mây tối. Nếu giá trị của ta lên xuống theo cảm xúc, lời khen, thành công, sự chấp nhận của người khác, thì ta sẽ không bao giờ ở nhà được trong mình. Ta sẽ luôn phải đi ra ngoài để xin ai đó xác nhận rằng ta đáng giá. Ta sẽ sống như một người thuê trọ trong chính tâm hồn mình, luôn chờ người khác trao chìa khóa cho căn nhà thuộc về ta. Chỉ khi hiểu rằng giá trị sâu nhất của mình không do thành công tạo nên, cũng không bị thất bại xóa bỏ; không do người ta yêu mà có, cũng không vì bị từ chối mà mất; chỉ khi đó ta mới bắt đầu trở về nhà.
Trong cái nhìn đức tin, trung tâm sâu nhất của đời người không phải là cái tôi. Nếu chỉ quay về để gặp cái tôi, rất có thể ta chỉ đi vòng quanh những ám ảnh của mình. Kitô giáo không dạy con người biến bản thân thành trung tâm vũ trụ. Trái lại, cuộc trở về nội tâm chỉ thực sự lành mạnh khi ở nơi sâu nhất ấy ta gặp Đấng lớn hơn chính mình. Thánh Augustinô đã diễn tả kinh nghiệm này bằng một trực giác thật đẹp: Thiên Chúa ở sâu trong ta hơn chính ta. Điều ấy có nghĩa rằng càng đi vào chiều sâu thật của bản thân, ta càng gặp một sự hiện diện không phải do mình tạo ra. Có một nơi trong con người mà những danh hiệu không còn quan trọng, những thành tích trở nên nhỏ bé, những thất bại không còn quyền định nghĩa ta, bởi ở đó ta đứng trước Thiên Chúa không phải như người phải chứng minh mình, nhưng như một người con được gọi bằng tên. Khi ấy, trung tâm đời ta không còn là câu hỏi “người khác nghĩ gì về tôi?”, nhưng là “tôi là ai trước mặt Thiên Chúa?”. Không còn là “tôi phải làm gì để được yêu?”, nhưng là “tôi sẽ sống thế nào từ tình yêu mà tôi đã nhận?”. Đây chính là sự chuyển dịch căn bản làm cho con người từ phân tán trở nên quy tụ.
Nếu Thiên Chúa là trung tâm, những cực đối nghịch trong đời sống không nhất thiết còn phải tiêu diệt nhau. Khát vọng cô tịch và khát vọng cộng đoàn có thể gặp nhau trong Ngài. Bởi cô tịch đích thực không phải là chạy khỏi con người, mà là đi vào một không gian đủ sâu để tình yêu được thanh luyện. Và cộng đoàn đích thực không phải là nơi ta lấp đầy khoảng trống bên trong bằng sự hiện diện của người khác, nhưng là nơi những con người đã có một nền tảng nội tâm có thể trao ban chính mình mà không nuốt chửng nhau. Đời sống đan viện, sa mạc, thinh lặng luôn hấp dẫn một phần sâu xa của tâm hồn bởi con người linh cảm rằng dưới mọi tiếng ồn có một sự thật rất đơn sơ đang chờ được nghe. Nhưng nếu sự thinh lặng chỉ làm ta dễ chịu vì không phải đối diện với người khác, nó có thể trở thành một dạng trốn chạy. Ngược lại, nếu cộng đoàn chỉ là nơi ta tìm sự công nhận và tránh phải ở một mình, thì cộng đoàn cũng có thể trở thành một dạng gây nghiện. Ta cần học cả hai: biết rút lui mà không khước từ con người, và biết ở giữa con người mà không bỏ quên chiều sâu. Đức Giêsu cũng đi vào nơi thanh vắng, nhưng Người luôn trở lại với đám đông. Người có những đêm cầu nguyện một mình, nhưng cũng ngồi ăn với môn đệ và những người tội lỗi. Người không bị đám đông nuốt chửng, vì Người luôn biết mình từ đâu mà đến và đang đi về đâu. Có lẽ đó chính là hình ảnh đẹp nhất về một con người thực sự có trung tâm.
Nhiều bất an của chúng ta phát sinh bởi ta không biết mình thuộc về đâu. Ta tưởng rằng phải thuộc về một người, một nhóm, một công việc hay một vai trò thì mới có căn tính. Nhưng mọi sự thuộc về ở đời này đều mong manh. Người ta có thể rời ta. Cộng đoàn có thể thay đổi. Công việc có thể mất. Sức khỏe có thể suy giảm. Một vai trò từng làm ta tự hào có thể đến ngày phải trao lại. Nếu toàn bộ căn tính được xây trên những điều ấy, khi chúng đổi thay, căn nhà bên trong cũng sụp đổ. Vì vậy, học ở nhà trong bản thân cũng là học phân biệt giữa những điều ta “có” và điều ta “là”. Ta có một sứ vụ, nhưng ta không phải là sứ vụ ấy. Ta có một vị trí, nhưng vị trí không phải là căn tính cuối cùng của ta. Ta được người khác cần đến, nhưng giá trị của ta không chỉ tồn tại vì người khác cần. Có ngày sức lực suy giảm, có ngày những điều ta từng làm giỏi không còn làm được nữa. Khi ấy câu hỏi trở nên rất trần trụi: nếu không còn những điều ấy, tôi là ai? Đây có thể là một câu hỏi đáng sợ, nhưng cũng là cánh cửa dẫn đến tự do. Bởi khi những lớp bên ngoài rơi xuống, có thể ta mới gặp được con người mà Thiên Chúa đã yêu từ trước khi ta làm được bất cứ điều gì.
Một phần quan trọng của hành trình trở về là học làm bạn với sự bất toàn. Nhiều người không ở nhà được trong mình bởi căn nhà bên trong đầy những căn phòng họ không muốn bước vào. Một căn phòng chứa ký ức đau đớn. Một căn phòng giữ nỗi xấu hổ. Một căn phòng chứa những thất bại không muốn ai biết. Một căn phòng có những giận dữ tưởng rằng đã quên. Một căn phòng chứa đứa trẻ từng bị tổn thương. Một căn phòng giữ những ước mơ đã chết. Ta khóa cửa những căn phòng ấy và cố sống ở phần còn lại. Nhưng một căn nhà có quá nhiều phòng bị khóa sẽ không thể là một mái nhà bình an. Chữa lành không luôn có nghĩa là xóa sạch ký ức. Đôi khi chữa lành chỉ là có thể mở cửa, bước vào, nhìn điều đã xảy ra mà không còn bị nó điều khiển như trước. Có thể nói: đúng, điều ấy đã xảy ra; đúng, tôi từng bị tổn thương; đúng, tôi đã từng sai; đúng, có những điều không thể làm lại; nhưng đó không phải toàn bộ con người tôi. Khi có thể nhìn quá khứ bằng lòng thương xót thay vì kết án, ta bắt đầu thu hồi lại những phần của chính mình từng bị bỏ rơi.
Đáng buồn là có người dành cả đời để xây một hình ảnh hoàn hảo chỉ vì sâu trong lòng họ sợ rằng con người thật của mình không đáng được yêu. Họ chăm chút vẻ ngoài, thành tích, kiến thức, uy tín, sự hữu ích; tất cả có thể rất tốt, nhưng nếu đằng sau những điều ấy là nỗi sợ bị phát hiện rằng mình không đủ, thì đời sống vẫn là một cuộc lưu đày. Không ai có thể ở nhà trong một nơi mà họ luôn phải diễn. Và cũng không ai có thể có bình an nếu mỗi sáng thức dậy phải tiếp tục bảo vệ một hình ảnh. Tự do đến khi ta có thể chấp nhận rằng mình vừa có ánh sáng vừa có bóng tối. Không phải dung túng cho điều xấu, nhưng nhìn nhận sự thật để ân sủng có chỗ hoạt động. Thiên Chúa không yêu một phiên bản đã chỉnh sửa của ta. Ngài yêu con người thật, và chính vì được yêu trong sự thật nên ta mới có sức để thay đổi. Nhiều người nghĩ phải hoàn thiện rồi mới đáng được yêu; Tin Mừng đi theo hướng ngược lại: chính vì được yêu nên ta mới có thể lớn lên.
Có lẽ ta cũng phải học phân biệt cô tịch với cô đơn. Cô đơn là cảm giác không có ai thực sự gặp mình. Cô tịch lại có thể là không gian nơi ta gặp chính mình và gặp Chúa. Một người có thể ở giữa đám đông mà cô đơn, và một người có thể ở một mình mà không cô độc. Điều khác biệt nằm ở chỗ trong sâu thẳm họ có tương quan hay không. Nếu nội tâm là một khoảng trống ta sợ hãi, ta sẽ cần tiếng ồn liên tục. Nhưng khi nội tâm trở thành một ngôi nhà có sự hiện diện, thinh lặng không còn đáng sợ. Ta có thể ngồi bên cửa sổ rất lâu, nghe tiếng gió, nhìn một buổi chiều đi qua mà không cần phải làm gì. Ta có thể cầu nguyện không nhiều lời. Ta có thể để cho một nỗi buồn có chỗ tồn tại mà không vội sửa chữa nó. Ta có thể nghe được những điều trước đây tiếng ồn đã lấn át. Có một sự trưởng thành rất âm thầm khi con người không còn sợ những khoảng trống. Bởi chỉ trong khoảng trống, điều mới mới có thể xuất hiện.
Nhưng đừng tưởng rằng khi đã tìm được trung tâm, cuộc đời sẽ hết giằng co. Có lẽ điều thay đổi là giằng co không còn làm ta vỡ vụn. Giống như bánh xe có thể quay rất nhanh nhưng trục ở giữa vẫn tương đối tĩnh, một con người có nội tâm sâu cũng có thể sống một đời đầy chuyển động mà không đánh mất tâm điểm. Công việc có thể dồn dập, người đến người đi, thành công và thất bại đan xen, nhưng bên trong vẫn có một chỗ để trở về. Chỗ ấy được xây từng ngày bằng cầu nguyện, thinh lặng, xét mình, sự thật, kỷ luật, tình bạn lành mạnh, khả năng nói không, sự tha thứ, và nhất là một tương quan sống động với Thiên Chúa. Không có con đường tắt để xây căn nhà ấy. Nó được hình thành bằng hàng ngàn lựa chọn nhỏ. Mỗi lần ta thôi giả vờ là một viên gạch. Mỗi lần ta dám nói sự thật là một viên gạch. Mỗi lần ta không chạy theo lời khen là một viên gạch. Mỗi lần ta dành thời gian ở trong thinh lặng là một viên gạch. Mỗi lần ta tha thứ cho chính mình là một viên gạch. Mỗi lần ta trở về với Chúa sau khi đi xa là một viên gạch.
Có một nghịch lý khác: khi thực sự ở nhà trong mình, ta không còn cần giữ mình quá chặt. Người bất an thường hoặc bám víu hoặc chạy trốn. Họ bám vào con người vì sợ bị bỏ, bám vào vai trò vì sợ vô nghĩa, bám vào ý kiến vì sợ sai, bám vào quyền lực vì sợ không được coi trọng. Người có trung tâm thì mềm mại hơn. Họ có thể yêu sâu mà vẫn để người khác tự do. Có thể phục vụ hết lòng mà không đòi được ghi nhận. Có thể lắng nghe một ý kiến khác mà không cảm thấy căn tính bị đe dọa. Có thể thừa nhận mình sai mà không sụp đổ. Có thể mất một điều quan trọng mà vẫn không mất toàn bộ con người. Đây chính là tự do nội tâm: không phải không còn ràng buộc, nhưng không điều gì hữu hạn được phép trở thành tuyệt đối.
Và rồi ta sẽ hiểu rằng “ở nhà” không nhất thiết là một cảm giác dễ chịu liên tục. Có những ngày nhà rất ấm. Có những ngày căn nhà bên trong tối. Có hôm lời cầu nguyện ngọt ngào, có hôm khô khan. Có lúc cảm thấy Chúa rất gần, có lúc tưởng như Ngài im lặng. Nhưng người trưởng thành không bỏ nhà chỉ vì hôm nay trời mưa. Họ ở lại. Họ biết rằng trung tín sâu hơn cảm xúc. Cũng vậy, trung tâm nội tâm được hình thành không phải bằng việc liên tục cảm thấy bình an, nhưng bằng khả năng ở lại với sự thật, với Thiên Chúa và với chính mình ngay cả khi cảm xúc hỗn loạn. Có những giai đoạn đời sống thiêng liêng giống như mùa đông. Mọi thứ bên ngoài dường như trơ trụi, nhưng sâu dưới đất rễ vẫn đang sống. Nếu ta cứ đòi phải thấy hoa thì sẽ tưởng cây đã chết. Đức tin trưởng thành là học tin vào hoạt động âm thầm của ân sủng trong những mùa không thấy gì.
Cuối cùng, được thực sự ở nhà trong chính bản thân mình có lẽ không phải là đạt đến một trạng thái hoàn hảo, nhưng là thôi chạy khỏi con người mình đang là và cho phép Thiên Chúa gặp mình ở đó. Ta không cần đợi đến ngày hết mọi mâu thuẫn mới bình an. Ta có thể bắt đầu từ hôm nay: ngồi lại với chính mình, nghe những gì đang xảy ra bên trong, gọi tên nỗi sợ, nhận diện khát vọng, chấp nhận giới hạn, đem tất cả vào trong cầu nguyện. Có thể ta vẫn muốn ra đi và vẫn muốn trở về. Vẫn khao khát thinh lặng và vẫn cần cộng đoàn. Vẫn muốn ở một mình với Chúa và vẫn cần một bàn tay con người. Điều đó không làm ta giả dối. Nó chỉ cho thấy ta là con người. Vấn đề không phải chọn một nửa rồi loại bỏ nửa kia, nhưng tìm một trung tâm đủ sâu để cả hai có thể cùng tồn tại mà không xé nát ta.
Và có lẽ trung tâm ấy không phải là một nơi ta tự mình xây dựng hoàn toàn. Nó là nơi ta khám phá ra rằng trước khi ta biết đường trở về, đã có Đấng chờ ta ở đó. Trước khi ta học yêu chính mình, đã có Đấng yêu ta. Trước khi ta tha thứ cho mình, đã có Đấng nhìn ta bằng lòng thương xót. Trước khi ta biết mình thuộc về đâu, đã có một tiếng gọi nói rằng: con thuộc về Ta. Khi nghe được tiếng ấy, những tiếng ồn bên ngoài sẽ dần mất quyền lực. Ta không còn cần chạy đi khắp nơi tìm một ngôi nhà trong ánh mắt người khác. Ta có thể trở về. Trở về thân xác này. Trở về lịch sử này. Trở về những giới hạn này. Trở về đời sống mình đã được trao, không phải đời sống mình từng tưởng tượng. Và chính ở đó, ngay giữa một con người còn bất toàn, Thiên Chúa có thể làm nên một nơi cư ngụ.
Có lẽ đến một lúc nào đó, sau rất nhiều lên đường và trở về, rất nhiều mất mát và gặp gỡ, rất nhiều ngày ồn ào và những đêm thinh lặng, ta sẽ nhận ra điều mình đi tìm bấy lâu không nằm ở một nơi xa. Ta sẽ ngồi rất yên và hiểu rằng: mình không còn phải chạy nữa. Không phải vì mọi câu hỏi đã có câu trả lời, nhưng vì giữa những câu hỏi đã có một Đấng để tin. Không phải vì mọi vết thương đã biến mất, nhưng vì chúng không còn định nghĩa toàn bộ đời mình. Không phải vì ta không cần ai nữa, nhưng vì tình yêu không còn là tiếng kêu cứu của một khoảng trống. Ta có thể yêu vì đã có một nơi để trở về. Ta có thể thuộc về cộng đoàn mà vẫn là chính mình. Ta có thể bước vào thinh lặng mà không sợ cô độc. Ta có thể ra đi mà không mất phương hướng, bởi biết đường quay về.
Và khi ấy, câu “được thực sự ở nhà trong chính bản thân mình” không còn chỉ là một khát vọng đẹp. Nó trở thành một cách sống. Một con người như thế không cần gây nhiều tiếng động nhưng có sức làm người khác bình an. Bởi người đã tìm được mái nhà trong tâm hồn thường cũng biết cách trở thành mái nhà cho người khác. Người không còn chiến tranh với chính mình sẽ ít tạo chiến tranh chung quanh. Người đã được hòa giải với những giới hạn sẽ dịu dàng hơn trước giới hạn của tha nhân. Người không còn đói khát sự công nhận sẽ có thể trao lời khen cách tự do. Người biết mình được yêu sẽ không phải sở hữu người mình yêu. Người đã tìm thấy Thiên Chúa ở chiều sâu của bản thân sẽ nhận ra dấu vết của Ngài nơi từng con người mình gặp.
Có lẽ đó là một trong những ân huệ lớn nhất mà ta có thể xin trong đời: lạy Chúa, xin cho con được trở về nhà. Không chỉ trở về một nơi chốn, nhưng trở về với chính con người mà Chúa đã tạo dựng; trở về với sự thật; trở về với căn tính của một người con; trở về với điểm sâu nhất nơi mọi khát vọng, những mâu thuẫn, những vết thương và những ước mơ được quy tụ trong Chúa. Xin cho con có thể đi ra mà không bỏ mình lại phía sau, có thể ở giữa đám đông mà vẫn nghe được tiếng lòng, có thể bước vào cô tịch mà không khép kín, có thể yêu mà không đánh mất tự do, có thể tự do mà không từ chối thuộc về. Và giữa tất cả những đổi thay của đời người, xin giữ cho con một trung tâm không bị lấy mất: chính là Chúa ở trong con, và con ở trong Chúa.
Lm. Anmai, CSsR
KHI CON NGƯỜI BIẾT DỪNG LẠI – TRIẾT HỌC VÀ THẦN HỌC DẠY GÌ VỀ CÁCH PHÒNG TRÁNH KIỆT SỨC?
Có lẽ một trong những nghịch lý lớn nhất của con người thời đại hôm nay là chúng ta có nhiều phương tiện giúp tiết kiệm thời gian hơn bất cứ thế hệ nào trước đây, nhưng lại luôn cảm thấy không có đủ thời gian; có nhiều thiết bị giúp giảm sức lao động hơn, nhưng lại kiệt sức hơn; có vô số phương tiện giải trí, nhưng tâm hồn lại khó nghỉ ngơi; có thể liên lạc với nhau trong vài giây, nhưng ngày càng nhiều người cảm thấy cô đơn; có thể làm việc ở bất cứ đâu, nhưng chính vì thế mà dường như công việc cũng theo chúng ta đến bất cứ đâu. Điện thoại ở cạnh giường ngủ, thư điện tử đi vào bữa cơm, công việc bước vào ngày nghỉ, những con số thành tích len vào lòng tự trọng, và tiếng nói của thế giới bên ngoài dần trở thành một thứ tiếng nói nội tâm không ngừng thúc giục: phải nhanh hơn, phải tốt hơn, phải thành công hơn, phải chứng minh nhiều hơn, phải hữu ích hơn, phải làm được nhiều hơn nữa. Con người tưởng mình đang chạy về phía thành công, nhưng có những lúc đến một ngày bỗng phát hiện mình không còn biết mình đang chạy đi đâu. Thân xác vẫn tiếp tục hoạt động, lịch làm việc vẫn kín, những cuộc hẹn vẫn được thực hiện, những trách nhiệm vẫn được hoàn thành, nhưng bên trong đã cạn. Không còn háo hức. Không còn niềm vui. Không còn sự hiện diện. Không còn khả năng thưởng thức một bữa cơm, một buổi chiều, một cuộc trò chuyện, một trang sách, một lời cầu nguyện. Điều đáng sợ của kiệt sức không phải lúc nào cũng là việc con người không thể làm gì nữa; nhiều khi đáng sợ hơn chính là người ta vẫn làm được mọi thứ, nhưng không còn biết tại sao mình làm.
Triết học và thần học gặp nhau rất sâu ở một chân lý căn bản: con người là hữu thể có giới hạn. Nghe thì quá đơn giản, nhưng có lẽ phần lớn những bi kịch kiệt sức đều bắt đầu từ việc chúng ta sống như thể chân lý ấy không tồn tại. Ta muốn có một thân xác không cần nghỉ, một trí óc không cần khoảng trống, một trái tim không cần được an ủi, một tinh thần không cần thinh lặng, một đời sống không cần ngày Sabát, một hành trình không cần dừng chân. Ta muốn trả lời tất cả mọi người, hoàn thành tất cả mọi việc, giải quyết tất cả mọi vấn đề, làm hài lòng tất cả mọi người và kiểm soát tất cả những điều xảy đến với mình. Nhưng chính ở đây con người bước vào một sự dối trá rất tinh vi: ta hành xử như thể mình là vô hạn. Thần học gọi đó là một cám dỗ muốn chiếm chỗ của Thiên Chúa. Triết học gọi đó là thất bại trong việc hiểu bản tính và giới hạn của chính mình. Dù gọi bằng ngôn ngữ nào, kết quả cũng giống nhau: một hữu thể hữu hạn mà sống như thể vô hạn sớm muộn sẽ vỡ vụn.
Các nhà tư tưởng cổ đại đã hiểu rất rõ rằng sống tốt không đồng nghĩa với hoạt động nhiều. Aristotle khi suy tư về đời sống tốt đẹp không đặt đỉnh cao của nhân sinh nơi sự bận rộn vô tận, nhưng nơi một đời sống có trật tự, có mục đích, có nhân đức, trong đó con người học cách hướng các năng lực của mình về điều thiện thực sự. Không phải mọi hoạt động đều làm ta trưởng thành. Có những hoạt động chỉ làm ta phân tán. Không phải mọi bận rộn đều có ý nghĩa. Có những bận rộn chỉ là phương cách tinh vi để ta trốn khỏi chính mình. Không phải mọi thành tựu đều làm ta hạnh phúc. Có những thành tựu càng lớn lại càng làm ta nhận ra bên trong mình trống rỗng. Và vì thế câu hỏi căn bản của triết học không phải trước hết là: “Hôm nay tôi đã làm được bao nhiêu việc?”, mà phải là: “Những điều tôi đang làm đang biến tôi thành người như thế nào?” Đây là một câu hỏi đáng sợ, bởi ta có thể hoàn thành rất nhiều điều nhưng đồng thời lại đánh mất chính mình. Ta có thể được nhiều người biết đến nhưng lại không còn biết mình là ai. Ta có thể chăm sóc cả một cộng đoàn nhưng lại bỏ quên tâm hồn mình. Ta có thể nói về tình yêu rất hay mà trong lòng không còn sức để yêu người đang ở ngay trước mặt. Ta có thể phục vụ Thiên Chúa mà không còn thời gian ở với Thiên Chúa.
Thánh Tôma Aquinô, trong cái nhìn Kitô giáo về con người, không xem thân xác là một thứ phụ thuộc mà linh hồn có thể coi thường. Con người không phải là một linh hồn bị nhốt trong thân xác; con người là một hữu thể duy nhất trong đó thân xác và linh hồn gắn bó sâu xa. Vì thế, chăm sóc thân xác không phải là phản bội đời sống thiêng liêng. Ngủ đủ không phải là thiếu nhiệt thành. Ăn uống điều độ không phải là ích kỷ. Nghỉ một ngày không phải là lười biếng. Đi bộ dưới trời chiều, ngồi yên một lúc, tắt điện thoại, ngủ một giấc thật sâu, dành thời gian cho người mình thương, thậm chí đôi khi không làm gì cả, có thể là những hành vi rất thiêng liêng nếu chúng giúp con người trở lại đúng vị trí thụ tạo của mình. Đôi khi ta cần thú nhận rằng điều thiêng liêng nhất mình có thể làm tối nay không phải là đọc thêm một cuốn sách, không phải trả lời thêm mười tin nhắn, không phải hoàn tất thêm một công việc, nhưng là đi ngủ. Bởi có những khủng hoảng tâm hồn thực ra bắt đầu từ một thân xác bị đối xử tàn nhẫn quá lâu.
Có một sự kiêu ngạo rất kín đáo ẩn dưới kiệt sức: ý nghĩ rằng nếu mình dừng lại thì mọi thứ sẽ sụp đổ. Ta tưởng rằng gia đình không thể vận hành nếu thiếu mình, cộng đoàn không thể tiếp tục nếu mình nghỉ, công việc không thể hoàn tất nếu mình vắng mặt, người khác không thể giải quyết được nếu mình không can thiệp. Có thể ta không nói ra, nhưng cách sống của ta đang nói rằng mình không thể được thay thế. Trong khi đó, sự khiêm nhường là khả năng nhìn nhận rằng thế giới đã tồn tại trước khi ta sinh ra và sẽ tiếp tục tồn tại sau khi ta rời khỏi nó. Thiên Chúa vẫn là Thiên Chúa khi ta ngủ. Mặt trời vẫn mọc khi ta nghỉ. Cộng đoàn vẫn có thể học cách trưởng thành khi ta không can thiệp vào mọi việc. Một người biết nghỉ không phải là người thiếu trách nhiệm; đôi khi đó là người đủ khiêm nhường để hiểu rằng mình không phải Đấng Cứu Thế.
Chính Đức Giêsu cũng không sống theo logic của hiệu suất tuyệt đối. Tin Mừng nhiều lần cho thấy Người rút lui vào nơi thanh vắng, cầu nguyện một mình, lên núi, tránh đám đông, sang bờ bên kia, nghỉ giữa những hành trình. Và đặc biệt, khi các môn đệ trở về sau những ngày miệt mài thi hành sứ vụ, kể lại mọi việc họ đã làm và đã giảng dạy, Đức Giêsu không nói: “Tốt lắm, bây giờ đi làm thêm nữa.” Người nói: “Anh em hãy lánh riêng ra đến một nơi thanh vắng mà nghỉ ngơi đôi chút” (Mc 6,31). Đây là một câu Tin Mừng mà nhiều người phục vụ rất dễ đọc lướt qua. Ta thích câu “Hãy đi khắp tứ phương thiên hạ”, nhưng lại ít nhớ câu “Hãy nghỉ ngơi đôi chút”. Ta thích mệnh lệnh lên đường, nhưng quên lời mời lui vào nơi thanh vắng. Ta nhấn mạnh sứ vụ mà quên nguồn mạch của sứ vụ. Nhưng Đức Giêsu không tách hai điều ấy ra. Người môn đệ phải đi, nhưng cũng phải trở về. Phải nói, nhưng cũng phải im lặng. Phải trao ban, nhưng cũng phải để mình được đón nhận. Phải phục vụ, nhưng cũng phải ngồi bên chân Chúa. Nếu chỉ cho đi mà không trở về nguồn, lòng nhiệt thành ban đầu có thể dần biến thành cáu gắt, phục vụ có thể biến thành kiểm soát, trách nhiệm biến thành cay đắng, và lòng bác ái biến thành một gánh nặng.
Kiệt sức thường không bắt đầu bằng một tiếng động lớn. Nó bắt đầu rất âm thầm. Một buổi sáng thức dậy thấy nặng nề hơn bình thường. Một việc từng thích bỗng trở thành nghĩa vụ. Một người mình từng kiên nhẫn bỗng làm mình khó chịu chỉ vì một câu nói nhỏ. Lời cầu nguyện trở nên khô cằn. Cuộc gặp gỡ trở thành điều phải chịu đựng. Một tin nhắn đến khiến lòng bực bội. Một cuộc điện thoại làm ta chỉ muốn trốn. Ta dễ giận hơn, dễ tổn thương hơn, dễ bi quan hơn. Ta không còn muốn lắng nghe ai. Không còn muốn trả lời. Không còn muốn giải thích. Một lúc nào đó, ta bắt đầu nói trong lòng: “Mình đã cho quá nhiều.” Và thường câu nói ấy không hoàn toàn sai. Vấn đề không phải ta đã yêu quá nhiều, nhưng có thể ta đã yêu mà không biết đón nhận; đã cho mà không cho phép mình được nuôi dưỡng; đã phục vụ mà không thiết lập ranh giới; đã nói “vâng” với quá nhiều người đến mức liên tục nói “không” với chính linh hồn mình.
Thế nên một trong những bài học quan trọng để phòng tránh kiệt sức là học nghệ thuật giới hạn. Nói “không” không phải lúc nào cũng ích kỷ. Một cái “không” đúng lúc có thể bảo vệ một cái “vâng” quan trọng hơn. Nếu ta nói vâng với tất cả mọi lời mời, ta sẽ không còn đủ sức cho những bổn phận chính yếu. Nếu ta cố làm vừa lòng tất cả mọi người, ta sẽ dần không còn biết mình thực sự được gọi để làm gì. Không ai được Thiên Chúa trao cho sứ mạng cứu tất cả mọi người, giải quyết tất cả mọi chuyện và đáp ứng tất cả mọi kỳ vọng. Ngay Đức Giêsu cũng không chữa tất cả bệnh nhân trên thế giới trong ba năm công khai. Người không đến tất cả các thành phố. Người không trả lời tất cả mọi người theo cách họ muốn. Có những lúc Người rời đám đông. Có những lúc Người im lặng. Có những lúc Người không chiều theo yêu cầu của người khác. Nếu Đấng Cứu Thế đã có những giới hạn trong cách thực thi sứ vụ của Người, tại sao chúng ta lại nghĩ mình không được phép có giới hạn?
Triết học Khắc Kỷ cũng để lại một trực giác rất hữu ích: cần phân biệt điều thuộc quyền của ta và điều không thuộc quyền của ta. Rất nhiều kiệt sức tâm lý sinh ra bởi con người cố kiểm soát những điều vốn không thể kiểm soát. Ta muốn người khác hiểu mình. Muốn họ công nhận mình. Muốn họ biết ơn. Muốn họ thay đổi. Muốn tương lai đi đúng kế hoạch. Muốn quá khứ đừng xảy ra như nó đã xảy ra. Muốn mọi người nghĩ tốt về ta. Muốn không ai thất vọng về ta. Nhưng đó là một cuộc chiến không thể thắng. Ta có thể làm điều đúng nhưng không thể bắt người khác nhìn nhận nó là đúng. Ta có thể yêu nhưng không thể bắt người khác đáp lại tình yêu. Ta có thể giải thích nhưng không thể bắt người khác hiểu. Ta có thể gieo nhưng không thể ép hạt giống mọc nhanh hơn thời gian của nó. Có những mệt mỏi không đến từ công việc quá nhiều, mà đến từ việc ta mang những trách nhiệm vốn không thuộc về mình.
Thần học Kitô giáo còn đi xa hơn: nó gọi con người đến sự phó thác. Phó thác không phải là khoanh tay. Phó thác là làm hết phần mình rồi trao phần còn lại cho Thiên Chúa. Có một khác biệt rất lớn giữa trách nhiệm và ám ảnh kiểm soát. Trách nhiệm nói: tôi sẽ làm điều tốt nhất trong khả năng của tôi. Ám ảnh kiểm soát nói: kết quả phải đúng như tôi mong. Trách nhiệm có thể nghỉ sau khi đã làm hết sức. Kiểm soát thì không bao giờ nghỉ, bởi luôn luôn còn một điều gì đó có thể sai. Người sống bằng kiểm soát có thể nằm trên giường nhưng trí óc vẫn làm việc. Có thể đang trong kỳ nghỉ nhưng tâm hồn vẫn ở nơi công việc. Có thể đang cầu nguyện nhưng đầu óc vẫn chạy qua những kịch bản ngày mai. Họ không thực sự nghỉ bởi chưa trao thế giới lại cho Thiên Chúa.
Có lẽ vì thế mà đêm là một bài học thần học rất lớn. Mỗi tối, khi chúng ta ngủ, ta thực hiện một hành vi phó thác mà đôi khi không nhận ra. Ta ngừng kiểm soát. Ta nhắm mắt. Ta không còn biết thế giới đang xảy ra điều gì. Ta không còn điều hành bất cứ thứ gì. Và thế giới vẫn tiếp tục. Ngủ là một lời tuyên xưng âm thầm: “Con không phải Thiên Chúa.” Đó là một hành vi khiêm nhường. Và vì thế, một người luôn chống lại nghỉ ngơi đôi khi không chỉ đang có vấn đề quản lý thời gian; họ đang có vấn đề với việc trao lại quyền kiểm soát.
Một căn nguyên khác của kiệt sức là đồng nhất giá trị con người với năng suất. Đây có lẽ là một trong những căn bệnh tinh thần lớn nhất của xã hội hiện đại. Ta hỏi một người: “Bạn làm nghề gì?” trước khi hỏi “Bạn là người thế nào?” Ta ngầm đánh giá giá trị của mình qua những gì mình sản xuất, đạt được, sở hữu, ảnh hưởng hay được công nhận. Khi làm việc tốt, ta cảm thấy mình có giá trị. Khi thất bại, ta cảm thấy mình vô dụng. Khi được khen, ta bình an. Khi bị bỏ qua, ta hoang mang. Nhưng Tin Mừng đảo ngược logic đó. Trước khi Đức Giêsu làm phép lạ, trước khi Người giảng Bài Giảng Trên Núi, trước khi Người chữa bệnh hay đi lên thập giá, tại sông Giođan, tiếng Chúa Cha đã vang lên: “Con là Con yêu dấu của Cha.” Căn tính đi trước sứ vụ. Tình yêu đi trước thành tích. Đức Giêsu không làm việc để trở thành Con yêu dấu; Người làm mọi việc vì Người là Con yêu dấu. Đó là nền tảng vô cùng quan trọng cho đời sống thiêng liêng. Ta không phục vụ để trở nên đáng yêu trước mặt Thiên Chúa. Ta phục vụ bởi mình đã được yêu.
Khi trật tự ấy bị đảo lộn, phục vụ trở thành một cuộc tìm kiếm giá trị bản thân. Ta cần người khác cần mình để cảm thấy mình quan trọng. Ta cần được khen để biết mình có ích. Ta không thể nghỉ bởi nghỉ khiến ta cảm thấy vô dụng. Ta không thể từ chối bởi sợ người khác thất vọng. Ta làm quá nhiều không phải hoàn toàn vì yêu, mà bởi sâu trong lòng ta sợ rằng nếu không làm, người ta sẽ không còn yêu ta nữa. Đây là một sự nô lệ vô cùng tinh tế. Và chữa lành bắt đầu bằng việc nghe lại một chân lý rất đơn sơ: giá trị của một con người không tăng lên khi họ thành công và không giảm xuống khi họ thất bại. Phẩm giá của ta sâu hơn năng suất. Ta là con người trước khi là nhân viên, linh mục, tu sĩ, người cha, người mẹ, người lãnh đạo, người phục vụ hay bất cứ vai trò nào khác.
Một người có thể làm mất chức vụ nhưng không mất phẩm giá. Có thể mất sức khỏe nhưng không mất giá trị. Có thể không còn được trọng dụng nhưng vẫn đáng được yêu. Có thể già đi, chậm lại, yếu đi, cần người khác giúp đỡ, và vẫn là một con người trọn vẹn. Nếu ta không học điều ấy khi còn mạnh, một ngày nào đó tuổi già, bệnh tật hay thất bại sẽ dạy ta bằng một bài học đau đớn hơn.
Một bài học khác rất sâu sắc là tha thứ cho chính mình. Có những người sống như một thẩm phán nghiêm khắc nhất của chính họ. Họ có thể cảm thông với người khác nhưng không biết thương mình. Một lỗi nhỏ bị nghiền ngẫm nhiều ngày. Một thất bại cũ được đem ra xét xử lại hàng trăm lần. Một quyết định sai trở thành bằng chứng rằng mình là người thất bại. Ta không cho phép mình yếu, không cho phép mình sai, không cho phép mình cần giúp đỡ. Nhưng cách sống ấy không làm ta thánh thiện hơn; nó chỉ làm ta kiệt sức hơn.
Lòng thương xót với chính mình không phải là tự nuông chiều. Nó là nhìn mình trong sự thật nhưng không trong sự tàn nhẫn. Có khác biệt giữa nói: “Tôi đã làm sai” và nói: “Tôi là một người vô dụng.” Có khác biệt giữa thống hối và tự khinh miệt. Thống hối mở cửa cho thay đổi. Tự khinh miệt đóng cửa hy vọng. Thiên Chúa cho ta thấy tội để chữa lành; ma quỷ nhắc lại tội để làm ta tuyệt vọng. Một lương tâm trưởng thành biết nhận trách nhiệm mà không biến sai lầm thành căn tính.
Nếu Thiên Chúa còn kiên nhẫn với ta, tại sao ta lại không kiên nhẫn với chính mình? Nếu Thiên Chúa cho ta cơ hội bắt đầu lại mỗi sáng, tại sao ta cứ bắt mình sống mãi trong một phiên bản cũ của quá khứ? Có những người cần nghe một câu rất đơn giản: bạn được phép mệt. Bạn được phép không biết. Bạn được phép chưa giải quyết được mọi thứ. Bạn được phép có một ngày tồi tệ. Bạn được phép thay đổi quyết định. Bạn được phép cần người khác. Bạn được phép khóc. Bạn được phép nghỉ. Điều ấy không làm bạn trở thành người kém cỏi. Điều ấy chỉ chứng minh bạn là con người.
Đời sống Kitô giáo không phải là loại bỏ sự mong manh nhưng học cách để ân sủng đi vào sự mong manh ấy. Thánh Phaolô đã cầu xin để cái dằm trong thân xác được cất đi, nhưng câu trả lời Người nhận được là: “Ơn của Thầy đã đủ cho con, vì sức mạnh được biểu lộ trọn vẹn trong sự yếu đuối.” Đó là một nghịch lý sâu sắc. Ta thường nghĩ Thiên Chúa sẽ dùng mình tốt nhất khi mình mạnh nhất. Nhưng đôi khi chính sự yếu đuối cứu ta khỏi ảo tưởng tự mãn và đưa ta vào tương quan thật hơn với Thiên Chúa và với người khác. Người chưa từng cần được giúp có thể khó hiểu người yếu. Người chưa từng vỡ có thể dễ phán xét người đang vỡ. Người từng biết giới hạn của mình thường dịu dàng hơn với giới hạn của người khác.
Kiệt sức đôi khi là tín hiệu cho thấy ta đã sống quá lâu trái với bản tính của mình. Có thể ta cần ngủ. Có thể cần một cuộc trò chuyện chân thành. Có thể cần thay đổi cách làm việc. Có thể cần bớt một trách nhiệm. Có thể cần chữa lành một vết thương cũ. Có thể cần học nói “không”. Có thể cần thôi cố làm vừa lòng một người không bao giờ hài lòng. Có thể cần nhìn lại tương quan của mình với thành công. Có thể cần cầu nguyện trở lại. Có thể cần gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ khi tình trạng kéo dài và ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ, tâm trạng, khả năng sinh hoạt. Đức tin không đối nghịch với sự trợ giúp chuyên môn. Thiên Chúa có thể chữa lành qua cầu nguyện, qua bạn bè, qua cộng đoàn, qua bác sĩ, qua liệu pháp tâm lý và qua những thay đổi rất cụ thể trong nếp sống. Không phải mọi mệt mỏi đều cần một lời giải thích thiêng liêng. Đôi khi cần một kỳ nghỉ. Đôi khi cần khám sức khỏe. Đôi khi cần ngưng một công việc. Khôn ngoan là biết phân định điều nào đang xảy ra.
Một nguyên tắc quan trọng nữa là con người được tạo dựng cho nhịp điệu chứ không phải cho sự liên tục. Kinh Thánh bắt đầu bằng nhịp điệu của sáng tạo: ngày và đêm, làm việc và nghỉ ngơi. Thiên Chúa sáng tạo sáu ngày và ngày thứ bảy nghỉ. Dĩ nhiên Thiên Chúa không mệt theo nghĩa con người, nhưng việc nghỉ ngày thứ bảy trở thành dấu chỉ thần học rằng sáng tạo có một nhịp điệu. Sabát không phải là phần thưởng dành cho người đã làm xong mọi việc, bởi công việc trên đời chẳng bao giờ thật sự xong. Sabát là một giới hạn thánh thiện được đặt vào giữa công việc để nhắc rằng đời sống không chỉ là sản xuất.
Ngày nghỉ nói với ta rằng thế giới không phụ thuộc hoàn toàn vào công lao của ta. Nó nói rằng ta được phép hiện hữu mà không cần sản xuất. Được phép ngồi bên người mình thương mà không cần đạt mục tiêu. Được phép ngắm một cành cây, nghe một bản nhạc, uống một ly cà phê, đọc một trang sách, đi bộ chậm, tham dự Thánh lễ, ăn một bữa cơm dài mà không cần biện minh cho “tính hữu ích” của nó. Đời sống không chỉ được tạo nên từ những thứ hữu dụng. Có những điều rất cần thiết chính vì chúng không “có ích” theo cách thị trường định nghĩa: tình bạn, nghệ thuật, cầu nguyện, thinh lặng, chơi đùa, chiêm ngắm, tiếng cười, bữa cơm gia đình, một buổi chiều không kế hoạch.
Một xã hội chỉ biết hỏi “điều này có hiệu quả không?” sẽ sớm quên hỏi “điều này có đẹp không?”, “có đúng không?”, “có đáng sống không?”, “có giúp con người trở nên nhân bản hơn không?” Kiệt sức không chỉ là vấn đề sức khỏe cá nhân; đôi khi nó là triệu chứng của cả một nền văn hóa đã biến con người thành công cụ. Nếu giá trị duy nhất là năng suất, thì người già trở thành gánh nặng, trẻ em thành dự án, người bệnh thành chi phí, người thất nghiệp thành thất bại. Thần học Kitô giáo chống lại điều đó bằng một khẳng định rất mạnh: con người có phẩm giá bởi được Thiên Chúa yêu, chứ không bởi tính hữu dụng.
Để tránh kiệt sức, con người cũng cần học thinh lặng. Thinh lặng không đơn giản là không có tiếng động. Thinh lặng là không gian trong đó tâm hồn ngừng bị kéo đi bởi hàng ngàn kích thích. Thế giới kỹ thuật số khiến não bộ hiếm khi thật sự nghỉ. Một phút chờ thang máy cũng lấy điện thoại ra. Một bữa ăn cũng xem màn hình. Một đêm thức giấc cũng kiểm tra thông báo. Mỗi khoảng trống nhỏ đều lập tức bị lấp. Nhưng chính những khoảng trống đó vốn là nơi tâm trí tiêu hóa kinh nghiệm, ký ức lắng xuống, cảm xúc được nhận diện, tâm hồn nghe được những câu hỏi mà ban ngày ta né tránh.
Ta sợ thinh lặng bởi trong thinh lặng có thể nghe thấy điều mình không muốn nghe. Có thể nhận ra mình đang buồn. Có thể nhận ra mình không hạnh phúc. Có thể nhận ra cuộc sống hiện tại không giống điều mình từng mong. Có thể nhận ra mình giận một ai đó. Có thể nhận ra mình đang sống để làm hài lòng người khác. Có thể nhận ra mình đã xa Thiên Chúa. Nhưng nếu không bước vào thinh lặng, những điều ấy không biến mất. Chúng chỉ hoạt động trong bóng tối và tiếp tục hút cạn sức ta.
Thinh lặng vì thế không phải sự xa xỉ dành cho đan sĩ. Nó là một nhu cầu nhân bản. Một vài phút mỗi ngày không điện thoại, không âm nhạc, không tin tức, không cố giải quyết gì, chỉ ngồi trước mặt Thiên Chúa và trước chính mình có thể trở thành một hình thức vệ sinh tâm hồn. Ban đầu rất khó. Tâm trí chạy khắp nơi. Nhưng dần dần ta học được rằng mình không cần chạy theo mọi suy nghĩ. Ta có thể nhìn một ý nghĩ xuất hiện rồi đi qua. Ta có thể nhận ra một cảm xúc mà không để nó quyết định mọi hành động. Ta có thể đặt một nỗi lo trước mặt Chúa mà không phải giải quyết ngay lập tức.
Cầu nguyện đúng nghĩa cũng không phải một công việc nữa để thêm vào danh sách. Nếu cầu nguyện chỉ trở thành thêm một nhiệm vụ phải hoàn thành, nó có thể góp phần vào kiệt sức thiêng liêng. Cầu nguyện trước hết là ở lại. “Hãy ở lại trong Thầy.” Một cành nho không sinh trái bằng cách cố gắng căng mình ra. Nó sinh trái bằng cách ở lại trong thân nho. Có lẽ hình ảnh ấy là một trong những phương thuốc mạnh nhất cho một thời đại kiệt sức. Ta đã được đào tạo để cố gắng, nhưng ít được dạy cách ở lại. Ta biết làm nhưng không biết nhận. Biết nói nhưng không biết nghe. Biết phục vụ nhưng không biết để mình được yêu.
Một đời sống chỉ có hoạt động mà không có chiêm niệm sẽ dần mất phương hướng. Chiêm niệm là hỏi: tại sao tôi đang sống như vậy? Điều gì thực sự quan trọng? Điều gì chỉ là tiếng ồn? Nếu hôm nay là ngày cuối cùng của đời tôi, những việc tôi đang căng thẳng vì chúng có còn quan trọng đến thế không? Người ta có thể sống hàng chục năm trong một tốc độ điên cuồng rồi đến một biến cố bệnh tật mới phát hiện những điều mình tưởng cực kỳ quan trọng thực ra không đáng để đánh đổi bình an, sức khỏe, gia đình hay linh hồn.
Cái chết, trong truyền thống triết học và Kitô giáo, không chỉ là điều đáng sợ nhưng cũng là một người thầy. “Memento mori” – hãy nhớ mình sẽ chết – không nhằm làm con người bi quan nhưng giúp ta biết chọn. Vì thời gian hữu hạn nên không thể dành nó cho mọi thứ. Vì đời sống hữu hạn nên cần phân định. Vì ta sẽ chết nên có những cuộc tranh cãi chẳng đáng tiếp tục, có những giận hờn nên buông, có những người nên ôm khi còn có thể, có những lời xin lỗi cần nói hôm nay, có những công việc nên dừng lại.
Kiệt sức đôi khi đến vì ta không biết điều gì quan trọng hơn điều gì. Tất cả đều khẩn cấp. Tất cả đều phải làm. Tất cả đều phải trả lời. Nhưng một đời sống không có thứ tự ưu tiên là đời sống dễ bị người khác điều khiển. Người nào gọi trước thì lấy thời gian của ta. Tin nhắn nào đến trước thì lấy sự chú ý của ta. Việc nào ồn ào nhất thì chi phối tâm trí ta. Trong khi những điều sâu nhất thường không la hét: sức khỏe, cầu nguyện, người thân, tình bạn, nghỉ ngơi, đời sống nội tâm. Chúng im lặng, nên rất dễ bị trì hoãn. Đến lúc mất chúng mới biết chúng quan trọng.
Một trong những nghệ thuật lớn của trưởng thành là phân biệt giữa điều khẩn cấp và điều quan trọng. Trả lời một tin nhắn có thể khẩn cấp nhưng ngồi ăn cơm với cha mẹ già có thể quan trọng hơn. Hoàn tất thêm một bản báo cáo có thể cấp bách nhưng ngủ đủ để không cáu gắt với gia đình ngày mai có thể quan trọng hơn. Có khi ta dành cả đời phản ứng với những việc cấp bách đến mức không còn thời gian xây dựng những điều quan trọng.
Điều trị kiệt sức cũng cần cộng đoàn. Con người không được dựng nên để tự mình gánh mọi thứ. Một trong những câu nói nguy hiểm nhất là: “Tôi tự lo được.” Có thể đúng trong một thời gian. Nhưng không ai đủ mạnh mãi mãi. Người mạnh cũng cần nơi yếu. Người chăm sóc cũng cần được chăm sóc. Người lắng nghe cũng cần một người lắng nghe mình. Người cầu nguyện cho người khác cũng có lúc cần người khác cầu nguyện cho mình.
Kiệt sức thường làm ta thu mình lại. Ta không muốn giải thích, không muốn gặp người khác, không muốn để ai thấy mình yếu. Nhưng chính sự cô lập có thể khiến tình trạng nặng hơn. Chữa lành thường bắt đầu từ một cuộc trò chuyện nơi ta có thể nói thật: “Tôi mệt.” Không phải kiểu than thở để được chú ý, nhưng là sự thật không trang điểm. Có khi chỉ một người biết lắng nghe mà không vội sửa chữa đã là một ân huệ lớn. Con người không phải lúc nào cũng cần lời khuyên. Đôi khi chỉ cần có ai đó ngồi bên cạnh và nói bằng sự hiện diện: “Bạn không phải gánh chuyện này một mình.”
Và đây là một trong những điều đẹp nhất của đức tin Kitô giáo: Thiên Chúa không cứu con người từ xa. Người trở thành Emmanuel – Thiên Chúa ở cùng chúng ta. Người đi vào sự mệt mỏi của con người. Đức Giêsu biết đói, biết khát, biết ngủ trên thuyền, biết buồn, biết khóc, biết cô đơn ở Ghếtsêmani, biết cảm giác bị bỏ rơi trên thập giá. Vì thế, khi con người kiệt sức, ta không cầu nguyện với một Thiên Chúa không hiểu mệt mỏi. Ta cầu nguyện với Đấng đã bước vào tận cùng sự mong manh của thân phận con người.
Có lúc cách cầu nguyện chân thật nhất không phải là những lời đẹp. Chỉ là: “Lạy Chúa, con mệt.” Và có thể như thế đã đủ. Chúa không cần ta diễn vai mạnh mẽ trước mặt Người. Thánh vịnh đầy những lời than thở. Êlia từng ngồi dưới cây kim tước và xin chết vì quá kiệt sức. Điều đáng chú ý là Thiên Chúa không lập tức giảng cho ông một bài thần học. Thiên Chúa cho ông ngủ, rồi thiên sứ đem bánh và nước đến. Ông ăn, ngủ tiếp, rồi mới lên đường. Câu chuyện ấy rất nhân bản: đôi khi trước khi một người cần lời khuyên, họ cần một bữa ăn và một giấc ngủ.
Có lẽ chúng ta cần trả lại cho đời sống Kitô giáo một sự dịu dàng như thế. Không phải lúc nào người mệt cũng cần nghe “cố lên”. Đôi khi “cố lên” chính là điều đã làm họ kiệt sức. Có lúc họ cần nghe: “Nghỉ đi.” Không phải mọi giây phút yếu đuối đều cần biến thành bài học. Không phải mọi đau khổ đều phải ngay lập tức tìm ra ý nghĩa. Có những nỗi đau cần được đau. Có những mất mát cần được khóc. Có những giai đoạn con người chỉ cần sống từng ngày một.
Ta rất thích giải thích mọi chuyện. Nhưng trưởng thành thiêng liêng đôi khi là chấp nhận rằng mình chưa hiểu. Có những thời kỳ khô khan, mệt mỏi, hoang mang không thể giải quyết bằng một câu nói. Việc ta chưa hiểu không có nghĩa là Thiên Chúa vắng mặt. Đức tin không phải lúc nào cũng là biết tại sao. Nhiều lúc đức tin chỉ là biết mình đang ở trong tay ai.
Và có lẽ đó là sự nghỉ ngơi sâu nhất: không phải một đời sống không còn vấn đề, nhưng một trái tim không còn phải tự mình giữ tất cả. “Hãy đến với tôi, hỡi tất cả những ai đang vất vả mang gánh nặng, tôi sẽ cho nghỉ ngơi bồi dưỡng.” Đức Giêsu không hứa rằng mọi gánh nặng sẽ lập tức biến mất. Người hứa một cách mang gánh khác. “Ách tôi êm ái và gánh tôi nhẹ nhàng.” Có những gánh nặng vẫn còn nhưng khi được mang cùng Chúa, chúng không còn nghiền nát con người như trước.
Phòng tránh kiệt sức, vì thế, không chỉ là học một vài kỹ thuật quản lý thời gian. Sâu xa hơn, đó là một cuộc hoán cải trong cách hiểu về bản thân, về công việc, về thành công, về Thiên Chúa. Ta phải từ bỏ ảo tưởng rằng giá trị của mình phụ thuộc vào những gì mình làm. Phải từ bỏ nhu cầu được tất cả mọi người hài lòng. Phải từ bỏ ý nghĩ rằng mình có trách nhiệm với tất cả mọi chuyện. Phải chấp nhận giới hạn, học nghỉ ngơi, học nhờ giúp đỡ, học thinh lặng, học cầu nguyện, học tha thứ cho bản thân, học phân định điều quan trọng.
Có những ngày, tiến bộ không phải là làm thêm mà là dừng lại đúng lúc. Có những ngày, chiến thắng không phải là hoàn thành danh sách công việc mà là đủ khôn ngoan để bỏ lại một vài việc cho ngày mai. Có những lúc can đảm không phải là tiếp tục chịu đựng mà là thừa nhận rằng mình cần giúp đỡ. Có những khi lòng trung thành không phải là cố làm đến kiệt sức, mà là bảo vệ nguồn sức sống để có thể tiếp tục yêu thương lâu dài.
Một ngọn đèn muốn soi sáng phải có dầu. Ta không thể mãi cho đi ánh sáng mà không trở về nguồn. Một cái giếng nếu chỉ bị múc mà không được nước ngầm bồi lại sẽ có ngày cạn. Một cánh đồng nếu mùa nào cũng bị khai thác mà không cho đất nghỉ sẽ bạc màu. Một trái tim cũng vậy. Không ai có thể sống trong tình trạng xuất ra liên tục mà không có thời gian tiếp nhận.
Vì thế, xin đừng đợi đến khi thân xác buộc ta dừng mới chịu nghỉ. Đừng đợi đến lúc tâm hồn không còn muốn sống mới chịu thay đổi. Đừng đợi đến lúc một tương quan đổ vỡ mới nhận ra mình đã không còn hiện diện. Hãy tạo những khoảng nghỉ nhỏ trước khi cuộc đời buộc ta phải có một khoảng nghỉ lớn. Hãy giữ một ngày có nhịp chậm. Hãy giữ một giờ không màn hình. Hãy ăn một bữa không cầm điện thoại. Hãy ngủ trước khi quá mệt. Hãy đi bộ không cần mục tiêu. Hãy gặp một người mình có thể nói thật. Hãy cầu nguyện không cần nói nhiều. Hãy học ngồi trước mặt Chúa mà không chứng minh điều gì.
Và khi thấy mình yếu, xin đừng vội khinh mình. Sự yếu đuối không phải lúc nào cũng là kẻ thù. Đôi khi nó là tiếng chuông cứu mạng. Nó nói: “Con đã đi quá xa.” Nó nói: “Có điều gì đó cần thay đổi.” Nó nói: “Con không phải là máy.” Nó nói: “Hãy trở về.”
Trở về với thân xác. Trở về với nhịp thở. Trở về với những người thương. Trở về với lời cầu nguyện. Trở về với căn tính sâu nhất: mình là người được yêu, không phải người phải chứng minh mình xứng đáng được yêu.
Cuối cùng, có lẽ điều triết học và thần học muốn nói với một con người kiệt sức không phức tạp đến thế: hãy nhớ mình là ai. Bạn là một thụ tạo, không phải Đấng Tạo Hóa. Bạn hữu hạn, và điều đó không đáng xấu hổ. Bạn cần người khác. Bạn cần nghỉ. Bạn cần được tha thứ. Bạn cần yêu và được yêu. Bạn không cần hoàn hảo mới có giá trị. Bạn không cần hoàn tất mọi việc hôm nay. Bạn không cần mang cả thế giới trên vai.
Thế giới này không được cứu bởi sự kiệt sức của chúng ta. Nó đã được cứu bởi một tình yêu biết trao mình nhưng cũng biết lui vào nơi thanh vắng, biết phục vụ nhưng cũng biết ngồi bên bàn ăn với bạn hữu, biết bước về phía thập giá nhưng không sống trong hoảng loạn, bởi tất cả được đặt trong tay Chúa Cha.
Và có lẽ giữa một thế giới luôn nói với ta “Nhanh lên”, “Làm thêm đi”, “Chưa đủ đâu”, lời thiêng liêng nhất mà ta cần nghe lại đôi khi chỉ là lời của Đức Giêsu: “Anh em hãy lánh riêng ra đến một nơi thanh vắng mà nghỉ ngơi đôi chút.”
Hãy nghỉ một chút, không phải vì ta đã làm xong tất cả, nhưng bởi ta sẽ chẳng bao giờ làm xong tất cả. Hãy nghỉ không phải vì ta yếu kém, nhưng bởi ta là con người. Hãy nghỉ để trái tim mềm lại. Hãy nghỉ để mắt còn nhìn thấy vẻ đẹp. Hãy nghỉ để lời cầu nguyện không chỉ còn là bổn phận. Hãy nghỉ để khi quay lại với công việc, ta không chỉ mang đôi tay làm việc mà còn mang theo một tâm hồn còn sống.
Và trên hết, hãy nghỉ trong niềm tin rằng khi ta buông tay ra một chút, Thiên Chúa vẫn đang giữ thế giới trong bàn tay Người.
Lm. Anmai, CSsR
NHỮNG TÂM HỒN VỮNG MẠNH THƯỜNG SỐNG TRONG LẶNG LẼ
Chính những tâm hồn vững mạnh nhất thường là những người lặng lẽ, ít được thế giới náo nhiệt chú ý. Cuộc đời có một nghịch lý rất lạ: những gì ồn ào thường dễ được nhìn thấy, còn những gì sâu sắc lại thường diễn ra trong thinh lặng; người thích nói về sức mạnh của mình chưa chắc đã mạnh, còn người thực sự mạnh nhiều khi chẳng cần nói gì cả; người liên tục chứng minh mình quan trọng có thể đang mang trong lòng một nỗi bất an rất lớn, trong khi có những con người âm thầm đi qua bao thử thách, gánh trên vai biết bao nặng nề, chịu đựng những điều chẳng ai biết, vậy mà vẫn giữ được một ánh mắt bình an, một lời nói tử tế và một trái tim không cay độc. Thế giới hôm nay rất thích tiếng động. Người ta phải xuất hiện, phải được nhìn thấy, phải lên tiếng, phải có người biết đến, phải tạo dấu ấn, phải có lượt thích, phải được công nhận, phải chứng minh mình đang hiện hữu. Có cảm giác như nếu một người không được ai nhắc tới thì người ấy không quan trọng; nếu một việc tốt không được kể lại thì việc tốt ấy như chưa từng xảy ra; nếu một hy sinh không có người chứng kiến thì hy sinh ấy trở nên vô nghĩa. Nhưng đời sống thật không vận hành như thế. Những giá trị lớn nhất của đời người thường không có tiếng vỗ tay đi kèm. Một người mẹ thức trắng bên đứa con bệnh chẳng có máy quay nào ghi lại. Một người cha lặng lẽ chịu cực nhọc để gia đình được bình yên chẳng mấy ai biết. Một người con nhẫn nại chăm sóc cha mẹ già không cần ai trao huy chương. Một người bị tổn thương nhưng quyết định không trả thù, không bêu xấu, không làm cho người khác đau như mình đã từng đau, đó là một chiến thắng rất lớn mà có khi chẳng ai ngoài Thiên Chúa nhìn thấy. Một linh mục âm thầm ngồi trong tòa giải tội hàng giờ, một nữ tu chăm sóc người bệnh không ai biết tên, một giáo dân ngày ngày sống trung tín giữa bổn phận nhỏ bé, một người nghèo vẫn biết chia sẻ phần cơm ít ỏi của mình, tất cả những con người ấy có thể chẳng bao giờ trở thành nhân vật của đám đông, nhưng chính họ đang âm thầm giữ cho thế giới này khỏi trở nên lạnh lẽo hơn.
Tâm hồn vững mạnh không nhất thiết là tâm hồn chưa từng khóc. Có khi người mạnh nhất lại là người đã khóc rất nhiều. Không phải vì họ yếu, nhưng vì họ đã đi qua đủ nhiều để hiểu rằng nước mắt không làm giảm phẩm giá của con người. Họ từng thất vọng, từng bị bỏ rơi, từng bị hiểu lầm, từng yêu mà không được đáp lại, từng trao đi điều tốt mà nhận về sự vô ơn, từng cố gắng hết sức mà kết quả vẫn không như mong muốn. Có thể họ đã có những đêm không ngủ, những ngày phải tự gom từng mảnh vụn trong lòng mình mà đứng dậy. Nhưng điều khiến họ trở nên mạnh không phải là vì đau khổ không chạm tới họ, mà vì đau khổ không thể biến họ thành một con người khác với điều tốt đẹp mà họ muốn trở thành. Họ bị tổn thương nhưng không lấy tổn thương làm lý do để làm người khác tổn thương. Họ từng bị phản bội nhưng không vì thế mà kết luận rằng chẳng còn ai đáng tin. Họ từng thất bại nhưng không coi mình là một kẻ thất bại. Họ từng bị coi thường nhưng không dành cả đời để đi chứng minh giá trị của mình trước những người đã không nhìn thấy nó. Đó là sức mạnh rất hiếm. Bởi lẽ chiến thắng người khác đôi khi dễ hơn chiến thắng cơn giận của chính mình; làm cho người khác im tiếng đôi khi dễ hơn làm cho lòng mình bình an; trả đũa có khi dễ hơn tha thứ; bỏ đi dễ hơn ở lại với trách nhiệm; nói cho hả giận dễ hơn giữ lại một lời có thể gây thương tích lâu dài.
Người có nội tâm vững không phải là người không cảm thấy đau, nhưng là người biết đặt nỗi đau của mình đúng chỗ. Họ không đem vết thương đi làm vũ khí. Họ không biến kinh nghiệm cay đắng thành một thứ quyền lực để làm đau người khác. Họ biết rằng mình có quyền buồn nhưng không có quyền dùng nỗi buồn ấy để hành hạ người khác; có quyền thất vọng nhưng không có quyền biến sự thất vọng thành cay độc; có quyền rời khỏi một tương quan không lành mạnh nhưng không nhất thiết phải kéo theo một cuộc chiến để phá hủy danh dự của ai. Người vững mạnh hiểu rằng có những chuyện tốt nhất nên để thời gian trả lời, có những người tốt nhất nên để cuộc đời dạy họ, có những oan ức tốt nhất nên trao cho Thiên Chúa. Không phải im lặng nào cũng là hèn nhát. Có những im lặng là đỉnh cao của tự chủ. Không phải nhẫn nhịn nào cũng là yếu đuối. Có những nhẫn nhịn đòi hỏi sức mạnh mà người nóng nảy không bao giờ hiểu được. Không phải tha thứ nào cũng là quên hết. Có những tha thứ là một quyết định rất tỉnh táo: tôi không đồng ý với điều anh đã làm, tôi cũng không phủ nhận vết thương anh gây ra, nhưng tôi từ chối để điều ấy tiếp tục cai trị phần đời còn lại của tôi.
Người mạnh thật sự thường bớt nhu cầu giải thích mình với tất cả mọi người. Khi còn trẻ hoặc khi còn bất an, ta rất dễ muốn người khác phải hiểu mình. Ai hiểu lầm, ta vội vàng phân trần. Ai nói sai về ta, ta lập tức muốn sửa lại. Ai đánh giá thấp ta, ta thấy mình có trách nhiệm phải chứng minh họ sai. Nhưng càng trưởng thành, con người càng nhận ra rằng có những phiên tòa mình không cần phải bước vào. Không phải mọi lời phê phán đều đáng trả lời. Không phải mọi hiểu lầm đều cần được giải thích. Không phải mọi người đều có đủ dữ kiện, thiện chí và chiều sâu để hiểu cuộc đời ta. Nếu cứ chạy theo từng người để đòi họ nhìn mình cho đúng, ta sẽ không còn thời gian để sống cho đúng. Người vững mạnh không cần kiểm soát hình ảnh của mình trong tâm trí người khác. Họ chỉ cần giữ lương tâm ngay thẳng trước mặt Thiên Chúa, giữ lòng mình khỏi điều ác, giữ bổn phận mình cho trọn và bước tiếp. Có khi phải mất rất nhiều năm người ta mới hiểu được sự tự do này: người khác có thể nghĩ gì về ta, nhưng điều họ nghĩ không phải lúc nào cũng là sự thật về ta. Và ngay cả khi ta bị hiểu sai, ta vẫn có thể sống đúng.
Sự lặng lẽ của người mạnh không có nghĩa là họ không có tiếng nói. Trái lại, họ biết khi nào cần nói và khi nào cần im. Người yếu thường nói để thắng; người trưởng thành nói để làm sáng tỏ sự thật. Người yếu nói trong cơn giận; người trưởng thành đợi cho lòng mình lắng xuống rồi mới nói điều cần nói. Người yếu muốn có lời cuối cùng; người trưởng thành hiểu rằng đôi khi lời cuối cùng tốt nhất chính là sự im lặng. Họ không im vì sợ, nhưng vì không muốn hạ mình vào một cuộc đối đầu vô ích. Họ không tránh xung đột vì hèn, nhưng biết phân biệt giữa những trận chiến cần chiến đấu và những trận chiến chỉ làm tiêu hao bình an. Có những người cả đời kiệt sức không phải vì họ mang quá nhiều trách nhiệm, mà vì họ tham gia quá nhiều cuộc chiến vốn không thuộc về mình. Họ phải đáp trả mọi bình luận, giải thích mọi hiểu lầm, can thiệp mọi chuyện, chứng minh mình trong mọi cuộc tranh luận. Trong khi đó, người có chiều sâu học được một nghệ thuật rất khó: để cho một số điều đi qua mà không cần phản ứng. Chính khả năng không phản ứng với mọi kích thích là dấu chỉ của nội lực.
Ta thường tưởng mạnh mẽ là có khả năng kiểm soát mọi sự, nhưng càng sống lâu ta càng hiểu sức mạnh lớn nhất là biết chấp nhận những gì mình không thể kiểm soát. Ta không kiểm soát được người khác sẽ đối xử với mình thế nào. Không kiểm soát được ai ở lại, ai rời đi. Không kiểm soát được mọi bệnh tật, tai nạn, mất mát. Không kiểm soát được ngày mai. Không kiểm soát được thời gian. Không thể bắt một người yêu mình, hiểu mình hay thay đổi theo ý mình. Và rất nhiều khổ đau trong đời sinh ra từ việc ta cứ cố kiểm soát những điều vốn không thuộc quyền mình. Người vững mạnh học cách phân biệt: điều gì thuộc trách nhiệm của tôi, tôi sẽ làm hết lòng; điều gì nằm ngoài khả năng của tôi, tôi tập trao lại. Chính ở đây đức tin trở thành một sức mạnh rất sâu. Tin vào Thiên Chúa không có nghĩa là đời sẽ luôn thuận lợi, nhưng là tin rằng ngay cả khi mình không hiểu điều đang xảy ra, cuộc đời vẫn không rơi khỏi bàn tay của Người. Đức tin không loại bỏ mọi câu hỏi, nhưng cho ta một nơi để mang câu hỏi tới. Đức tin không ngăn nước mắt, nhưng giúp ta khóc mà không tuyệt vọng. Đức tin không miễn cho ta khỏi thập giá, nhưng cho ta một Đấng cùng vác thập giá với mình.
Nhìn vào cuộc đời Đức Giêsu, ta thấy sức mạnh của Người nhiều lần biểu lộ trong thinh lặng. Người có thể làm phép lạ nhưng không sống để phô diễn quyền năng. Người có thể thu hút đám đông nhưng nhiều lần rút vào nơi hoang vắng để cầu nguyện. Người bị vu cáo, bị xúc phạm, bị chế giễu, nhưng không biến quyền năng của mình thành công cụ trả đũa. Trước Philatô, trước những người kết án, có những lúc Đức Giêsu chọn im lặng. Đó không phải sự im lặng bất lực. Đó là sự im lặng của Đấng biết mình là ai, biết mình đến từ đâu và biết mình đang đi đâu. Chỉ người không biết mình là ai mới cần người khác xác nhận mình liên tục. Đức Giêsu không cần đám đông định nghĩa căn tính của Người. Khi họ tung hô, Người vẫn là Người. Khi họ quay lưng, Người vẫn là Người. Khi họ muốn tôn Người làm vua, Người không say men thành công. Khi họ đóng đinh Người như một tội nhân, phẩm giá của Người cũng không bị thập giá lấy mất. Đây là một bài học rất lớn cho chúng ta: sức mạnh sâu xa nhất của con người bắt đầu từ việc biết căn tính của mình không hoàn toàn phụ thuộc vào ánh mắt của thế gian.
Có một thứ bình an chỉ xuất hiện khi con người thôi cần làm trung tâm. Một tâm hồn trưởng thành không còn quá đói khát sự chú ý. Họ có thể làm một điều tốt mà không ai biết vẫn thấy đủ. Họ có thể yêu mà không cần kể cho cả thế giới rằng mình đã hy sinh bao nhiêu. Họ có thể phục vụ mà không khó chịu vì tên mình không được nhắc đến. Họ có thể đứng phía sau để người khác bước lên phía trước. Điều ấy nghe đơn giản nhưng thực ra rất khó, bởi bản ngã của con người luôn muốn được nhìn thấy. Chúng ta muốn được ghi nhận. Ta làm điều tốt rồi mong ai đó nhận ra. Ta hy sinh rồi âm thầm chờ một lời cảm ơn. Ta giúp người rồi trong sâu xa vẫn muốn người ấy nhớ món nợ ân tình. Vì thế, một việc làm không được ghi nhận có thể khiến ta buồn hơn chính sự vất vả của công việc. Nhưng những tâm hồn lớn dần dần được giải thoát khỏi nhu cầu ấy. Họ hiểu rằng giá trị của điều tốt không giảm đi chỉ vì không ai vỗ tay. Một bông hoa nở giữa rừng sâu vẫn đẹp dù chẳng có người nào đi ngang nhìn thấy. Một ngọn nến cháy trong căn phòng nhỏ vẫn là ánh sáng. Một lời cầu nguyện âm thầm có thể thay đổi một đời người mà người cầu nguyện chẳng bao giờ biết.
Có những con người càng đi qua giông bão càng ít nói về giông bão. Họ không khoe vết sẹo. Họ cũng không lấy đau khổ làm căn cước. Họ biết mình từng chịu nhiều điều, nhưng họ không muốn cả đời chỉ được biết đến như một nạn nhân. Đây cũng là biểu hiện của nội lực. Có người sau một biến cố đau buồn thì cả đời sống trong biến cố ấy: mọi câu chuyện đều quay về vết thương, mọi tương quan mới đều bị soi qua kinh nghiệm cũ, mọi người mới đều phải trả giá cho lỗi của người trước. Nhưng người thực sự chữa lành hiểu rằng đau khổ là một chương trong câu chuyện đời mình, không phải toàn bộ câu chuyện. Họ không phủ nhận quá khứ, nhưng cũng không trao cho quá khứ quyền quyết định tương lai. Họ có thể nói: “Điều đó đã xảy ra với tôi, nhưng điều đó không phải là toàn bộ con người tôi.” Thật ra, sức mạnh không nằm ở chỗ không có quá khứ đau đớn, mà ở chỗ không để quá khứ trở thành nhà tù.
Người mạnh cũng không nhất thiết lúc nào cũng tỏ ra mạnh. Một biểu hiện rất đẹp của sự trưởng thành là biết xin giúp đỡ khi cần. Có một kiểu kiêu hãnh đội lốt mạnh mẽ: luôn muốn tự mình gánh hết, không cho phép mình yếu đuối, không muốn ai nhìn thấy mình bất lực. Nhưng con người không được tạo dựng để sống như một hòn đảo. Đức Giêsu trong vườn Cây Dầu cũng đã nói với các môn đệ: “Tâm hồn Thầy buồn đến chết được; anh em hãy ở lại đây mà canh thức với Thầy.” Người mạnh thật không xấu hổ khi cần một bờ vai, một người lắng nghe, một lời cầu nguyện. Họ biết giới hạn của mình. Và chính vì biết giới hạn nên họ ít bị vỡ vụn hơn những người luôn giả vờ bất khả chiến bại. Có khi mạnh là tiếp tục bước đi. Có khi mạnh là dừng lại. Có khi mạnh là chiến đấu. Có khi mạnh là buông tay. Có khi mạnh là nói “tôi làm được”. Nhưng cũng có lúc mạnh là đủ khiêm tốn để nói “tôi cần giúp đỡ”.
Thế giới náo nhiệt thường không nhận ra những con người như thế, bởi họ không tạo ra nhiều tiếng động. Nhưng nếu nhìn kỹ, ta sẽ thấy chính họ là những cột trụ vô hình của gia đình, cộng đoàn và xã hội. Một gia đình có thể đứng vững nhiều năm nhờ một người mẹ âm thầm nhẫn nại. Một cộng đoàn có thể bình an nhờ vài người không thích tranh công. Một giáo xứ có thể được giữ gìn nhờ những giáo dân chẳng giữ chức vụ gì lớn nhưng luôn trung tín cầu nguyện và phục vụ. Một người trẻ có thể không lạc đường nhờ một thầy cô đã âm thầm tin tưởng em vào lúc chẳng ai tin. Một người tuyệt vọng có thể tiếp tục sống chỉ vì một người bạn đã ngồi bên cạnh họ trong đúng một đêm. Những điều lớn lao của đời sống thường được quyết định bởi những việc rất nhỏ mà chẳng ai đưa lên báo.
Trong Kinh Thánh, Thiên Chúa dường như có một tình yêu đặc biệt với những điều âm thầm. Người chọn Bêlem thay vì một kinh thành huy hoàng. Đức Giêsu sống ba mươi năm ở Nazareth trước khi công khai rao giảng chỉ khoảng ba năm. Ba mươi năm của đời sống ẩn dật gần như không để lại những biến cố mà các sử gia thế tục có thể ghi chép. Nhưng phải chăng chính điều ấy muốn nói với ta rằng đời sống không chỉ có giá trị khi nó được nhìn thấy? Ba mươi năm bình thường vẫn nằm trong chương trình cứu độ. Những ngày làm việc, cầu nguyện, sống trong gia đình, làm nghề thợ mộc, âm thầm lớn lên trước mặt Thiên Chúa và loài người không phải là thời gian bỏ phí. Nếu chính Con Thiên Chúa đã sống phần lớn đời mình trong sự bình thường và ẩn khuất, thì chúng ta cũng không cần sợ một cuộc đời không nổi tiếng. Điều đáng sợ không phải là không được thế giới biết tới. Điều đáng sợ là sống mà không biết mình sống vì điều gì.
Có những người cả đời chạy theo tiếng vỗ tay rồi đến cuối cùng mới nhận ra tiếng vỗ tay không thể ôm họ khi họ cô đơn. Danh tiếng không thể thay thế tình yêu. Thành công không thể mua bình an. Nổi tiếng không có nghĩa là được biết thật sự. Một người có thể được hàng triệu người biết tên nhưng chẳng có ai biết nỗi buồn của họ. Ngược lại, một người chẳng ai biết đến nhưng có vài người thực sự yêu thương, hiểu và đồng hành, có thể là một người rất giàu. Bởi cuối đời, điều còn lại không phải ta đã xuất hiện trước bao nhiêu người, mà là ta đã thật sự hiện diện cho bao nhiêu người. Không phải bao nhiêu người biết tên ta, mà là có ai nhờ gặp ta mà cuộc đời họ bớt đau hơn không. Không phải ta đã nói được bao nhiêu điều hay, mà là lời của ta đã chữa lành hay làm tổn thương. Không phải ta giữ vị trí nào, mà là ta đã sống vị trí ấy với bao nhiêu tình yêu.
Người có sức mạnh nội tâm thường rất dịu dàng. Đây lại là một nghịch lý khác. Ta dễ nghĩ mạnh mẽ phải cứng rắn, nhưng người mạnh nhất thường không cần thô bạo. Chỉ người bất an mới hay đe dọa. Người biết giá trị mình không cần hạ thấp người khác để nâng mình lên. Một cây cổ thụ không cần tranh với cỏ về chiều cao. Biển sâu thường ít ồn hơn dòng nước cạn. Người có chiều sâu biết rằng lời nói có thể trở thành dao. Vì thế họ cẩn trọng hơn với miệng lưỡi. Họ hiểu rằng mình có thể thắng một cuộc tranh cãi nhưng mất một con người; có thể chứng minh mình đúng nhưng làm người khác tổn thương; có thể phơi bày khuyết điểm của ai đó nhưng chẳng làm thế giới tốt hơn. Họ chọn sự thật nhưng không tách sự thật khỏi lòng thương xót. Họ biết đặt giới hạn nhưng không cần làm nhục người khác. Họ biết từ chối nhưng không nhất thiết lạnh lùng. Sức mạnh đích thực và lòng nhân hậu không đối nghịch nhau. Chính vì mạnh nên họ mới đủ sức dịu dàng.
Có những ngày cuộc đời sẽ thử xem ta có thật sự mạnh như ta tưởng không. Khi mất đi một người thân. Khi công việc thất bại. Khi bị một người mình tin phản bội. Khi sức khỏe suy yếu. Khi những kế hoạch từng chắc chắn bỗng sụp đổ. Khi cầu nguyện lâu mà chưa thấy câu trả lời. Chính lúc ấy, mọi khẩu hiệu về mạnh mẽ trở nên vô nghĩa. Ta chỉ còn một con người thật trần trụi trước chính mình và trước Thiên Chúa. Và có thể lúc ấy sức mạnh không phải là đứng thẳng ngay lập tức. Có khi sức mạnh chỉ là không bỏ cuộc trong ngày hôm nay. Là vẫn thức dậy. Vẫn cầu nguyện dù không cảm thấy gì. Vẫn ăn một bữa cơm. Vẫn làm công việc phải làm. Vẫn trả lời một người cần mình. Vẫn tin rằng đêm sẽ không kéo dài mãi. Có những chiến thắng chẳng có gì ngoạn mục. Chỉ là một người đã quyết định sống thêm một ngày với hy vọng.
Thật ra, những tâm hồn vững mạnh thường đã học được cách làm bạn với cô tịch. Họ không sợ ở một mình vì họ không bỏ rơi chính mình. Người không chịu nổi im lặng thường phải lấp đầy đời mình bằng tiếng động. Họ cần điện thoại, tin tức, người khác, những cuộc trò chuyện liên tục, vì khi mọi âm thanh bên ngoài tắt đi, những âm thanh bên trong trở nên quá lớn. Nhưng thinh lặng, nếu được sống đúng, không phải trống rỗng. Thinh lặng là căn phòng nơi ta gặp lại mình. Trong thinh lặng, ta thấy những điều mình đã né tránh. Ta nhận ra mình đang giận ai, đang sợ điều gì, đang chạy theo cái gì. Và trong thinh lặng cầu nguyện, ta còn gặp được Đấng biết ta sâu hơn chính ta biết mình. Có lẽ vì thế những người sống đời nội tâm thường không cần náo động quá nhiều. Họ có một nơi để trở về.
Đức tin Kitô giáo không tôn vinh sự yếu đuối theo nghĩa thụ động, nhưng cho ta một cách hiểu rất khác về sức mạnh. Thánh Phaolô đã nghe Chúa nói: “Ơn của Thầy đã đủ cho con, vì sức mạnh của Thầy được biểu lộ trọn vẹn trong sự yếu đuối.” Một câu thật nghịch lý. Sức mạnh của Thiên Chúa lại tỏ hiện trong sự mong manh. Bởi khi ta thôi tự coi mình là toàn năng, ta mới mở lòng cho ân sủng. Bao lâu ta nghĩ mình không cần ai, kể cả Thiên Chúa, ta vẫn đang sống bằng một thứ sức mạnh rất dễ vỡ. Nhưng khi ta có thể nói: “Lạy Chúa, con không hiểu; con không đủ sức; con đang sợ; xin nâng con,” thì một thứ sức mạnh khác bắt đầu xuất hiện. Không phải sức mạnh của cái tôi, mà là sức mạnh của lòng tín thác.
Và có lẽ, đó chính là bí mật của những tâm hồn vững mạnh nhất: họ không nhất thiết tin rằng mình mạnh. Họ chỉ biết mình có một nơi để nương tựa. Người đời thấy họ bình an nhưng không biết bao nhiêu lần họ đã quỳ xuống. Người đời thấy họ kiên nhẫn nhưng không biết bao nhiêu lần họ đã khóc trước mặt Chúa. Người đời thấy họ tha thứ nhưng không biết họ đã phải vật lộn với lòng mình bao lâu. Người đời thấy họ vẫn mỉm cười nhưng không biết có những buổi sáng họ phải cầu xin Thiên Chúa từng chút sức lực để bước ra khỏi giường. Có những sự thánh thiện rất bình thường như thế. Không hào quang. Không tiếng vỗ tay. Chỉ là mỗi ngày, trong những chọn lựa chẳng ai nhìn thấy, một con người lại cố chọn điều thiện thêm một lần nữa.
Cuối cùng, đời người rồi sẽ đi qua. Tiếng khen rồi im. Tiếng chê cũng im. Những tranh cãi từng làm ta mất ngủ rồi cũng trở nên vô nghĩa. Những người từng nghĩ sai về ta có thể chẳng còn xuất hiện trong đời ta nữa. Nhiều điều hôm nay tưởng rất lớn rồi mai kia hóa nhỏ. Điều còn lại là con người mà ta đã trở thành sau tất cả những chuyện ấy. Ta có trở nên cay nghiệt hơn không? Hay biết cảm thông hơn? Ta có khép lòng lại không? Hay biết yêu cách trưởng thành hơn? Ta có sống cả đời để chứng minh mình không? Hay cuối cùng đã đủ tự do để sống trước mặt Thiên Chúa? Đó mới là thước đo của sức mạnh.
Đừng buồn nếu đời sống của mình có vẻ lặng lẽ. Đừng nghĩ rằng chỉ khi được nhiều người nhìn thấy thì đời mình mới có ý nghĩa. Có những hạt giống phải nằm rất lâu trong lòng đất tối trước khi mọc lên. Có những dòng nước ngầm chẳng ai thấy nhưng nuôi cả một cánh rừng. Có những người không bao giờ đứng trên sân khấu nhưng đã trở thành điểm tựa cho biết bao cuộc đời. Có những lời cầu nguyện chẳng ai nghe ngoài Thiên Chúa nhưng đã giữ một gia đình khỏi tan vỡ. Có những hy sinh không một tấm ảnh, không một bài viết, không một lời ca ngợi, nhưng lại được ghi rất rõ trong trái tim của Thiên Chúa.
Nếu hôm nay ta đang sống một đời bình thường, hãy cứ sống cho thật sâu. Nếu không ai biết những điều ta đang gánh, Chúa biết. Nếu không ai nhận ra sự cố gắng của ta, Chúa biết. Nếu điều tốt ta làm bị quên lãng, Chúa không quên. Nếu ta phải im lặng trước một hiểu lầm vì không muốn tạo thêm tổn thương, Chúa hiểu. Nếu ta đang cố gắng từng ngày để đừng trở thành cay độc sau những gì mình đã chịu, đó đã là một cuộc chiến rất lớn. Hãy tiếp tục gìn giữ lòng mình. Bởi sau cùng, một tâm hồn bình an quý hơn một danh tiếng lớn, một lương tâm trong sáng quý hơn chiến thắng một cuộc tranh luận, và một cuộc đời âm thầm sống trong tình yêu quý hơn mọi tiếng vỗ tay rồi cũng sẽ tan vào im lặng.
Chính những tâm hồn vững mạnh nhất thường là những người lặng lẽ, ít được thế giới náo nhiệt chú ý. Nhưng có lẽ họ không cần thế giới chú ý. Vì người đã tìm thấy nền tảng đời mình nơi Thiên Chúa không còn phải sống bằng ánh mắt của đám đông. Họ cứ âm thầm như rễ cây nằm sâu trong đất, chẳng ai nhìn thấy nhưng giữ cho cây đứng vững trước bão giông; như ngọn đèn trong đêm không gây tiếng động mà vẫn đủ sức dẫn đường; như men trong bột không ai trông thấy mà làm cả khối bột dậy lên; như muối tan đi nhưng làm cho cuộc đời có vị. Và có lẽ, khi đứng trước Thiên Chúa vào cuối hành trình, ta sẽ kinh ngạc nhận ra rằng rất nhiều con người mà thế gian chẳng từng nhắc tên lại là những người đã sống một cuộc đời lớn lao nhất, bởi họ đã yêu nhiều, chịu đựng nhiều, tha thứ nhiều, trung thành nhiều và làm tất cả trong lặng lẽ.
Lm. Anmai, CSsR
AI CŨNG CÓ MỘT CON ĐƯỜNG RIÊNG ĐỂ ĐI
Ai cũng có một con đường riêng để đi. Có người vừa bước vào tuổi đôi mươi đã biết rất rõ mình muốn gì, cần đi đâu, phải làm gì; con đường trước mặt họ dường như rộng mở, những cánh cửa cứ lần lượt xuất hiện và họ chỉ việc bước qua. Có người học hành thuận lợi, ra trường có việc tốt, lập gia đình sớm, mua được nhà, ổn định cuộc sống khi bạn bè cùng tuổi còn đang loay hoay. Có người mới bắt đầu đã gặp đúng cơ hội, đúng người, đúng thời điểm, nên hành trình của họ giống như một con thuyền gặp gió thuận, càng đi càng nhanh. Nhưng cũng có những người phải mất rất nhiều năm mới hiểu được mình thực sự muốn sống thế nào. Họ từng chọn sai ngành học, từng bước vào một công việc không phù hợp, từng yêu một người không nên yêu, từng tin một người không đáng tin, từng đặt cả hy vọng vào một cánh cửa rồi phải chứng kiến cánh cửa ấy đóng lại ngay trước mặt. Có người ngoài ba mươi mới tìm được nghề nghiệp mình yêu. Có người ngoài bốn mươi mới bắt đầu lại từ đầu. Có người đi nửa đời người mới đủ can đảm thừa nhận rằng con đường mình đang đi không phải là con đường của mình. Và cũng có những người cả đời chẳng hề có một bước tiến nào khiến thiên hạ phải trầm trồ, nhưng từng ngày vẫn âm thầm sống tử tế, nuôi con, chăm cha mẹ, làm việc lương thiện, giữ một mái nhà, giữ một lời hứa, giữ một đức tin. Ai dám bảo cuộc đời họ là một cuộc đời thất bại?
Một trong những đau khổ âm thầm lớn nhất của con người hôm nay là chúng ta thường không đau vì mình không có gì, nhưng đau vì nhìn thấy người khác có điều mà mình chưa có. Ta vẫn có một công việc, nhưng khi thấy bạn bè được thăng chức, tự nhiên công việc của ta trở nên bé nhỏ. Ta vẫn có một mái nhà, nhưng khi thấy người khác khoe căn hộ mới, ngôi nhà của ta bỗng trở nên nghèo nàn. Ta vẫn có một gia đình, nhưng khi nhìn những bức ảnh hạnh phúc của người khác, ta bắt đầu nghi ngờ hạnh phúc của chính mình. Ta vẫn đang đi, nhưng chỉ vì thấy người khác đi nhanh hơn mà ta tưởng mình đang đứng yên. Và thế là một cuộc đua bắt đầu, không có tiếng súng xuất phát, không có đường đua rõ ràng, cũng chẳng biết đích đến ở đâu, nhưng ngày nào ta cũng mệt mỏi vì cảm giác mình đang chậm hơn ai đó. Có lẽ chưa bao giờ trong lịch sử con người lại có nhiều cơ hội nhìn vào đời sống của người khác như hôm nay. Chỉ cần mở điện thoại, ta có thể thấy hàng trăm cuộc đời trong vài phút: người này vừa nhận bằng tiến sĩ, người kia vừa đi du lịch, người nọ vừa mở công ty, người khác vừa mua xe, một gia đình vừa đón đứa con đầu lòng, một người trẻ vừa được vinh danh, một doanh nhân vừa kể câu chuyện thành công. Điều đáng nói là ta nhìn thấy thành quả của họ nhưng không thấy hết hành trình của họ. Ta thấy bức ảnh họ đứng trên đỉnh núi nhưng không thấy những ngày họ leo trong mưa. Ta thấy ngày họ được vinh danh nhưng không thấy những đêm họ thất bại. Ta thấy nụ cười của một gia đình nhưng không thấy những giọt nước mắt phía sau cánh cửa đóng kín. Ta thấy một khoảnh khắc sáng nhất của người khác rồi đem so sánh với toàn bộ phần chưa hoàn thiện trong cuộc đời mình. Đó là một phép so sánh bất công, và càng bất công hơn khi chính ta lại dùng nó để kết án bản thân.
Cuộc đời chưa bao giờ phát cho tất cả mọi người cùng một tấm bản đồ. Mỗi người sinh ra trong một gia đình khác nhau, mang một câu chuyện khác nhau, một thể trạng khác nhau, một tính khí khác nhau, một quá khứ khác nhau, một khả năng khác nhau và cả những vết thương khác nhau. Có người được lớn lên trong một mái nhà đầy khích lệ; có người tuổi thơ đã phải học cách tự bảo vệ mình. Có người có cha mẹ đủ khả năng mở đường; có người phải vừa học vừa làm để tự lo từng bữa. Có người bước vào đời với sự tự tin; có người mang theo mặc cảm từ những năm tháng bị chê bai. Có người được trao cho nhiều cơ hội; có người phải gõ hàng trăm cánh cửa mới có một cánh cửa hé mở. Vì vậy, không thể dùng cùng một thước đo cho tất cả. Một người đi được mười cây số trên đường bằng chưa chắc can đảm hơn một người chỉ đi được một cây số nhưng đang phải leo dốc. Có những bước chân nhìn rất nhỏ trong mắt người đời nhưng lại là cả một chiến thắng trong cuộc đời của một người. Có người chỉ cần dám bước ra khỏi căn phòng sau một thời gian dài tuyệt vọng đã là một chiến thắng. Có người dám quay lại trường học sau nhiều năm bỏ dở đã là một chiến thắng. Có người dám từ bỏ một mối quan hệ độc hại đã là một chiến thắng. Có người sau bao lần thất bại vẫn thức dậy, đi làm và tiếp tục sống tử tế đã là một chiến thắng. Những chiến thắng ấy không có huy chương, không lên báo, không có hàng nghìn lượt thích, nhưng Thiên Chúa biết.
Điều nguy hiểm nhất không phải là ta đi chậm. Điều nguy hiểm nhất là vì thấy người khác đi nhanh mà ta rời bỏ con đường của mình. Nhiều người đã sống cả một đời với một nghề mình không yêu chỉ vì ngày xưa ai đó bảo nghề ấy dễ thành công. Nhiều người kết hôn chỉ vì thấy bạn bè lần lượt lập gia đình và sợ mình bị bỏ lại. Nhiều người vay tiền mua những thứ không thật sự cần để chứng minh rằng mình cũng không kém ai. Nhiều người theo đuổi một hình ảnh hào nhoáng đến mức càng thành công bên ngoài càng trống rỗng bên trong. Có những cuộc đời nhìn từ xa rất đẹp nhưng người đang sống trong đó lại không hạnh phúc, bởi họ đã dành quá nhiều năm để trở thành điều người khác mong đợi mà quên hỏi điều gì thật sự có ý nghĩa với mình. Có một câu hỏi rất đáng sợ nhưng cần thiết: Nếu không có ai nhìn, không có ai khen, không có ai biết, tôi còn muốn sống cuộc đời này không? Nếu câu trả lời là không, có lẽ ta cần xét lại hướng đi của mình.
Hạt giống không vội vàng. Nó nằm trong đất tối rất lâu trước khi nhú lên. Không ai nhìn thấy nó đang làm gì dưới lòng đất. Nhưng chính trong bóng tối ấy, rễ đang mọc. Chính trong thinh lặng ấy, sự sống đang chuẩn bị. Có những giai đoạn của đời người cũng như thế. Nhìn bên ngoài tưởng như chẳng có gì xảy ra: chưa thành công, chưa được nhìn nhận, chưa có thành quả, chưa có gì để khoe. Nhưng có thể bên trong con người ấy đang mọc rễ. Họ đang học kiên nhẫn, học khiêm nhường, học phân định, học đứng dậy sau thất bại, học nhận ra điều gì thực sự quan trọng. Và những thứ ấy thường không thể học được trong những ngày mọi việc đều thuận lợi. Người ta có thể xây một căn nhà rất nhanh, nhưng muốn một cây cổ thụ đứng vững trước bão, nó phải mất nhiều năm cắm rễ. Thiên Chúa đôi khi cũng để đời ta đi chậm như thế, không phải vì Người quên, nhưng vì Người đang làm một công việc sâu hơn điều ta nhìn thấy.
Trong Tin Mừng, cũng chẳng có mấy ai được Chúa dẫn bằng con đường thẳng. Abraham được gọi rời quê hương khi chưa biết mình sẽ đi đâu. Giuse bị bán sang Ai Cập, đi qua thân phận nô lệ rồi tù nhân trước khi hiểu được phần nào ý nghĩa con đường Thiên Chúa dành cho mình. Môsê bốn mươi năm đầu ở cung điện, bốn mươi năm tiếp theo sống nơi hoang địa, rồi khi tám mươi tuổi mới bắt đầu sứ mạng lớn nhất đời mình. Đavít được xức dầu làm vua khi còn trẻ nhưng phải mất rất nhiều năm chạy trốn trước khi thực sự ngồi trên ngai. Các môn đệ theo Đức Giêsu cũng chẳng hiểu ngay con đường mình đang bước. Phêrô đã tuyên xưng rất đẹp rồi ngay sau đó lại ngăn cản con đường thập giá. Ông hứa trung thành rồi lại chối Thầy ba lần. Nhưng thất bại ấy không phải dấu chấm hết. Đức Giêsu phục hồi ông bên bờ hồ và trao cho ông trách nhiệm chăn dắt đoàn chiên. Thiên Chúa không chỉ viết những câu chuyện bằng những đường thẳng. Người có thể viết cả trên những đường cong. Những chỗ ta tưởng là vòng vèo, những năm tháng ta tưởng đã mất, những thất bại ta muốn xóa khỏi đời mình, đôi khi lại trở thành nơi Thiên Chúa dạy ta những bài học mà con đường dễ dàng không bao giờ dạy được.
Có người vẫn day dứt: “Nếu ngày ấy tôi chọn khác thì sao?” “Nếu tôi đừng phí những năm đó thì sao?” “Nếu tôi gặp người này sớm hơn thì sao?” “Nếu tôi biết điều ấy từ mười năm trước thì sao?” Nhưng đời người không thể sống bằng chữ “nếu”. Ta chỉ có ngày hôm nay. Quá khứ có thể dạy ta nhưng không thể trở lại để sửa. Điều duy nhất ta có thể làm là nhận lấy chính con người mình hôm nay, với tất cả những điều đã qua, rồi tiếp tục. Có những con đường vòng không phải là vô ích. Chính những năm tháng tưởng như lạc đường đôi khi giúp ta hiểu mình hơn. Chính người từng đau mới hiểu giá trị của sự dịu dàng. Chính người từng thất bại mới biết cảm thông với người đang ngã. Chính người từng mất phương hướng mới có thể trở thành người chỉ đường tốt cho kẻ khác. Thiên Chúa không lãng phí điều gì nếu ta để Người sử dụng nó. Ngay cả những mảnh vỡ cũng có thể trở thành vật liệu của ân sủng.
Bởi vậy, đừng khinh thường những khởi đầu muộn. Một mùa xuân đến trễ vẫn là mùa xuân. Một bông hoa nở sau cùng vẫn có vẻ đẹp của nó. Một người tìm được hướng đi ở tuổi bốn mươi không kém giá trị hơn người tìm ra ở tuổi hai mươi. Một người năm mươi tuổi mới học cách yêu thương chính mình vẫn chưa muộn. Một người sáu mươi tuổi mới biết xin lỗi cũng quý. Một người bảy mươi tuổi mới quay về với Chúa vẫn là một cuộc trở về đáng mừng. Trong dụ ngôn những người thợ làm vườn nho, có người được gọi từ sáng sớm, có người giờ thứ ba, giờ thứ sáu, giờ thứ chín, thậm chí giờ thứ mười một. Điều ấy nhắc ta rằng trong Nước Thiên Chúa, giá trị của một đời người không chỉ được đo bằng việc người ấy bắt đầu sớm bao nhiêu, nhưng còn ở việc người ấy đáp lại tiếng gọi thế nào khi nghe thấy nó.
Ta cũng cần học một điều rất khó: biết mừng cho con đường của người khác mà không coi đó là lời kết án con đường của mình. Khi người khác thành công, thành công ấy không lấy mất phần của ta. Khi người khác được yêu thương, điều đó không có nghĩa ta kém đáng yêu. Khi người khác đi nhanh, điều đó không chứng minh ta thất bại. Cuộc đời không phải một chiếc bánh chỉ có vài phần để tranh nhau. Ân huệ Thiên Chúa dành cho người khác không làm Người nghèo đi khi đến lượt ta. Một trong những dấu hiệu của trưởng thành nội tâm là ta có thể vỗ tay cho người khác mà không cảm thấy mình nhỏ lại. Ta có thể nói: “Tôi vui vì bạn đã tới nơi,” trong khi vẫn bình an tiếp tục con đường của mình.
Tất nhiên, nói “mỗi người có một con đường riêng” không có nghĩa là ta dùng điều đó để biện minh cho sự lười biếng. Có người nói mình đi chậm nhưng thật ra là không đi. Có người nói đang chờ đúng thời điểm nhưng thật ra chỉ sợ thất bại. Có người nói mình sống theo nhịp riêng nhưng ngày này qua ngày khác chẳng chịu kỷ luật. Cần phân biệt giữa đi chậm và trì hoãn, giữa nghỉ ngơi và buông xuôi, giữa kiên nhẫn và sợ hãi. Nếu con đường là của mình, ta càng phải chịu trách nhiệm về nó. Không cần chạy như người khác nhưng phải bước. Không cần đạt thành tựu của người khác nhưng phải trung thành với bổn phận của mình. Một bước nhỏ mỗi ngày có thể không gây ấn tượng, nhưng sau nhiều năm nó tạo ra một khoảng cách rất lớn. Cuộc đời ít khi thay đổi bằng một quyết định phi thường; nó thường thay đổi bởi những việc bình thường được làm bền bỉ.
Có những ngày ta chỉ có thể đi rất ít. Và thế cũng đủ. Có ngày cơ thể mệt, tâm hồn mệt, mọi thứ nặng nề. Hãy cho phép mình đi chậm. Có ngày cần nghỉ. Hãy nghỉ, nhưng đừng bỏ đường. Nghỉ ngơi không phải là thất bại. Một người hành hương biết dừng chân để uống nước không phải là người đã từ bỏ cuộc hành trình. Đôi khi điều trưởng thành nhất ta có thể làm không phải là cố thêm, nhưng là biết mình đã đến giới hạn. Đức Giêsu cũng từng nói với các môn đệ: “Anh em hãy lánh riêng ra đến một nơi thanh vắng mà nghỉ ngơi đôi chút.” Một đời sống chỉ biết chạy mà không biết nghỉ sớm muộn cũng đánh mất khả năng nhận ra mình đang chạy về đâu.
Có một hình ảnh rất đẹp: người hành hương không cần biết toàn bộ con đường mới có thể bước. Đêm tối, người ta chỉ cần ánh đèn đủ sáng vài mét phía trước. Đi hết đoạn ấy, ánh sáng lại mở ra đoạn tiếp theo. Nhiều khi ta đau vì muốn biết cả tương lai. Ta muốn chắc chắn rằng công việc này sẽ thành công, mối quan hệ này sẽ đi đến đâu, quyết định này có đúng không, năm năm nữa mình sẽ thế nào. Nhưng Thiên Chúa thường không đưa cho ta bản đồ của cả hành trình. Người cho ta đủ ánh sáng cho bước kế tiếp. Có lẽ đức tin chính là vậy: không phải biết chắc mọi chuyện sẽ diễn ra thế nào, nhưng tin rằng mình không bước một mình.
Thánh vịnh nói: “Lời Chúa là ngọn đèn soi cho con bước, là ánh sáng chỉ đường con đi.” Ngọn đèn không chiếu sáng cả chân trời; nó soi bước chân. Có thể ta chưa biết năm năm nữa mình ở đâu, nhưng hôm nay biết một việc đúng cần làm thì hãy làm. Chưa biết đời mình sẽ thành công đến mức nào, nhưng hôm nay biết một người cần được yêu thương thì hãy yêu thương. Chưa biết con đường nghề nghiệp cuối cùng sẽ ra sao, nhưng hôm nay có một việc phải học thì hãy học. Chưa biết mọi tổn thương bao giờ lành, nhưng hôm nay có thể cầu nguyện, tha thứ một chút, chăm sóc mình một chút thì hãy làm. Cuộc đời được xây bằng những bước nhỏ như thế.
Và có lẽ cuối cùng, câu hỏi quan trọng nhất không phải: “Tôi đã đi nhanh đến đâu?” mà là: “Tôi đang đi về đâu?” Một người chạy rất nhanh sai hướng vẫn xa đích hơn người đi chậm đúng đường. Thế giới thường tôn vinh tốc độ, nhưng Tin Mừng nhấn mạnh sự trung thành. Thế giới hỏi ta đã đạt được gì; Thiên Chúa hỏi ta đã trở thành người thế nào. Thế giới nhìn những con số; Thiên Chúa nhìn trái tim. Thế giới có thể gọi một đời sống âm thầm là tầm thường, nhưng trong mắt Chúa, một người trung thành chăm sóc gia đình, sống ngay thẳng, biết chia sẻ và giữ lòng trong sạch có thể đã đi rất xa trên con đường nên thánh.
Rồi đến một ngày, những thứ từng khiến ta ganh đua sẽ trở nên nhỏ bé. Ta sẽ không còn nhớ ai mua nhà trước ai, ai thành công sớm hơn ai, ai có nhiều người theo dõi hơn ai. Khi đứng trước những điều cuối cùng của đời người, những câu hỏi khác sẽ hiện lên: Tôi đã yêu đủ chưa? Tôi có sống thật không? Tôi có làm điều tốt khi có thể không? Tôi đã tha thứ chưa? Tôi có làm ai đó bớt cô đơn không? Tôi có giữ đức tin khi đời sống khó khăn không? Tôi có dùng những gì Chúa trao để làm cuộc đời này tốt hơn một chút không? Chính những câu hỏi ấy mới cho thấy ta đã đi đúng đường hay chưa.
Vì thế, nếu hôm nay bạn thấy mình chậm hơn người khác, xin đừng vội buồn. Có thể bạn chỉ đang ở một mùa khác. Cây trong mùa đông trông như chết nhưng bên trong vẫn sống. Đất ruộng sau mùa gặt trông trống trải nhưng đang được nghỉ để chuẩn bị vụ mới. Biển có lúc thủy triều rút rất xa nhưng không có nghĩa nước đã bỏ biển. Cuộc đời cũng có những mùa như thế. Có mùa để tiến, có mùa để chờ, có mùa để mất, có mùa để học, có mùa để chữa lành, có mùa để bắt đầu lại. Khôn ngoan không phải ép mùa đông phải nở hoa, nhưng biết trung thành với điều cần làm trong mùa đông.
Nếu hôm nay bạn chỉ đi được một bước, hãy đi bước ấy thật vững. Nếu hôm nay bạn chưa nhìn thấy đường, hãy làm điều tốt ngay trước mắt. Nếu hôm nay bạn thất bại, hãy học điều thất bại ấy muốn dạy rồi đứng lên. Nếu hôm nay bạn phải nghỉ, hãy nghỉ mà không tự kết án mình. Nếu hôm nay người khác đi xa hơn, hãy chúc lành cho họ rồi trở về với con đường của bạn. Đừng để tiếng vỗ tay dành cho người khác trở thành tiếng nói khiến bạn nghi ngờ giá trị của mình. Và cũng đừng để lời chê của người khác quyết định hướng đời bạn. Có những con đường chỉ người đi trên đó mới hiểu vì sao mình phải đi như vậy.
Hãy nhớ: Thiên Chúa không gọi ta trở thành bản sao của người khác. Người gọi mỗi người bằng tên. Mỗi người có những ân ban riêng, những giới hạn riêng, những nhiệm vụ riêng. Thánh Phaolô đã dùng hình ảnh thân thể để nói rằng mắt không thể nói với tay: “Tôi không cần anh,” và đầu cũng không thể nói với chân: “Tôi không cần các anh.” Mỗi phần có vị trí của mình. Bi kịch xảy ra khi cái chân muốn sống như con mắt, khi bàn tay thấy mình vô giá trị vì không thể nghe như đôi tai. Hạnh phúc bắt đầu khi ta thôi hỏi tại sao mình không giống người khác và bắt đầu hỏi: “Lạy Chúa, với những gì Chúa trao cho con, hôm nay con có thể sống thế nào cho đẹp?”
Có người sinh ra để đứng trước đám đông. Có người được gọi để âm thầm nâng đỡ một vài người. Có người xây những công trình lớn. Có người giữ cho một gia đình khỏi tan vỡ. Có người viết sách. Có người dạy một đứa trẻ biết đọc. Có người chữa bệnh. Có người ngồi bên một bệnh nhân trong những giờ cuối. Không phải mọi công việc đều được thế giới chú ý, nhưng mọi việc được làm bằng tình yêu đều có giá trị trong mắt Thiên Chúa.
Và có lẽ một trong những tự do lớn nhất của đời người là ngày ta không còn cần chứng minh mình hơn ai. Ta làm việc không để thắng người khác nhưng để hoàn thành phần đời được trao. Ta phát triển không vì sợ thua nhưng vì biết những khả năng Chúa ban không nên bị chôn vùi. Ta sống tốt không để được khen nhưng vì điều tốt tự nó đáng để sống. Khi ấy, cuộc đời nhẹ hơn rất nhiều. Ta không còn phải chạy theo mọi cuộc đua người đời dựng lên. Ta có thể nói “không” với một cơ hội không phù hợp, dù người khác thấy nó hấp dẫn. Ta có thể sống đơn giản dù xã hội luôn bảo phải có nhiều hơn. Ta có thể đi chậm mà không xấu hổ, miễn là biết mình đang đi đúng hướng.
Có một ngày mỗi chúng ta sẽ tới cuối con đường. Khi ấy, chắc không ai ước mình đã dành nhiều thời gian hơn để so sánh với người khác. Không ai nằm trên giường bệnh lại tiếc rằng mình không theo dõi thêm cuộc đời của thiên hạ. Điều người ta thường tiếc là đã không sống thật hơn, không yêu nhiều hơn, không nói lời cần nói, không tha thứ sớm hơn, không dám làm điều mình biết là đúng. Vì vậy, ngay từ hôm nay, hãy trả cuộc đời của người khác lại cho họ, và nhận lấy cuộc đời của mình. Nó có thể không hoàn hảo, không hào nhoáng, không giống kế hoạch ngày xưa, nhưng đó là nơi duy nhất ta có thể yêu, có thể trưởng thành, có thể nên thánh.
Hãy bước. Chậm cũng được. Có lúc phải vòng cũng được. Có lúc phải quay lại để sửa đường cũng được. Có lúc phải ngồi xuống khóc một trận rồi mới đi tiếp cũng được. Điều quan trọng là đừng bỏ cuộc chỉ vì người khác đã tới nơi trước mình. Có những nơi họ phải đến mà ta không cần đến. Có những bài học ta phải học mà họ không phải học. Có những con người chỉ ta mới có thể gặp. Có những việc chỉ ta mới có thể làm. Có một phiên bản của chính ta mà chỉ con đường này mới có thể hình thành.
Rồi một ngày, khi nhìn lại, ta sẽ hiểu có những lần bị từ chối đã cứu mình khỏi một con đường không thuộc về mình; có những lần thất bại đã buộc mình trưởng thành; có những năm tháng chờ đợi đã dạy mình kiên nhẫn; có những người rời đi đã giúp mình học cách đứng vững; có những cánh cửa đóng lại để mình nhìn thấy một lối khác. Khi ấy ta có thể mỉm cười và nói: “Con đường này không giống điều tôi từng tưởng tượng, nhưng nó đã đưa tôi trở thành con người hôm nay.”
Và nếu cuối đời có thể thưa với Chúa rằng: “Lạy Chúa, con đã không sống hoàn hảo. Con từng lạc đường, từng ngã, từng sợ hãi, từng chậm trễ. Nhưng con đã cố gắng trở về mỗi khi nhận ra mình đi sai. Con đã cố trung thành với ánh sáng Chúa ban. Con đã không sống cuộc đời của người khác. Con đã cố sống cuộc đời Chúa trao cho con,” có lẽ đó đã là một đời đáng sống.
Vậy nên đừng hỏi quá nhiều rằng mình đang đứng thứ mấy trong cuộc đời. Cuộc đời không phải một bảng xếp hạng. Hãy hỏi mình có còn bước về phía điều thiện không, có còn lớn lên trong tình yêu không, có còn giữ được lòng ngay thẳng không, có còn nhận ra Chúa đang đồng hành không. Đi nhanh thì tốt. Đi chậm cũng chẳng sao. Chỉ cần đừng dừng lại trong tuyệt vọng và đừng đổi hướng chỉ vì tiếng ồn của người khác.
Hãy đi con đường của mình. Đi bằng sự khiêm nhường của người biết mình chưa hoàn thiện. Đi bằng lòng can đảm của người dám bắt đầu lại. Đi bằng sự kiên nhẫn của người hiểu rằng những điều tốt đẹp cần thời gian. Đi bằng đức tin của người tin rằng ngay cả khi chưa thấy đích, Thiên Chúa vẫn đang dẫn đường. Và khi cần, hãy dừng lại một chút, nhìn trời, thở thật sâu, rồi lại bước.
Bởi điều đẹp nhất của đời người không phải là đến trước tất cả mọi người. Điều đẹp nhất là cuối cùng ta đã đến đúng nơi mình được gọi đến, bằng con đường của chính mình, với một trái tim không đánh mất tình yêu trên suốt hành trình.
Lm. Anmai, CSsR
KHI TÂM HỒN KHÁT MỘT ĐIỀU LỚN HƠN THẾ GIỚI
Có những lúc giữa một căn phòng đông người, ta vẫn thấy mình cô độc. Không phải vì chung quanh không có ai, nhưng vì những câu chuyện đang diễn ra dường như không chạm được đến nơi sâu nhất trong lòng ta. Người ta nói về công việc, tiền bạc, những chuyến đi, những chuyện hơn thua, những người vừa nổi tiếng, những điều đang gây xôn xao trên mạng xã hội, những món đồ mới mua, những dự định mới bắt đầu; ta vẫn ngồi đó, vẫn mỉm cười, vẫn đáp lại đôi câu, nhưng đâu đó bên trong lại có một tiếng nói rất nhỏ: “Chẳng lẽ đời sống chỉ có thế này thôi sao?” Có những buổi tối ta cầm điện thoại lên, lướt hết trang này đến trang khác, xem hết câu chuyện của người này đến cuộc đời của người kia, vậy mà khi đặt điện thoại xuống, lòng vẫn trống rỗng. Có những ngày lịch làm việc kín đặc, điện thoại reo liên tục, tin nhắn không ngừng xuất hiện, người này cần ta, người kia gọi ta, bao nhiêu việc chờ ta giải quyết, nhưng đến khi đêm xuống, chính ta lại không biết mình đang thực sự đi về đâu. Và có lẽ một trong những điều đáng sợ nhất của đời người không phải là không có gì để làm, nhưng là có quá nhiều điều để làm mà không còn biết điều gì thật sự đáng để sống. Vì thế, khi một ngày nào đó bạn cảm thấy một nỗi khát khao sâu xa vượt lên trên những cuộc trò chuyện hời hợt, vượt lên trên nhịp sống tất bật, vượt lên trên những thành công mà người đời ngưỡng mộ, đừng vội nghĩ mình bất thường. Đừng cho rằng mình quá nhạy cảm. Đừng nghĩ rằng đó chỉ là một khoảng trống cần được lấp đầy bằng thêm vài cuộc vui, vài chuyến đi, vài món đồ, vài mối quan hệ hay vài thành tựu mới. Có khi chính nỗi khát ấy là một trong những dấu hiệu đẹp nhất cho thấy tâm hồn bạn vẫn còn sống. Bởi chỉ một tâm hồn còn sống mới biết khát điều lớn hơn những gì trước mắt. Chỉ một trái tim chưa bị thế giới làm cho chai cứng mới cảm thấy rằng tiền bạc là cần nhưng chưa đủ, thành công là tốt nhưng chưa đủ, được người khác biết đến cũng chưa đủ, được yêu thương bởi con người vẫn chưa đủ. Trong sâu thẳm, con người luôn mang một cơn khát mà không điều hữu hạn nào có thể hoàn toàn làm thỏa mãn. Ta có thể gọi đó là khát vọng ý nghĩa, khát vọng chân lý, khát vọng cái đẹp, khát vọng tình yêu, khát vọng bình an, khát vọng vĩnh cửu. Và người có đức tin còn dám gọi tên sâu hơn nữa: đó là khát vọng Thiên Chúa.
Con người kỳ lạ ở chỗ có thể sở hữu rất nhiều mà vẫn thấy thiếu. Một căn nhà lớn không bảo đảm cho một tâm hồn rộng. Một tài khoản đầy không bảo đảm cho một trái tim bình an. Một danh sách dài những người quen không bảo đảm rằng ta có một người thật sự hiểu mình. Hàng ngàn lượt thích không thể thay thế một cái ôm chân thành. Hàng trăm lời khen không thể chữa lành một lương tâm đang bất an. Thành công ngoài xã hội không thể bù đắp mãi cho sự đổ vỡ ở bên trong. Có những người đứng rất cao trong mắt người khác nhưng lại đang sụp đổ trong chính mình. Có người cười rất nhiều nhưng không vui. Có người nói rất nhiều nhưng chưa từng nói thật lòng. Có người đi đến rất nhiều nơi nhưng chưa từng trở về với chính mình. Có người biết rất nhiều người nhưng chưa thật sự biết mình là ai. Đó là nghịch lý của thời đại này: con người ngày càng kết nối nhưng cũng ngày càng phân tán; thông tin ngày càng nhiều nhưng sự khôn ngoan chưa chắc nhiều hơn; phương tiện giao tiếp ngày càng hiện đại nhưng khả năng lắng nghe lại ngày càng nghèo đi; người ta có thể biết chuyện xảy ra ở bên kia địa cầu chỉ sau vài giây nhưng lại không biết chuyện gì đang xảy ra trong trái tim người ngồi cạnh mình. Ta cập nhật mọi thứ mà quên cập nhật chính tâm hồn mình. Ta sợ bỏ lỡ một tin tức, một xu hướng, một câu chuyện ngoài kia, nhưng lại không sợ bỏ lỡ chính đời sống của mình. Có lẽ vì thế mà rất nhiều người mệt không phải vì làm việc quá nhiều, mà vì sống quá xa trung tâm của chính mình.
Thế giới bên ngoài vốn ồn ào. Nó luôn có một điều gì đó muốn giành lấy sự chú ý của ta. Một bản tin mới. Một tranh luận mới. Một scandal mới. Một món hàng mới. Một lời quảng cáo mới. Một xu hướng mới. Một nỗi sợ mới. Một tham vọng mới. Nếu không tỉnh táo, ta có thể sống cả đời như người đứng giữa một khu chợ khổng lồ, nghe hàng ngàn tiếng gọi mà không biết tiếng nào thật sự dành cho mình. Người này bảo phải thành công sớm. Người kia bảo phải giàu trước tuổi ba mươi. Người nọ nói phải đi thật nhiều nơi. Kẻ khác lại bảo phải có nhà, có xe, có địa vị, có hình ảnh đẹp, có cuộc sống khiến người khác phải thèm muốn. Thế rồi ta chạy. Ta chạy vì sợ chậm. Ta chạy vì sợ bị bỏ lại. Ta chạy vì thấy mọi người đều chạy. Nhưng vấn đề không phải chỉ là ta chạy nhanh hay chậm. Câu hỏi quan trọng hơn là: ta đang chạy về đâu? Có những người mất nửa đời để leo lên một chiếc thang rồi mới đau đớn nhận ra chiếc thang ấy dựa nhầm bức tường. Có những người đạt được điều mình từng mơ ước rồi bỗng phát hiện điều đó không mang lại cho mình thứ bình an như họ tưởng. Có những người hy sinh sức khỏe để kiếm tiền, rồi dùng tiền để tìm lại sức khỏe. Có người đánh đổi gia đình để xây dựng sự nghiệp, đến khi sự nghiệp vững vàng thì những người từng chờ đợi họ đã trở nên xa lạ. Có người dành cả tuổi trẻ để được người đời công nhận, rồi khi được công nhận lại phát hiện mình chẳng còn biết bản thân thật sự muốn gì. Đời người không thiếu những bi kịch như thế. Và phần lớn chúng không bắt đầu từ một quyết định xấu. Chúng bắt đầu từ việc con người không đủ thinh lặng để tự hỏi điều gì thực sự đáng giá.
Thinh lặng vì thế không phải là khoảng trống vô ích. Thinh lặng là nơi ta nghe được những điều mà tiếng ồn đã che khuất. Khi mọi âm thanh bên ngoài lắng xuống, những âm thanh bên trong mới bắt đầu xuất hiện. Ban đầu, điều ấy đôi khi khiến ta khó chịu. Vì trong im lặng, ta gặp những điều mình thường chạy trốn: những tổn thương chưa lành, những câu hỏi chưa có đáp án, những lỗi lầm mình chưa dám nhìn nhận, những giấc mơ đã bỏ quên, những mối quan hệ cần được hàn gắn, những nỗi sợ ta giấu dưới lớp bận rộn. Không ít người sợ ở một mình không phải vì cô đơn, nhưng vì khi ở một mình họ phải gặp chính họ. Vì vậy họ cần tivi luôn mở, điện thoại luôn ở bên, tai nghe luôn có âm thanh, lịch trình luôn kín. Bận rộn trở thành một thứ thuốc mê. Tiếng ồn trở thành một bức màn. Nhưng con người không thể trốn chính mình mãi. Có những câu hỏi cứ trở lại: Tôi là ai? Tôi đang sống vì điều gì? Những gì tôi theo đuổi hôm nay liệu mười năm nữa còn quan trọng không? Nếu cuộc đời kết thúc sớm hơn tôi nghĩ, tôi có tiếc cách mình đã sống không? Tôi có đang trở thành một con người tốt hơn không? Tôi có yêu thương những người bên cạnh đủ chưa? Tôi có sống đúng với lương tâm không? Tôi có còn khả năng ngạc nhiên trước cái đẹp, xúc động trước nỗi đau, biết xấu hổ trước điều sai và biết cúi đầu trước điều thánh thiêng hay không? Những câu hỏi ấy không làm cuộc đời dễ hơn, nhưng chúng làm cuộc đời thật hơn.
Trở về với chính mình không có nghĩa là khép kín trong cái tôi. Có một kiểu hướng nội ích kỷ chỉ quanh quẩn với cảm xúc bản thân, nhưng cũng có một sự trở về cần thiết để người ta tìm lại trung tâm đời mình. Người chưa bao giờ trở về với chính mình rất dễ trở thành nô lệ cho ý kiến người khác. Người ấy vui khi được khen, buồn khi bị chê, hăng hái khi được nhìn nhận, chán nản khi không được chú ý. Tâm trạng của họ bị treo trên môi miệng thiên hạ. Chỉ một bình luận cũng có thể phá hỏng cả ngày. Một lời phê bình có thể khiến họ nghi ngờ chính giá trị của mình. Một người rời đi có thể làm họ tưởng rằng đời mình không còn ý nghĩa. Một thất bại có thể khiến họ cho rằng mình vô dụng. Đó là dấu hiệu cho thấy chiếc neo đời họ đang được thả vào những điều quá mong manh. Còn người có một đời sống nội tâm trưởng thành vẫn biết đau khi bị hiểu lầm, vẫn buồn khi thất bại, vẫn tổn thương khi bị phản bội, nhưng họ không để những điều ấy quyết định toàn bộ căn tính của mình. Họ có một nơi sâu hơn để trở về. Họ biết giá trị của mình không hoàn toàn tùy thuộc vào việc hôm nay ai yêu hay ghét mình, ai nhớ hay quên mình, ai ca ngợi hay phê bình mình.
Một trong những bước lớn của trưởng thành là nhận ra rằng ta không kiểm soát được phần lớn những điều ngoài mình. Ta không thể kiểm soát người khác nghĩ gì. Không thể buộc người khác hiểu mình. Không thể bắt một người phải yêu mình. Không thể giữ mãi một người muốn rời đi. Không thể ngăn mọi bất trắc xảy đến. Không thể bảo đảm ngày mai sẽ giống điều ta hoạch định hôm nay. Ta không chọn được tất cả những lá bài mà cuộc đời trao cho mình. Nhưng ta có thể chọn cách chơi những lá bài ấy. Ta không luôn chọn được hoàn cảnh, nhưng có thể chọn thái độ. Không chọn được việc người khác đối xử với ta ra sao, nhưng có thể chọn mình sẽ trở thành người thế nào sau điều đó. Không chọn được cơn bão, nhưng có thể học cách giữ tay lái. Không ngăn được người đời phán xét, nhưng có thể tập không để mọi phán xét bước vào cung thánh của tâm hồn. Đây không phải là sự lạnh lùng. Đây là tự do. Tự do sâu xa không phải là muốn làm gì thì làm, nhưng là không để những lực bên ngoài sai khiến đời sống bên trong của mình.
Người làm chủ nội tâm không phải người không bao giờ buồn, không bao giờ giận, không bao giờ sợ. Một người vô cảm không phải là người bình an. Bình an không đồng nghĩa với tê liệt. Người có nội tâm vững vẫn có thể khóc rất sâu, yêu rất sâu, đau rất sâu. Nhưng những cảm xúc ấy không cuốn họ đi như một dòng nước mất kiểm soát. Họ học cách nhìn cảm xúc, gọi tên nó, hiểu nó, rồi quyết định hành động dựa trên điều đúng hơn là dựa trên cơn xúc động nhất thời. Họ biết một cơn giận không nhất thiết phải trở thành một lời độc ác. Một nỗi buồn không nhất thiết phải biến thành tuyệt vọng. Một nỗi sợ không nhất thiết phải quyết định tương lai. Một sự xúc phạm không nhất thiết phải sinh ra trả thù. Một thất vọng không nhất thiết trở thành cay đắng. Chính ở đó, con người bắt đầu làm chủ mình. Và có lẽ chiến thắng lớn nhất trong đời không phải là thắng một người khác, mà là thắng những gì nhỏ bé, hỗn loạn và ích kỷ trong chính lòng mình.
Ta thường nghĩ bình an sẽ đến khi mọi vấn đề được giải quyết. Nhưng đời sống cho thấy chẳng bao giờ có một thời điểm mọi thứ hoàn toàn ổn. Vừa giải quyết xong chuyện này lại có chuyện khác. Vừa qua một nỗi lo lại xuất hiện một nỗi lo mới. Người độc thân nghĩ lập gia đình rồi sẽ yên. Người có gia đình lại mang nỗi lo của gia đình. Người chưa có việc lo tìm việc. Người có việc lại lo giữ việc. Người ít tiền lo thiếu tiền. Người nhiều tiền lo mất tiền. Người chưa nổi tiếng muốn được biết đến. Người nổi tiếng lại thèm được yên. Nếu bình an chỉ đến khi cuộc đời không còn vấn đề, có lẽ chẳng ai bình an được lâu. Bình an thật phải là khả năng giữ được một trung tâm ngay cả khi hoàn cảnh chưa yên. Giống như đáy biển vẫn tĩnh trong khi mặt biển đầy sóng. Giống như căn nhà đứng vững không phải vì không có mưa gió, nhưng vì móng đủ sâu. Đời sống nội tâm cũng vậy. Người có chiều sâu không phải là người không gặp bão, mà là người có một nơi bên trong mà cơn bão không thể chạm tới hoàn toàn.
Nhưng đối với người Kitô hữu, nơi sâu nhất ấy không chỉ là “cái tôi” của mình. Nếu chỉ trở về với bản thân mà không đi xa hơn, ta vẫn có thể mắc kẹt trong chính mình. Hành trình nội tâm đích thực cuối cùng dẫn ta đến một Đấng khác. Thánh Augustinô từng diễn tả một chân lý đã đi xuyên qua bao thế kỷ: lòng con người khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Thiên Chúa. Có những khoảng trống trong lòng ta không phải để bất kỳ con người nào lấp đầy. Có những cơn khát không một thành công nào giải được. Có những đêm mà lời khuyên của bạn bè cũng không đủ. Có những đau khổ mà lý luận không giải thích hết. Có những câu hỏi mà triết học có thể giúp ta đi rất xa nhưng vẫn dừng lại trước một cánh cửa. Chính ở đó, đức tin không xóa câu hỏi nhưng mở ra một chiều kích khác: có thể ta không nắm được toàn bộ ý nghĩa đời mình, nhưng đời mình vẫn nằm trong tay một Đấng biết rõ nó. Có thể ta không hiểu con đường, nhưng có Đấng biết đích đến. Có thể ta không biết tại sao hôm nay mình phải đi qua một thung lũng tối, nhưng bóng tối không đồng nghĩa với việc Thiên Chúa vắng mặt.
Đức Giêsu nhiều lần rút lui vào nơi thanh vắng để cầu nguyện. Điều ấy thật đáng suy nghĩ. Người đang có quá nhiều việc để làm. Đám đông chờ Người. Người bệnh tìm Người. Các môn đệ cần Người. Có cả một sứ mạng trước mắt. Thế nhưng Người vẫn rời đám đông để đi vào thinh lặng. Như thể Người muốn dạy ta rằng không ai quá bận để không cần cầu nguyện; trái lại, càng mang nhiều trách nhiệm càng cần trở về nguồn. Cây không thể cho quả lâu dài nếu rễ không được nuôi. Con người cũng thế. Nếu chỉ cho đi mà không trở về với nguồn sâu, ta sẽ cạn. Nếu chỉ hoạt động mà không chiêm niệm, ta dễ đánh mất lý do tại sao mình bắt đầu. Nếu chỉ nói với người khác mà không nói với Thiên Chúa, lời nói dần trở nên rỗng. Nếu chỉ phục vụ mọi người mà quên chăm sóc linh hồn, một ngày nào đó ta có thể làm rất nhiều việc tốt nhưng trong lòng lại đầy cay đắng. Cầu nguyện không phải là chạy trốn trách nhiệm. Cầu nguyện là trở về để nhớ mình đang sống trách nhiệm ấy cho ai và vì điều gì.
Có khi Thiên Chúa nói với ta không qua những điều lớn lao, nhưng qua chính nỗi bất mãn thánh thiện đối với sự hời hợt. Khi một cuộc sống chỉ xoay quanh kiếm tiền, tiêu tiền, giải trí, tranh hơn thua, chứng tỏ bản thân bắt đầu khiến bạn thấy ngột ngạt, có thể đó không phải là dấu hiệu bạn đang mất hứng sống. Có thể đó là dấu hiệu linh hồn đang đòi một thứ lương thực khác. Khi những cuộc trò chuyện chỉ xoay quanh người này thế nào, người kia ra sao bắt đầu làm bạn mệt, có thể bạn đang khao khát một cuộc đối thoại thật hơn. Khi những thú vui từng làm bạn hào hứng không còn đủ, có thể Thiên Chúa đang mời bạn trưởng thành. Đứa trẻ hạnh phúc với món đồ chơi; người lớn không thể mãi sống bằng đồ chơi. Linh hồn cũng có một tiến trình trưởng thành như thế. Có những thứ đã từng đủ cho ta nhưng một ngày không còn đủ nữa, không phải vì chúng xấu, mà vì ta được mời gọi đi sâu hơn.
Đi sâu không có nghĩa là coi thường những điều bình thường. Trái lại, người có nội tâm sâu lại càng biết trân trọng những điều rất nhỏ. Một tách trà nóng. Một buổi sáng còn được thức dậy. Một bữa cơm có người chờ. Một cuộc gọi của cha mẹ. Tiếng cười của một đứa trẻ. Một người bạn không cần ta phải diễn. Một buổi chiều có gió. Một câu Kinh Thánh chạm đúng lúc. Một Thánh lễ bình thường. Một lời xin lỗi chân thành. Một phút ngồi yên trước Nhà Tạm. Chiều sâu không biến ta thành người lúc nào cũng nói chuyện cao siêu. Chiều sâu làm ta nhận ra điều thánh thiêng đang ẩn trong những gì bình thường. Người sống hời hợt cần những kích thích ngày càng lớn mới cảm thấy mình sống. Người có chiều sâu có thể tìm thấy niềm vui trong một điều rất nhỏ vì họ nhìn bằng đôi mắt khác.
Và càng trưởng thành, ta càng hiểu rằng không phải mọi khoảng trống đều cần lấp ngay. Có những khoảng trống cần được giữ lại để Thiên Chúa bước vào. Con người thời nay rất sợ khoảng trống. Chờ một phút là lấy điện thoại. Ăn một mình là mở video. Đi bộ là đeo tai nghe. Trước khi ngủ cũng cần một màn hình bên cạnh. Mỗi khe hở trong ngày đều bị lấp bằng thông tin. Nhưng nếu không có khoảng trống, tâm hồn sẽ thở ở đâu? Hạt giống cần khoảng đất trống. Âm nhạc cần khoảng lặng giữa các nốt. Một câu văn cần dấu chấm. Một đời sống cũng cần những khoảng dừng. Không phải để lười biếng, nhưng để nhìn lại. Không phải để trốn đời, nhưng để trở lại với đời một cách sáng suốt hơn.
Bạn không cần bỏ hết mọi thứ để tìm bình an. Không cần lên núi sống một mình. Không cần cắt đứt mọi tương quan. Không cần ghét bỏ thành phố, công nghệ hay công việc. Người làm chủ nội tâm không trốn khỏi thế giới; họ chỉ không để thế giới cai trị tâm hồn mình. Họ vẫn đi làm, vẫn trả hóa đơn, vẫn dùng điện thoại, vẫn gặp gỡ bạn bè, vẫn chịu áp lực, vẫn có những ngày mệt mỏi. Nhưng họ biết đặt mọi thứ vào đúng chỗ. Công việc quan trọng nhưng không phải Thiên Chúa. Tiền cần thiết nhưng không phải căn tính. Thành công đáng quý nhưng không phải cứu độ. Ý kiến người khác đáng lắng nghe nhưng không phải chân lý tuyệt đối. Điện thoại là dụng cụ chứ không phải ông chủ. Cảm xúc là tín hiệu chứ không phải ngai vàng. Khi mọi sự được đặt đúng vị trí, tâm hồn bớt hỗn loạn.
Có lẽ một trong những dấu hiệu rõ nhất của tự do nội tâm là khả năng nói “đủ”. Đủ tiếng ồn. Đủ so sánh. Đủ cố gắng chứng minh. Đủ chạy theo những người không trân trọng mình. Đủ giải thích bản thân cho những người đã quyết không hiểu. Đủ mua thêm những thứ mình không cần để gây ấn tượng với những người mình không thật sự quan tâm. Đủ hy sinh bình an để thắng một cuộc tranh luận chẳng mang lại điều gì. Đủ để quá khứ tiếp tục định nghĩa hiện tại. Đủ để một lỗi lầm cũ nói rằng mình không còn xứng đáng bắt đầu lại. Có những lúc trưởng thành không phải là thêm vào, mà là biết bỏ bớt. Cắt bớt những tiếng nói khiến ta quên tiếng lương tâm. Bớt những cuộc gặp khiến lòng ta cạn kiệt. Bớt những tham vọng không còn phù hợp với ơn gọi. Bớt những thói quen làm tâm trí phân tán. Không phải mọi điều ta có thể làm đều là điều ta nên làm. Không phải mọi cánh cửa mở ra đều phải bước vào. Không phải lời mời nào cũng cần nhận. Không phải trận chiến nào cũng đáng đánh.
Đến một lúc trong đời, người ta không còn muốn được thấy nhiều bằng được hiểu đúng; không còn muốn quen nhiều người bằng có vài mối tương quan thật; không còn muốn nói nhiều bằng nói điều có ý nghĩa; không còn muốn chạy thật nhanh bằng biết mình đang đi đúng hướng. Khi ấy, ta bắt đầu quý sự bình an hơn việc thắng thua. Ta không còn cần trả lời mọi lời xúc phạm. Không còn cần thanh minh với tất cả. Không còn cần tham dự mọi cuộc tranh luận. Có những điều chỉ cần thời gian trả lời. Có những người chỉ cần khoảng cách. Có những bất công ta cần lên tiếng, nhưng cũng có những cuộc cãi vã mà im lặng là khôn ngoan. Bình an nội tâm không phải là tránh mọi xung đột. Nó là khả năng biết điều gì xứng đáng để mình đánh đổi bình an mà bảo vệ.
Và rồi ta sẽ hiểu một điều rất đẹp: quê hương sâu nhất không nhất thiết là một nơi chốn. Có người đi khắp thế giới vẫn chưa tìm thấy nhà. Có người ở trong căn phòng đơn sơ lại cảm thấy mình thuộc về. Quê hương sâu nhất của con người là nơi tâm hồn được ở trong sự thật, trong tình yêu và trong Thiên Chúa. Khi có quê hương ấy, ta có thể đi qua nhiều thay đổi mà không đánh mất mình. Người khác đến rồi đi. Công việc thay đổi. Sức khỏe thay đổi. Tuổi tác thay đổi. Cơ thể thay đổi. Những điều từng chắc chắn có thể biến mất. Nhưng nếu đời ta bén rễ trong điều lớn hơn chính mình, ta sẽ không bị cuốn trôi hoàn toàn bởi những đổi thay ấy.
Một ngày kia, tất cả tiếng ồn của đời này rồi cũng im. Những cuộc tranh luận từng làm ta mất ngủ sẽ trở nên không còn quan trọng. Những người ta từng cố gây ấn tượng có thể chẳng còn nhớ tên ta. Những món đồ từng khao khát sẽ cũ đi. Những thành tích từng khiến ta tự hào sẽ trở thành vài dòng trong ký ức người khác. Điều còn lại sẽ là con người ta đã trở thành. Ta đã yêu thế nào. Đã tha thứ thế nào. Đã sống thật đến đâu. Đã dùng những năm tháng được trao như thế nào. Đã làm cho bao nhiêu người cảm thấy cuộc đời này bớt lạnh lẽo nhờ sự hiện diện của mình. Và sâu hơn hết: ta đã để cho Thiên Chúa dẫn đời mình đến đâu.
Vì thế, nếu hôm nay bạn cảm thấy thế giới bên ngoài quá ồn, hãy cho mình một khoảng lặng. Nếu những điều chung quanh bỗng trở nên quá nhỏ so với điều tâm hồn đang tìm kiếm, đừng hoảng sợ. Có thể bạn đang được mời bước sâu hơn. Đừng vội lấp khoảng trống. Hãy ngồi lại với nó. Đừng vội chạy tìm thêm người, thêm việc, thêm giải trí, thêm tiếng động. Hãy thử trở về với chính mình. Tắt một màn hình. Đi một đoạn đường không tai nghe. Ngồi trước Thiên Chúa vài phút mà không cần nói gì. Đọc chậm một đoạn Tin Mừng. Nhìn lại ngày sống. Hỏi lòng mình xem điều gì đang làm ta bình an, điều gì đang lấy bình an khỏi ta, điều gì đang đưa ta gần Thiên Chúa hơn, điều gì đang kéo ta xa khỏi Ngài. Những câu hỏi ấy có thể thay đổi cả một đời người.
Rồi hãy nhớ: bạn không cần kiểm soát cả thế giới để có bình an. Chỉ cần học cách giữ cửa tâm hồn mình. Không phải mọi tiếng gõ đều phải mở. Không phải mọi ý kiến đều cần đi vào. Không phải mọi biến cố đều phải mang quyền lực quyết định bạn sẽ trở thành ai. Hãy để sự thật bước vào. Để điều thiện bước vào. Để những người chân thành bước vào. Để Lời Chúa bước vào. Còn những gì làm tâm hồn trở nên nhỏ bé, cay đắng, ganh tị, xao động và xa rời tình yêu thì hãy đủ can đảm đặt chúng ngoài cửa.
Cuối cùng, bình an sâu xa không phải là thành tựu ta tự chế tạo bằng ý chí. Bình an là hoa trái của một đời sống được sắp xếp đúng trật tự: Thiên Chúa ở trung tâm, con người ở đúng vị trí của mình, công việc là phương tiện, tiền bạc là dụng cụ, thành công là quà tặng chứ không phải căn tính, tình yêu là ơn gọi, và đời sống là hành trình trở về. Khi trật tự ấy được tái lập, ngay giữa chợ đời ta vẫn có thể giữ một khoảng thinh lặng. Ngay giữa nghịch cảnh vẫn có thể có một điểm tựa. Ngay giữa những điều ta không hiểu vẫn có thể tín thác. Ngay giữa mất mát vẫn có thể tin rằng đời mình chưa mất ý nghĩa. Người ấy mang theo một quê hương không ai có thể tịch thu, một căn phòng không ai có thể xâm phạm nếu chính họ không mở cửa, một ngọn đèn mà gió đời không dễ dàng dập tắt.
Và có lẽ đó là một trong những tự do đẹp nhất mà con người có thể đạt tới: sống giữa thế gian mà không thuộc về tiếng ồn của thế gian; yêu con người mà không biến con người thành thần tượng; làm việc hết mình mà không biến thành tích thành căn tính; đi qua biến động mà không để lòng mình trôi nổi theo mọi biến động; biết ở với người khác nhưng cũng biết ở một mình; biết nói nhưng cũng biết im lặng; biết hành động nhưng cũng biết dừng lại; biết đấu tranh nhưng cũng biết buông; biết đi ra với cuộc đời nhưng luôn biết con đường trở về.
Khi ấy, ta sẽ hiểu rằng nỗi khát sâu xa trong lòng mình chưa bao giờ là một lời nguyền. Nó là một lời mời. Một lời mời đừng sống quá cạn. Một lời mời đừng bán linh hồn cho những điều chóng qua. Một lời mời đừng để cả đời bị tiêu hao bởi những chuyện không đáng. Một lời mời trở về nơi sâu nhất của chính mình, và từ nơi sâu nhất ấy, gặp Đấng vẫn âm thầm chờ ta từ rất lâu. Và khi gặp được Ngài, ta có thể vẫn sống trong cùng một thế giới, vẫn làm những công việc cũ, vẫn gặp những con người cũ, vẫn mang những giới hạn cũ, nhưng mọi thứ không còn giống trước nữa, bởi ta đã có một trung tâm. Ta biết mình từ đâu đến, đang sống vì điều gì và cuối cùng sẽ đi về đâu.
Giữa một thế giới không ngừng thay đổi, đó có lẽ là tài sản quý nhất: một tâm hồn biết mình thuộc về ai. Giữa một thế giới không ngừng ồn ào, đó có lẽ là sức mạnh lớn nhất: một trái tim biết thinh lặng. Giữa một thế giới liên tục lôi kéo con người ra ngoài chính mình, đó có lẽ là hành trình quan trọng nhất: trở về. Và giữa bao điều có thể bị lấy mất khỏi đời ta, vẫn còn một điều không ai có thể lấy nếu ta không trao nó đi: sự bình an của một tâm hồn đã tìm thấy quê hương trong Thiên Chúa.
Lm. Anmai, CSsR
KHI LÝ LẼ CHẠM VÀO HỆ THỐNG NIỀM TIN
Có một điều rất lạ trong đời sống con người: chúng ta thường nghĩ rằng nếu một người đang hiểu sai, chỉ cần đưa cho họ đủ dữ kiện; nếu một người đang tin vào điều không hợp lý, chỉ cần trình bày cho họ một lập luận chặt chẽ; nếu một người đang giữ một quan điểm lạc hậu, chỉ cần cho họ thấy những bằng chứng mới hơn; nếu một người đang đi sai đường, chỉ cần chỉ cho họ con đường đúng. Chúng ta tin rằng ánh sáng của lý trí, một khi đủ mạnh, sẽ tự động xua tan bóng tối của thành kiến. Nhưng thực tế của tâm hồn con người phức tạp hơn rất nhiều. Không ít lần, ta càng giải thích, người kia càng đóng lại; ta càng chứng minh, họ càng chống đối; ta càng cố thuyết phục, họ càng trở nên quyết liệt với điều họ đang tin. Có những cuộc tranh luận bắt đầu bằng thiện chí nhưng kết thúc bằng tổn thương. Có những người bước vào cuộc đối thoại với hy vọng giúp nhau hiểu hơn, nhưng khi rời đi lại xa nhau hơn trước. Và điều đáng suy nghĩ là không phải lúc nào nguyên nhân cũng nằm ở việc bên này thiếu lý lẽ hay bên kia thiếu thông minh. Nhiều khi vấn đề sâu hơn rất nhiều: điều chúng ta tưởng mình đang đụng đến chỉ là một ý kiến, thực ra lại là một phần của cấu trúc nội tâm mà người kia đang dùng để đứng vững trong cuộc đời. Khi ấy, một lời phản bác không chỉ được nghe như một phản bác đối với một quan điểm; nó có thể được cảm nhận như một sự xâm phạm vào chính con người họ.
Hệ thống niềm tin không chỉ là một tập hợp những điều một người cho là đúng. Nó giống như bộ khung vô hình nâng đỡ cách người ấy nhìn thế giới, nhìn người khác và nhìn chính mình. Từ những năm tháng rất sớm, mỗi người đã bắt đầu xây dựng bộ khung ấy bằng vô số chất liệu: lời dạy của cha mẹ, bầu khí gia đình, những câu nói được lặp lại nhiều lần, những thành công và thất bại, những biến cố gây đau đớn, những người từng yêu thương ta, những người từng phản bội ta, môi trường tôn giáo, trường học, văn hóa, xã hội, kinh nghiệm nghề nghiệp, những điều đã cứu ta khỏi tuyệt vọng và cả những điều từng khiến ta bị tổn thương. Có niềm tin đi vào đời ta qua lý luận, nhưng có vô số niềm tin đi vào ta trước cả khi ta đủ tuổi để lý luận. Một đứa trẻ nghe mãi rằng “đời này không tin ai được” có thể lớn lên với một thế giới đầy nghi ngại. Một người từng bị lừa dối có thể tin rằng yêu thương luôn kết thúc bằng phản bội. Một người lớn lên trong thiếu thốn có thể tin rằng chỉ có tiền mới đem lại an toàn. Một người luôn được khen khi thành công có thể âm thầm tin rằng giá trị của mình phụ thuộc vào thành tích. Một người nhiều lần bị xem thường có thể hình thành niềm tin rằng muốn tồn tại thì phải cứng rắn, phải thắng, phải không bao giờ để ai thấy mình yếu đuối. Một người đã từng được nâng đỡ bởi đức tin trong những ngày đen tối nhất có thể gắn bó với một cách diễn đạt tôn giáo nào đó không chỉ bằng trí óc nhưng bằng cả ký ức của nước mắt, lời cầu nguyện và sự sống còn của mình. Khi hiểu điều ấy, ta mới nhận ra vì sao không phải mọi niềm tin đều có thể được tháo gỡ chỉ bằng vài câu lý lẽ.
Con người không sống chỉ bằng những điều đúng về mặt logic. Con người còn sống bằng những điều tạo cho mình cảm giác rằng đời này có thể hiểu được, chịu đựng được và tiếp tục được. Một hệ thống niềm tin, ngay cả khi chứa đựng những điều chưa hoàn toàn chính xác, đôi lúc vẫn đang thực hiện một chức năng tâm lý rất quan trọng: nó giữ cho thế giới của một người khỏi sụp xuống. Chúng ta thường nhìn một niềm tin từ bên ngoài và chỉ thấy nội dung của nó; người đang mang niềm tin ấy lại cảm nhận cả lịch sử nằm phía sau nó. Ta nói: “Điều đó không hợp lý.” Họ có thể nghe thành: “Những gì anh đã tin suốt mấy chục năm là vô nghĩa.” Ta nói: “Cách nghĩ ấy sai rồi.” Họ có thể nghe thành: “Cha mẹ anh đã dạy sai, gia đình anh đã sống sai, quá khứ anh đã xây dựng trên sai lầm.” Ta nói: “Anh cần thay đổi.” Họ có thể cảm nhận thành: “Con người hiện tại của anh không đủ tốt.” Và thế là một cuộc trao đổi tưởng chỉ thuộc về trí óc bỗng chạm đến vùng sâu nhất của căn tính, lòng tự trọng, ký ức và cảm giác an toàn.
Điều này giải thích vì sao khi một niềm tin bị thách thức, phản ứng đầu tiên của con người thường không phải là bình thản kiểm chứng lại dữ kiện. Phản ứng đầu tiên rất có thể là tự vệ. Ta thường nghĩ rằng mình đánh giá bằng chứng rồi mới hình thành kết luận. Nhưng trong rất nhiều tình huống, con người đã có kết luận trước, sau đó mới tìm kiếm những bằng chứng phù hợp với điều mình muốn tin. Ta dễ nhớ những gì củng cố niềm tin sẵn có và bỏ qua những gì khiến niềm tin ấy lung lay. Ta dễ xem người đồng ý với mình là sáng suốt và người bất đồng với mình là thiếu hiểu biết. Cùng một dữ kiện, hai người có thể đọc ra hai câu chuyện khác nhau bởi vì mỗi người đang nhìn nó qua một bộ lọc đã có từ trước. Khi ta nói một điều phù hợp với bộ lọc ấy, người nghe cảm thấy dễ chịu; khi ta nói một điều đi ngược lại, họ có thể cảm thấy bị đe dọa. Khi cảm giác bị đe dọa xuất hiện, lý trí không biến mất, nhưng nó có thể trở thành luật sư bảo vệ cho những gì người ta đã tin hơn là một vị thẩm phán vô tư tìm kiếm sự thật.
Điều đáng sợ nhất là hiện tượng ấy không chỉ xảy ra nơi những người khác. Nó xảy ra trong chính ta. Ai cũng có những vùng mà mình rất dễ sáng suốt khi nói về người khác nhưng lại rất khó sáng suốt khi nói về chính mình. Ta có thể nhận ra sự cố chấp của người khác rất nhanh nhưng không nhận ra sự cố chấp của bản thân. Ta có thể cười một người vì họ bảo vệ một niềm tin vô lý, trong khi chính ta cũng đang có những điều không cho phép ai chạm đến. Có những niềm tin liên quan đến chính trị, tiền bạc, giáo dục, gia đình, tôn giáo, nghề nghiệp hay những kinh nghiệm cá nhân mà ta đã gắn quá chặt với căn tính của mình đến mức bất cứ ai phản bác cũng dễ bị ta xem như đang chống lại ta. Khi một người nói: “Quan điểm này có thể cần xem xét lại,” ta không còn nghe câu ấy nữa; ta nghe thành: “Bạn là người sai.” Và một khi câu chuyện chuyển từ “ý kiến của tôi” sang “con người tôi”, cuộc đối thoại gần như lập tức trở thành cuộc chiến.
Bởi thế, một trong những dấu hiệu quan trọng của trưởng thành trí tuệ là khả năng phân biệt giữa “tôi” và “điều tôi đang tin”. Tôi có niềm tin, nhưng tôi không đồng nhất hoàn toàn với niềm tin ấy. Tôi có quan điểm, nhưng quan điểm không phải toàn bộ con người tôi. Tôi có thể đã tin một điều trong hai mươi năm và một ngày nào đó nhận ra mình đã hiểu chưa đủ. Điều ấy không có nghĩa hai mươi năm cuộc đời tôi trở thành vô nghĩa. Trái lại, đó có thể là dấu hiệu tôi vẫn còn sống, vẫn còn học, vẫn còn có khả năng lớn lên. Một trí tuệ trưởng thành không sợ phải nói: “Có thể tôi đã sai.” Một tâm hồn trưởng thành không xem việc sửa lại quan điểm là thất bại. Chỉ có lòng kiêu ngạo mới khiến ta nghĩ rằng thay đổi ý kiến là mất mặt. Khiêm tốn trí tuệ giúp ta hiểu rằng chân lý lớn hơn cái tôi của mình rất nhiều, và nếu một ngày sự thật buộc ta phải rời bỏ một điều đã từng tin, thì điều ta mất chỉ là một giới hạn; điều ta nhận được là một chân trời rộng hơn.
Nhưng biết điều đó cho chính mình đã khó, giúp người khác đi tới chỗ ấy còn khó hơn. Không ai có thể bị ép buộc để trở nên cởi mở. Ta có thể ép một người im lặng, nhưng không thể ép họ thay đổi bên trong. Ta có thể thắng một cuộc tranh luận nhưng không thắng được lòng người. Ta có thể khiến người khác không còn câu trả lời để phản bác, nhưng điều ấy không đồng nghĩa họ đã bị thuyết phục. Có những người sau khi thua trong tranh luận lại càng ôm chặt niềm tin cũ hơn, bởi giờ đây niềm tin ấy còn gắn thêm với cảm giác bị xúc phạm. Họ không chỉ bảo vệ một ý tưởng; họ đang bảo vệ danh dự. Không chỉ thế, khi một người bị đẩy vào thế phải “thua”, họ có xu hướng tìm mọi cách để cứu lại hình ảnh của mình. Vì vậy, có những lúc sự thật được nói ra nhưng lại bị từ chối không phải vì sự thật thiếu sức mạnh, mà vì cách ta mang sự thật đến đã khiến người kia không còn một con đường danh dự để bước về phía nó.
Đó là lý do tại sao trong những cuộc đối thoại quan trọng, thái độ đôi khi có sức mạnh hơn cả lập luận. Một người có thể quên nhiều điều ta đã nói, nhưng rất lâu sau vẫn nhớ cảm giác họ có khi nói chuyện với ta. Nếu họ cảm thấy bị coi thường, họ sẽ nhớ sự coi thường ấy. Nếu họ cảm thấy bị lên lớp, họ sẽ dựng hàng rào. Nếu họ cảm thấy ta đến chỉ để chứng minh mình đúng, họ sẽ chuẩn bị để chống lại. Nhưng nếu họ cảm thấy được tôn trọng, được lắng nghe, được phép suy nghĩ mà không bị làm nhục, cánh cửa nội tâm có thể mở ra một khe nhỏ. Và nhiều khi, chỉ một khe nhỏ ấy đã quý hơn cả một trăm lý lẽ.
Muốn đối thoại với một hệ thống niềm tin, trước hết phải biết lắng nghe câu chuyện nằm phía sau niềm tin ấy. Thay vì lập tức hỏi: “Tại sao anh lại tin một điều vô lý như vậy?”, có thể hỏi: “Điều gì đã khiến anh đi đến cách nhìn này?” Hai câu hỏi nghe gần nhau nhưng mở ra hai thế giới khác nhau. Câu thứ nhất đã có phán quyết trong đó; câu thứ hai có sự tò mò. Câu thứ nhất buộc người kia phải phòng thủ; câu thứ hai cho họ cơ hội kể lại hành trình của mình. Và khi một người kể, ta có thể bắt đầu hiểu rằng đằng sau một quan điểm cứng rắn đôi khi là một vết thương. Đằng sau sự nghi ngờ đôi khi là một lần bị phản bội. Đằng sau thói kiểm soát đôi khi là một tuổi thơ đầy bất ổn. Đằng sau sự khép kín đôi khi là kinh nghiệm từng bị chế giễu. Đằng sau một niềm tin tưởng như phi lý đôi khi là một nỗ lực rất con người để khiến cuộc đời bớt đáng sợ.
Hiểu không có nghĩa là đồng ý. Đây là điều rất cần phân biệt. Ta có thể hiểu tại sao một người trở nên cay nghiệt mà không cho rằng cay nghiệt là đúng. Ta có thể hiểu nguồn gốc của một thành kiến mà vẫn phản đối thành kiến ấy. Ta có thể nhìn thấy nỗi sợ phía sau một quan điểm mà vẫn khẳng định quan điểm ấy đang gây hại. Lòng cảm thông không bắt buộc ta phải từ bỏ chân lý. Trái lại, lòng cảm thông giúp ta nói chân lý theo một cách mà người khác còn có thể nghe được. Có những người nhân danh “thẳng thắn” để nói những điều đúng bằng một thái độ làm tổn thương. Họ nghĩ rằng chỉ cần nội dung đúng thì cách nói không quan trọng. Nhưng con người không phải một cái máy tiếp nhận dữ kiện. Một chân lý được ném vào mặt người khác như một hòn đá rất dễ khiến họ chỉ cảm thấy đau mà không còn nhìn thấy chân lý. Cùng một câu nói, nếu được trao bằng sự tôn trọng, có thể trở thành hạt giống; nếu được trao bằng khinh miệt, có thể trở thành vũ khí.
Đức Giêsu trong Tin Mừng đã cho chúng ta một cách nhìn rất sâu sắc về sự thật và con người. Người không bao giờ hạ thấp sự thật để làm vừa lòng người khác, nhưng Người cũng không biến sự thật thành một cây gậy để đánh người. Với người phụ nữ bị bắt quả tang phạm tội, Người không gọi tội là điều tốt, nhưng Người cũng không cho đám đông quyền nghiền nát một con người dưới những hòn đá của sự tự mãn. Với người phụ nữ Samari, Người chạm đến một đời sống đầy những khúc mắc, nhưng cuộc đối thoại bắt đầu bằng một lời rất đơn giản: “Chị cho tôi xin chút nước uống.” Người không bắt đầu bằng kết án. Người bắt đầu bằng gặp gỡ. Với Nicôđêmô, một người có học thức và có vị trí, Người kiên nhẫn dẫn ông đi từ điều ông biết đến điều ông chưa hiểu. Với Tôma, Người không chế giễu sự nghi ngờ, nhưng bước vào chính nơi Tôma đang vướng mắc. Với Phêrô, Người không để cho thất bại cuối cùng định nghĩa toàn bộ con người ông. Cách của Đức Giêsu cho thấy một điều: muốn một người thay đổi tận căn, trước hết hãy để họ cảm nhận rằng họ không bị tiêu diệt khi sự thật xuất hiện.
Nhiều khi chúng ta thất bại trong việc giúp người khác thay đổi vì quá vội vàng. Ta nhìn thấy một sai lầm và muốn người kia sửa ngay. Ta nghe một quan điểm và muốn phản bác ngay. Ta thấy một người đang tự làm khổ mình và nóng lòng lôi họ ra khỏi đó. Nhưng tâm hồn con người có nhịp điệu riêng. Một điều ta đã suy nghĩ mười năm không thể đòi người khác tiếp nhận trong mười phút. Một nhận thức ta có được sau hàng trăm lần vấp ngã không thể ép người khác hiểu chỉ bằng một câu khuyên bảo. Có những điều chỉ khi chính họ đi qua một kinh nghiệm nào đó mới bắt đầu nhìn thấy. Có những câu nói hôm nay họ phản đối nhưng năm năm sau lại nhớ đến. Có những hạt giống phải nằm rất lâu trong lòng đất mới nảy mầm. Nếu ta thực sự yêu người khác, ta phải học cả nghệ thuật gieo hạt mà không đòi nhìn thấy ngay mùa gặt.
Điều ấy đặc biệt quan trọng trong gia đình. Bao nhiêu cha mẹ đau lòng vì con cái không nghe. Bao nhiêu vợ chồng mệt mỏi vì nói mãi mà người kia không thay đổi. Bao nhiêu anh chị em xa nhau vì những cuộc tranh luận không có hồi kết. Ta thường nói: “Tôi nói vì thương.” Điều ấy có thể đúng. Nhưng tình thương không chỉ được đo bằng động cơ của người nói; nó còn được thể hiện bằng cách người kia được đối xử. Có khi ta thực sự thương nhưng lại nói trong lúc nóng giận. Có khi ta muốn điều tốt cho người kia nhưng lại làm họ cảm thấy mình vô dụng. Có khi ta cố sửa một thói quen nhưng vô tình xúc phạm đến phẩm giá. Và có khi ta nhân danh sự thật để xả hết những bực bội đã tích tụ lâu ngày. Khi ấy, điều người kia nhớ không còn là điều ta muốn dạy, mà là nỗi đau khi bị hạ thấp.
Một quy tắc rất đáng suy nghĩ là: con người dễ thay đổi hơn khi họ không cảm thấy mình phải tự vệ. Một đứa trẻ nhận lỗi dễ hơn nếu nó biết rằng dù sai, nó vẫn được yêu. Một người bạn dễ xem xét lại quan điểm hơn nếu họ biết rằng sự bất đồng không làm mất tình bạn. Một người vợ dễ thừa nhận sai sót hơn nếu không lo chồng dùng điều đó để làm nhục. Một người chồng dễ mở lòng hơn nếu cảm thấy mình được nghe chứ không bị xét xử. Một người đang khủng hoảng đức tin dễ nói thật hơn nếu không sợ lập tức bị dán nhãn. Một người trẻ dễ trở về hơn nếu biết rằng phía sau cánh cửa vẫn có một người chờ họ bằng tình thương chứ không phải một bản cáo trạng. Cảm giác an toàn không làm con người yếu đi; nó tạo điều kiện để họ đủ can đảm nhìn vào những điều mình chưa muốn nhìn.
Ở chiều ngược lại, chính chúng ta cũng cần tự hỏi: vì sao tôi muốn thuyết phục người này? Vì yêu họ hay vì tôi không chịu nổi việc có người bất đồng với mình? Tôi đang tìm kiếm sự thật hay đang tìm cảm giác chiến thắng? Tôi thực sự muốn người kia tốt hơn hay muốn chứng minh rằng tôi thông minh hơn? Tôi có thể để người kia có thời gian hay tôi phải thấy họ lập tức công nhận mình đúng? Có những cuộc tranh luận không mang lại ích lợi nào ngoài việc nuôi cái tôi. Hai người nói rất nhiều nhưng không ai nghe. Mỗi bên chỉ chờ người kia ngừng để tiếp tục phản bác. Đó không còn là đối thoại. Đó là hai độc thoại diễn ra cùng lúc.
Người trưởng thành không thấy mình buộc phải sửa mọi điều mình cho là sai. Có những lúc cần lên tiếng. Có những lúc phải bảo vệ sự thật, bảo vệ người yếu thế, ngăn chặn điều gây hại. Nhưng cũng có những lúc im lặng là khôn ngoan. Không phải mọi quan điểm trên mạng đều cần phản bác. Không phải mọi lời khiêu khích đều xứng đáng với thời gian của ta. Không phải mọi người đều đang ở trạng thái có thể đối thoại. Có những người đặt câu hỏi vì muốn biết; hãy nói với họ. Có những người đặt câu hỏi vì muốn tranh luận; hãy cân nhắc. Có những người không hỏi để tìm câu trả lời mà chỉ tìm cơ hội để tấn công; đôi khi tốt nhất là không bước vào cuộc chơi ấy. Khôn ngoan không chỉ là biết nói điều gì mà còn biết nói với ai, khi nào và trong hoàn cảnh nào.
Trong đời sống đức tin cũng vậy. Có những người tưởng rằng truyền giáo nghĩa là phải thắng cho được một cuộc tranh luận. Nhưng Tin Mừng không được trao truyền bằng sự kiêu ngạo. Đức tin Kitô giáo không phải một cuộc thi xem ai có hệ thống lập luận sắc bén hơn. Dĩ nhiên, đức tin không chống lại lý trí; Kitô giáo có một truyền thống trí tuệ rất sâu sắc và luôn coi trọng việc tìm kiếm chân lý. Nhưng người ta hiếm khi bước đến gần Thiên Chúa chỉ vì bị dồn vào chân tường trong một cuộc tranh biện. Nhiều người bắt đầu mở lòng với đức tin bởi họ đã gặp một người sống tử tế, một người biết lắng nghe, một người tha thứ khi có quyền trả đũa, một người vẫn bình an giữa đau khổ, một người không phô trương nhưng có một chiều sâu khó giải thích. Trước khi một người hỏi về giáo lý ta tin, họ có thể đã âm thầm quan sát cách ta đối xử với họ. Một Kitô hữu có thể thuộc rất nhiều câu Kinh Thánh nhưng nếu thái độ của họ luôn khinh miệt những người nghĩ khác, chính thái độ ấy có thể trở thành một bức tường che mất Tin Mừng.
Thánh Phaolô đã nói một câu rất mạnh: “Có được nói các thứ tiếng của loài người và của các thiên thần đi nữa, mà không có đức mến, thì tôi cũng chẳng khác gì thanh la phèng phèng, chũm chọe xoang xoảng.” Có thể áp dụng điều ấy cả vào đời sống đối thoại. Ta có thể có dữ kiện đúng, lý luận đúng, nguồn tham khảo đúng, nhưng nếu thiếu tình yêu, những điều đúng ấy có thể chỉ trở thành tiếng ồn. Đức mến không thay thế chân lý, nhưng làm cho chân lý có khuôn mặt con người. Đức mến không bảo ta im lặng trước sai lầm, nhưng dạy ta nhớ rằng người đang sai vẫn là một con người có phẩm giá. Và có lẽ chính ở đây ta cần học lại một điều rất căn bản: một con người quan trọng hơn việc ta thắng họ trong một cuộc tranh luận.
Cũng phải nói thêm rằng không phải niềm tin nào cũng đáng được giữ chỉ vì nó tạo cảm giác an toàn. Có những niềm tin cần được chữa lành. “Tôi không đáng được yêu” là một niềm tin có thể phá hủy cả đời người. “Tôi phải làm hài lòng tất cả mọi người thì mới có giá trị” là một niềm tin biến người ta thành nô lệ. “Ai cũng sẽ bỏ tôi” có thể khiến một người tự phá hỏng những mối quan hệ tốt trước khi họ kịp bị bỏ. “Tôi không bao giờ thay đổi được” có thể trở thành lời tiên tri tự hoàn thành. “Chỉ có tôi mới đúng” có thể biến đời sống thành một pháo đài cô độc. “Nếu tôi nhận sai, tôi sẽ mất giá trị” sẽ khiến một người càng lớn tuổi càng cứng lại. Không phải mọi điều đã giúp ta sống sót trong quá khứ đều còn phù hợp để giúp ta sống trưởng thành trong hiện tại. Có những cơ chế từng bảo vệ ta lúc nhỏ nhưng khi lớn lên lại nhốt ta vào trong chúng.
Chữa lành một hệ thống niềm tin méo mó không bắt đầu bằng việc căm ghét bản thân vì đã từng tin sai. Nó bắt đầu bằng sự thành thật. Ta có thể hỏi chính mình: Tôi đang tin điều gì về bản thân? Tôi tin gì về con người? Tôi tin gì về tình yêu? Tôi tin gì về thất bại? Tôi tin gì về tiền bạc? Tôi tin gì về Thiên Chúa? Những niềm tin ấy đến từ đâu? Chúng có thật sự đúng không? Hay chúng chỉ là kết luận tôi rút ra trong một giai đoạn rất đau đớn? Có khi một biến cố duy nhất đã trở thành lăng kính cho cả cuộc đời. Một người từng bị phản bội nói: “Không ai đáng tin.” Nhưng “một người đã phản bội tôi” không đồng nghĩa với “mọi người đều phản bội”. Một người thất bại một lần nói: “Tôi không có khả năng.” Nhưng “tôi đã thất bại” không đồng nghĩa với “tôi là một thất bại”. Một người bị từ chối nói: “Tôi không đáng được yêu.” Nhưng “người ấy không chọn tôi” không đồng nghĩa với “tôi không có giá trị”. Sự thật thường tinh tế hơn những kết luận tuyệt đối mà vết thương dạy ta.
Trong đời sống thiêng liêng, có những niềm tin méo mó về Thiên Chúa còn gây hậu quả sâu sắc hơn. Có người hình dung Thiên Chúa như một vị quan tòa luôn chờ mình sai để trừng phạt. Có người tin rằng chỉ khi mình hoàn hảo Thiên Chúa mới yêu. Có người nghĩ đau khổ nào cũng là hình phạt. Có người cầu nguyện mãi một điều không được rồi kết luận Thiên Chúa đã bỏ mình. Nhưng Tin Mừng cho thấy một Thiên Chúa khác: một Người Cha chạy ra đón đứa con trở về khi nó còn ở đằng xa; một Mục Tử đi tìm con chiên lạc; một Đức Giêsu khóc trước mồ Lazarô; một Đấng chịu đóng đinh hơn là đóng đinh kẻ có tội. Có những lúc hành trình trưởng thành trong đức tin chính là để cho khuôn mặt của Đức Kitô từ từ phá vỡ những hình ảnh sai lạc về Thiên Chúa mà ta đã vô thức mang từ thời thơ ấu.
Cũng vì hệ thống niềm tin sâu như vậy nên việc thay đổi thật sự cần nhiều hơn thông tin. Nó cần trải nghiệm mới. Một người tin rằng “không ai đáng tin” có thể nghe hàng trăm bài giảng về niềm tin nhưng đôi khi điều chữa lành họ lại là nhiều năm được một người tử tế giữ lời. Một người tin rằng “nói thật sẽ bị trừng phạt” cần gặp những tương quan trong đó sự thành thật được đón nhận. Một người tin rằng “tôi vô dụng” cần không chỉ lời động viên nhưng những kinh nghiệm thực tế cho thấy họ có thể làm được điều gì đó. Một người đã quen với bạo lực cần được sống đủ lâu trong một môi trường không bạo lực để cơ thể họ học lại rằng bình an là có thật. Một người xa Thiên Chúa có khi không cần ngay một bài thần học dài, mà cần gặp một cộng đoàn nơi họ được chào đón mà không bị dò xét. Những trải nghiệm mới từ từ viết lại những kết luận cũ.
Vì thế, nếu ta thật sự muốn giúp một người thay đổi, có lẽ nên bớt ám ảnh bởi câu hỏi: “Tôi phải nói gì để họ hiểu?” và thêm một câu khác: “Tôi phải hiện diện thế nào để họ có thể an toàn mà suy nghĩ lại?” Đôi khi câu trả lời là kiên nhẫn. Đôi khi là im lặng. Đôi khi là đặt câu hỏi. Đôi khi là kể câu chuyện của chính mình thay vì giảng giải cuộc đời người khác. Ta có thể nói: “Ngày trước tôi cũng từng nghĩ như vậy, rồi một biến cố khiến tôi phải xem lại.” Một chứng từ chân thành thường ít gây phòng thủ hơn một bài giảng. Khi ta kể điều mình đã học với sự khiêm tốn, người kia không cảm thấy bị đặt vào ghế bị cáo. Họ chỉ được mời nhìn qua một cửa sổ khác.
Hãy nhớ rằng con người hiếm khi thay đổi khi bị làm nhục. Sự xấu hổ có thể khiến họ im lặng, nhưng không nhất thiết khiến họ trưởng thành. Một đứa trẻ bị chế giễu vì sai có thể học cách giấu sai chứ không học cách sửa sai. Một người lớn bị công kích vì quan điểm có thể học cách tránh nói thật chứ không học cách suy nghĩ sâu hơn. Nếu ta muốn xây dựng một nền văn hóa trong đó con người dám thay đổi, ta cần xây dựng một nền văn hóa trong đó người ta được phép nói: “Tôi đã sai” mà không bị nghiền nát. Thế giới sẽ trưởng thành hơn biết bao nếu con người không phải bảo vệ mọi quan điểm cũ chỉ vì sợ bị chế nhạo khi thay đổi.
Cũng vậy, bản thân ta nên tập một thói quen rất đẹp: thỉnh thoảng đặt niềm tin của mình dưới ánh sáng của câu hỏi. Không phải để trở thành hoài nghi với tất cả, nhưng để tránh biến niềm tin thành thần tượng. Tôi tin điều này vì nó đúng, hay vì nó quen thuộc? Tôi bảo vệ điều này vì nó có cơ sở, hay vì tôi sợ mất cảm giác an toàn? Nếu người tôi không thích nói điều này, tôi có còn thấy nó đúng không? Nếu một dữ kiện mới xuất hiện, tôi có sẵn lòng xem xét không? Nếu tôi phát hiện người tôi kính trọng đã sai ở một điểm, tôi có thể tiếp tục trân trọng họ mà không phải bảo vệ cái sai ấy không? Nếu một truyền thống tôi yêu quý có một cách diễn đạt cần điều chỉnh, tôi có đủ bình an để phân biệt điều cốt lõi với hình thức lịch sử của nó không? Những câu hỏi như thế không phá hủy niềm tin; chúng thanh luyện niềm tin.
Đức tin chân thật không sợ sự thật. Một niềm tin lành mạnh không cần phải bịt tai trước mọi câu hỏi. Một người thực sự vững vàng không cần biến mọi bất đồng thành kẻ thù. Chỉ khi bên trong rất mong manh, ta mới cảm thấy mọi câu hỏi đều là một cuộc tấn công. Càng trưởng thành, ta càng có khả năng ngồi với người không giống mình mà không đánh mất chính mình. Ta có thể nghe mà không nhất thiết đồng ý. Ta có thể phản biện mà không xúc phạm. Ta có thể nói mạnh mà không tàn nhẫn. Ta có thể bảo vệ điều đúng mà vẫn tôn trọng người đang sai. Ta có thể kết thúc một cuộc trò chuyện bằng câu: “Chúng ta chưa đồng ý với nhau, nhưng tôi vẫn quý bạn.”
Đó là một sức mạnh rất lớn. Bởi thế giới hôm nay không thiếu thông tin; thế giới thiếu khả năng đối thoại. Chúng ta có nhiều phương tiện để lên tiếng hơn bất cứ thời đại nào, nhưng khả năng lắng nghe lại có vẻ ngày càng mong manh. Mạng xã hội khuyến khích tốc độ, trong khi hiểu một con người cần thời gian. Thuật toán thường đưa ta đến gần những người nghĩ giống mình, khiến ta càng tin rằng thế giới chỉ có những người “sáng suốt như ta” và những người “ngu ngốc ở phía bên kia”. Ta học cách phản ứng trước khi suy nghĩ, chia sẻ trước khi kiểm chứng, phẫn nộ trước khi tìm hiểu. Càng ngày người ta càng khó nói: “Tôi chưa biết đủ để có ý kiến.” Trong một nền văn hóa như thế, khiêm tốn trí tuệ gần như trở thành một nhân đức cách mạng.
Có lẽ điều cần thiết nhất không phải là học thêm nhiều kỹ thuật tranh luận, mà là học yêu sự thật hơn yêu cảm giác mình đúng. Hai điều ấy không giống nhau. Người yêu cảm giác mình đúng sẽ cố chứng minh mình thắng. Người yêu sự thật có thể vui khi được người khác sửa. Người yêu cảm giác mình đúng sẽ chỉ tìm bằng chứng thuận lợi. Người yêu sự thật sẽ dám đọc cả những điều khiến mình khó chịu. Người yêu cảm giác mình đúng xem thay đổi quan điểm là nhục nhã. Người yêu sự thật xem thay đổi quan điểm trước bằng chứng tốt hơn là trưởng thành. Người yêu cảm giác mình đúng cần có kẻ thua. Người yêu sự thật chỉ cần cả hai tiến gần hơn đến điều chân thật.
Và sâu hơn nữa, người Kitô hữu được mời gọi yêu con người hơn yêu chiến thắng. Chúng ta không được gửi vào đời để làm cho mọi người phải thừa nhận mình đúng. Chúng ta được gửi đi để làm chứng cho sự thật trong tình yêu. Có khi lời chứng ấy là một lời nói. Có khi là một sự im lặng. Có khi là một cuộc tranh luận cần thiết. Có khi là một vòng tay. Có khi là việc kiên nhẫn với một người mà ta biết hôm nay họ chưa thể hiểu. Có khi là cầu nguyện nhiều hơn nói. Có khi là để cho chính đời sống của mình trở thành bằng chứng.
Người ta có thể bác bỏ một lý luận, nhưng rất khó phủ nhận một đời sống tốt lành. Người ta có thể tranh cãi về tha thứ, nhưng khi gặp một người thực sự tha thứ, họ phải suy nghĩ. Người ta có thể hoài nghi về lòng thương xót, nhưng khi được thương xót lúc mình không xứng đáng, một điều gì đó trong lòng sẽ lay động. Người ta có thể nghi ngờ Thiên Chúa, nhưng nếu gặp một người đã đi qua đau khổ mà không trở nên cay độc, họ có thể tự hỏi nguồn sức mạnh ấy đến từ đâu. Có những niềm tin không được thay đổi bằng lý luận mà bằng một cuộc gặp gỡ.
Cuối cùng, điều quan trọng nhất có lẽ là nhớ rằng mỗi con người đều đang mang một thế giới bên trong mà ta không nhìn thấy hết. Khi một người phản ứng dữ dội trước một ý kiến, có thể ta vừa chạm vào một vùng rất đau. Khi họ nhất quyết bảo vệ một niềm tin, có thể niềm tin ấy đang giữ một phần cuộc đời họ khỏi sụp đổ. Điều đó không khiến mọi niềm tin trở thành đúng, nhưng khiến ta nên bước vào tâm hồn người khác bằng sự kính trọng. Không ai thích một người lạ mang búa vào nhà mình rồi bảo rằng họ đến để sửa lại nền móng. Nếu muốn giúp một người tái xây dựng thế giới bên trong, trước hết phải được họ tin tưởng đủ để bước vào.
Và có lẽ chúng ta cũng cần dành cho chính mình sự dịu dàng ấy. Mỗi người đều có những niềm tin phải học lại, những kết luận phải sửa lại, những bức tường cần tháo xuống. Đừng xấu hổ vì mình từng hiểu chưa đúng. Chỉ đáng buồn nếu ta biết có thể mình sai mà nhất quyết không chịu nhìn lại. Cuộc đời không đòi ta sinh ra đã khôn ngoan. Cuộc đời mời ta mỗi ngày trở nên chân thật hơn một chút. Thiên Chúa cũng không đòi ta phải lập tức hiểu hết mọi điều. Người dẫn ta từng bước. Có những ảo tưởng Người tháo khỏi ta rất nhẹ. Có những chỗ bám Người để ta giữ thêm một thời gian vì biết ta chưa đủ mạnh để buông. Có những sự thật Người không ném vào ta như một bản án mà từ từ soi sáng như bình minh.
Thế nên, lần tới khi ta gặp một người có một niềm tin mà mình cho là sai, có lẽ trước khi phản bác, hãy tự hỏi: “Điều gì đang được bảo vệ phía sau niềm tin này?” Và lần tới khi ta thấy mình nổi giận vì ai đó thách thức quan điểm của mình, cũng hãy tự hỏi: “Tôi đang bảo vệ sự thật, hay đang bảo vệ cảm giác an toàn của cái tôi?” Hai câu hỏi ấy có thể cứu nhiều cuộc đối thoại. Chúng có thể cứu một tình bạn, một gia đình, một cộng đoàn. Chúng có thể làm cho ta bớt phán xét và sâu sắc hơn. Bởi sự thật cần lòng can đảm, nhưng sự thật cũng cần lòng nhân hậu. Người khác không phải một bài toán để ta giải, không phải một đối thủ để ta đánh bại, không phải một dự án để ta sửa chữa. Họ là một mầu nhiệm cần được tôn trọng.
Có những cánh cửa càng đẩy mạnh càng đóng chặt. Chỉ khi ta ngừng đẩy, đứng lại và gõ nhẹ, phía bên trong mới có thể có người tự nguyện mở ra. Tâm hồn con người cũng vậy. Lý lẽ có thể gõ cửa, nhưng sự tôn trọng mới khiến người ta muốn mở. Chân lý có thể chiếu sáng, nhưng tình yêu mới khiến người ta đủ can đảm bước ra khỏi bóng tối. Và sau tất cả những tranh luận, những bất đồng, những hệ thống niềm tin chằng chịt mà mỗi người đang mang, có lẽ điều ta cần học nhất vẫn là điều rất cũ mà chưa bao giờ dễ: nói sự thật trong tình yêu, lắng nghe trong khiêm tốn, sửa người khác mà không làm nhục họ, và sẵn sàng để chính mình cũng được sửa.
Bởi trưởng thành không phải là ngày ta có câu trả lời cho mọi vấn đề. Trưởng thành là ngày ta không còn sợ một câu hỏi chỉ vì nó có thể làm mình phải thay đổi. Khôn ngoan không phải là giữ nguyên mọi điều mình từng tin. Khôn ngoan là đủ khiêm tốn để nhận ra điều gì phải giữ, điều gì phải bỏ, điều gì phải học lại, và điều gì cần trao vào tay Thiên Chúa. Một tâm hồn tự do không phải là tâm hồn không có niềm tin, nhưng là tâm hồn không biến niềm tin của mình thành nhà tù. Và một người thực sự mạnh không phải là người không bao giờ đổi ý, mà là người có thể nói trong bình an: “Tôi đã từng nghĩ như thế. Hôm nay, nhờ hiểu thêm, tôi thấy mình cần đi sâu hơn.”
Có lẽ lúc ấy, ta mới thật sự bắt đầu bước ra khỏi nhu cầu luôn luôn phải đúng để bước vào hành trình trở nên chân thật. Và đó là một trong những hành trình đẹp nhất của đời người.
Lm. Anmai, CSsR
CÀNG DÁM CHÁY HẾT MÌNH, CON NGƯỜI CÀNG TÌM THẤY SỨC MẠNH
Hỡi con người! Có một nghịch lý rất lạ trong đời sống mà chỉ những ai đã từng đi qua những tháng ngày thật sự chiến đấu mới hiểu được: có những lúc ta càng giữ sức, ta càng yếu; càng sợ mệt, ta càng mỏi; càng tìm cách tránh đau, ta càng trở nên mong manh; càng nuông chiều bản thân, ta càng mất đi sức mạnh để sống. Trong khi đó, có những con người tưởng như đã đi đến tận cùng giới hạn, đã chịu quá nhiều áp lực, đã bước qua quá nhiều thử thách, đã thức dậy trong những buổi sáng không còn muốn bước tiếp, vậy mà nơi họ lại xuất hiện một nguồn lực kỳ lạ khiến họ đứng dậy thêm một lần nữa. Người ngoài nhìn vào và tự hỏi: sức đâu mà họ còn đi được? Sức đâu mà người ấy vẫn có thể làm việc, vẫn có thể yêu thương, vẫn có thể hy vọng, vẫn có thể phục vụ, vẫn có thể bước tiếp sau từng ấy đổ vỡ? Có lẽ bí mật nằm ở chỗ này: sinh lực của con người không giống một bình nước chỉ biết vơi dần mỗi khi sử dụng. Có một thứ sinh lực của tinh thần càng được đem ra phục vụ một điều cao quý, càng được luyện qua hy sinh, kỷ luật và trách nhiệm, lại càng được mở rộng. Điều làm con người cạn kiệt không phải lúc nào cũng là làm việc nhiều. Nhiều khi điều khiến ta cạn kiệt lại chính là sống không mục đích, không kỷ luật, không đích đến, ngày ngày tiêu hao thời gian vào những điều vô nghĩa rồi tự hỏi tại sao lòng mình mệt mỏi đến thế.
Có người làm việc cả ngày mà tối về lòng vẫn sáng, bởi họ biết mình đang sống cho điều gì. Có người chẳng làm bao nhiêu mà vẫn thấy kiệt quệ, bởi trong họ không có một lý tưởng nào đủ lớn để kéo họ ra khỏi chính mình. Thân xác cần nghỉ ngơi, điều ấy không ai phủ nhận. Con người có giới hạn, và coi thường giới hạn không phải là can đảm mà có khi chỉ là thiếu khôn ngoan. Nhưng cũng cần phân biệt rất rõ nghỉ ngơi với nuông chiều, phục hồi với buông thả, biết giới hạn với viện cớ cho sự lười biếng. Nghỉ ngơi chân chính giúp con người trở lại mạnh mẽ hơn để tiếp tục trách nhiệm. Còn nuông chiều khiến người ta ngày một yếu hơn và cuối cùng coi bất cứ khó khăn nào cũng là lý do chính đáng để rút lui. Một người tập thể thao hiểu điều này rất rõ. Cơ bắp không lớn lên vì được đặt trên chiếc ghế êm ái. Nó lớn lên khi phải chịu một sức căng vừa đủ, chịu những lần co kéo, chịu những buổi tập khiến thân thể đau nhức. Ý chí cũng vậy. Một ý chí chưa từng bị thử thách thường tưởng mình mạnh, cho đến ngày cuộc đời đặt trước nó một biến cố thật sự. Chỉ lúc ấy người ta mới biết phần nào trong mình là sức mạnh thật và phần nào chỉ là ảo tưởng.
Con người hôm nay sống giữa một nền văn hóa rất dễ tạo ra thói quen tránh né khó chịu. Chúng ta muốn mọi thứ nhanh hơn, tiện hơn, nhẹ nhàng hơn. Đói thì có đồ ăn đến tận cửa. Buồn thì mở điện thoại. Trống rỗng thì tìm một đoạn video. Cô đơn thì lướt mạng. Chán thì chuyển nội dung. Khó chịu thì bỏ đi. Mâu thuẫn thì chặn nhau. Công việc khó thì trì hoãn. Một ý tưởng cần nhiều năm mới thành hình lại bị bỏ chỉ vì vài tuần chưa có kết quả. Tình yêu cần nhẫn nại lại bị kết luận thất bại chỉ sau vài lần không được như mong muốn. Người ta dần quen với việc mọi nhu cầu phải được đáp ứng ngay, mọi khó chịu phải được loại bỏ ngay và mọi nỗ lực phải lập tức sinh phần thưởng. Nhưng đời sống không được xây dựng như vậy. Những điều quý giá nhất thường có nhịp điệu chậm. Một nhân cách cần nhiều năm. Một gia đình cần cả đời gìn giữ. Một ơn gọi cần vô số ngày bình thường. Một tâm hồn trưởng thành phải được nhào nặn qua những lần chờ đợi, thất vọng, sửa mình và bắt đầu lại. Một đức tin sâu không xuất hiện từ vài phút xúc động, nhưng được nuôi bằng biết bao ngày cầu nguyện khô khan mà người ta vẫn trung thành ở lại.
Điều nguy hiểm nhất của sự dễ dãi không nằm ở chỗ nó làm ta mất vài giờ hay vài ngày. Điều đáng sợ hơn là nó âm thầm tạo ra một con người ngày càng thiếu khả năng chịu đựng. Hôm nay ta trì hoãn một việc nhỏ. Ngày mai ta dễ trì hoãn một việc lớn hơn. Hôm nay ta tự cho phép mình bỏ cuộc vì hơi mệt. Lần tới, chỉ cần một chút thất vọng cũng đủ khiến ta quay lưng. Dần dần, một thói quen được hình thành: hễ khó là tránh, hễ đau là chạy, hễ không được công nhận là nản, hễ không thấy kết quả ngay là bỏ. Và đến một lúc nào đó, người ta không còn biết chính mình đã yếu đi từ khi nào. Ý chí hiếm khi chết trong một trận chiến lớn. Nó thường chết bởi hàng ngàn lần đầu hàng rất nhỏ.
Ngược lại, sức mạnh cũng được xây dựng từ những điều rất nhỏ. Đó là sáng nay không muốn dậy nhưng vẫn dậy. Là công việc không ai kiểm tra nhưng vẫn làm cho tử tế. Là lời hứa chẳng ai nhắc nhưng mình vẫn giữ. Là một nhiệm vụ chẳng ai biết mình đã vất vả bao nhiêu nhưng vẫn hoàn thành. Là một cơn nóng giận đang trào lên nhưng ta biết im lặng. Là lúc muốn trả đũa nhưng chọn tha thứ. Là khi mệt mà vẫn dành thời gian cho người cần mình, không phải vì muốn trở thành anh hùng, nhưng vì biết tình yêu luôn có một giá phải trả. Đó là lúc một người cha đi làm khi lòng đầy lo lắng nhưng vẫn cố đem sự bình an về nhà. Là người mẹ thức dậy giữa đêm dù ngày hôm ấy đã mệt rã rời. Là một người trẻ âm thầm học hành khi bạn bè đang vui chơi. Là một người thất bại vẫn bắt đầu lại dù không ai còn tin vào họ. Là người bệnh cố mỉm cười để người thân đỡ lo. Là một linh mục sau một ngày dài vẫn kiên nhẫn nghe thêm một câu chuyện của người đang tuyệt vọng. Chính những điều ấy làm cho nội lực dày lên. Sức mạnh không đến bằng lời tuyên bố. Nó được tích lũy trong thầm lặng.
Có một ảo tưởng rất phổ biến rằng người mạnh là người không biết mệt, không biết đau, không bao giờ muốn bỏ cuộc. Không phải vậy. Người mạnh cũng mệt. Người mạnh cũng có lúc ngồi xuống và thấy mình không muốn làm gì nữa. Người mạnh cũng có đêm mất ngủ, có ngày chán nản, có khi nhìn con đường phía trước mà sợ. Khác biệt nằm ở chỗ họ không trao quyền quyết định đời mình cho cảm xúc nhất thời. Họ hiểu rằng cảm xúc là thật nhưng không phải lúc nào cũng là chỉ huy tốt. Hôm nay lòng ta muốn bỏ cuộc không có nghĩa là con đường ấy sai. Hôm nay ta chưa thấy kết quả không có nghĩa mọi cố gắng đều vô nghĩa. Hôm nay ta mệt không có nghĩa ta thất bại. Có những buổi sáng điều anh hùng nhất không phải là làm một việc phi thường, nhưng đơn giản chỉ là tiếp tục.
Đời sống trưởng thành bắt đầu khi con người hiểu rằng không phải điều gì mình muốn cũng nên làm và không phải điều gì mình không muốn cũng nên tránh. Có những điều ta không muốn nhưng vẫn phải làm vì đó là trách nhiệm. Có những điều ta rất muốn nhưng cần từ chối vì nó sẽ làm mình yếu đi. Kỷ luật chính là khoảng cách giữa điều tôi đang muốn và điều tôi biết mình phải làm. Không có kỷ luật, con người trở thành nô lệ của tâm trạng. Hôm nay vui thì làm, buồn thì bỏ. Có động lực thì cố, mất cảm hứng thì dừng. Nhưng những công trình lớn của đời người không được xây bằng cảm hứng. Chúng được xây bằng lòng trung thành. Người viết không phải ngày nào cũng muốn viết. Người học không phải ngày nào cũng muốn học. Người làm cha mẹ không phải lúc nào cũng cảm thấy đầy năng lượng để chăm sóc con cái. Người sống đời tận hiến không phải ngày nào cũng cảm thấy sốt sắng. Tình yêu hôn nhân không phải ngày nào cũng ngọt ngào. Chính khả năng trung thành khi cảm xúc không còn nâng đỡ mới phân biệt một sự khởi đầu đẹp với một đời sống có chiều sâu.
Bởi vậy, câu “hãy thiêu cháy hết mình” chỉ có ý nghĩa khi ta hiểu đúng chữ “cháy”. Cháy hết mình không phải là hủy hoại bản thân. Không phải biến cơ thể thành một cỗ máy, khước từ giấc ngủ, khinh thường bệnh tật, coi nghỉ ngơi là tội lỗi hay lấy kiệt sức làm huy chương. Đó không phải là sức mạnh mà đôi khi chỉ là một hình thức tự bạo hành được tô bằng ngôn ngữ thành tích. Thiên Chúa dựng nên con người có nhịp ngày và đêm, có làm việc và nghỉ ngơi, có lên đường và dừng lại. Chính Đức Giêsu cũng có lúc rời đám đông để cầu nguyện, có lúc bảo các môn đệ: “Anh em hãy lánh riêng ra đến một nơi thanh vắng mà nghỉ ngơi đôi chút.” Vì thế, đời sống mạnh mẽ không phải là làm việc không ngừng, nhưng là dồn năng lượng vào những điều đáng làm và loại bỏ những thứ vô nghĩa đang hút cạn sức mình. Có người không mệt vì làm quá nhiều việc tốt; họ mệt vì ôm quá nhiều thứ không thuộc trách nhiệm của mình: quá nhiều tranh cãi, quá nhiều so sánh, quá nhiều lo người khác nghĩ gì, quá nhiều thời gian nhìn cuộc đời người khác, quá nhiều nhu cầu phải chứng minh chính mình. Khi dám buông những điều ấy, ta mới có sức cho điều thật sự cần.
Vắt kiệt sức mình cho điều cao quý hoàn toàn khác với vắt kiệt đời mình cho sự công nhận. Một người có thể làm việc mười sáu giờ một ngày mà chưa chắc đang sống có ý nghĩa. Nếu tất cả nỗ lực chỉ nhằm hơn người khác, kiếm thêm lời khen, tạo một hình ảnh thành công hay chạy khỏi cảm giác mình không đủ tốt, thì càng thành công người ấy càng có thể trống rỗng. Ngược lại, một người phục vụ âm thầm, chẳng ai biết tên, chẳng có thành tích đáng kể, nhưng biết từng ngày mình đang làm điều đúng, có khi lại sở hữu một sinh lực nội tâm vô cùng lớn. Năng lượng con người được nuôi không chỉ bằng thức ăn và giấc ngủ mà còn bằng ý nghĩa. Viktor Frankl từng nhấn mạnh rằng con người có thể chịu đựng rất nhiều nếu tìm thấy một “tại sao” để sống. Có những gánh nặng tưởng quá sức nhưng tình yêu khiến người ta mang được. Có những hy sinh người ngoài thấy không thể hiểu, nhưng người đang yêu lại coi là điều tự nhiên.
Một người mẹ chăm đứa con khuyết tật suốt nhiều năm có thể mệt đến tận xương nhưng vẫn không nói mình đang phí đời. Một người cha lao động trong âm thầm để con được học hành có thể chẳng bao giờ gọi đó là hy sinh lớn lao. Một bác sĩ ở lại thêm vài giờ vì bệnh nhân nguy kịch không phải vì họ không mệt. Một tu sĩ dành cả đời ở một nơi nghèo khó không phải vì họ không từng cảm thấy cô đơn. Một người tha thứ cho kẻ đã làm mình tổn thương không phải vì vết thương không đau. Điều khiến con người đi xa là khi nỗi đau được đặt vào một ý nghĩa lớn hơn chính nó. Khi đó đau vẫn là đau, mệt vẫn là mệt, nhưng chúng không còn vô ích.
Thế giới thường dạy ta hỏi: “Điều này đem lại cho tôi cái gì?” Tin Mừng lại dạy một câu hỏi khác: “Tôi có thể trao ban điều gì?” Chính ở đây ta chạm đến một nghịch lý của đời sống Kitô hữu. Đức Giêsu nói: “Ai muốn cứu mạng sống mình thì sẽ mất; còn ai liều mất mạng sống mình vì Thầy thì sẽ tìm được.” Đó không phải là lời kêu gọi khinh thường sự sống, nhưng là mặc khải về quy luật sâu xa của tình yêu: đời sống được giữ lại bằng ích kỷ sẽ dần trở nên nghèo; đời sống được trao đi đúng nơi lại trở nên phong phú. Hạt lúa nếu giữ nguyên hình dạng thì vẫn chỉ là một hạt lúa; nếu chịu mục nát trong đất, nó mới sinh nhiều bông hạt. Ngọn nến không hoàn thành ý nghĩa của mình bằng cách giữ nguyên sáp. Nó phải cháy. Nhưng nó không cháy vô nghĩa. Nó cháy để tỏa sáng. Đó là khác biệt lớn lao giữa tiêu hao và hiến dâng.
Có những con người cháy rụi vì tham vọng. Có người cháy rụi vì ganh đua. Có người cháy rụi vì cố làm hài lòng tất cả. Có người cháy rụi vì mang cả thế giới trên vai như thể nếu mình dừng lại thì mọi thứ sẽ sụp đổ. Nhưng cũng có những người cháy sáng. Cháy rụi khiến người ta cuối cùng chỉ còn tro. Cháy sáng khiến chính sự cho đi trở thành ánh sáng cho người khác. Điều phân biệt hai kiểu cháy ấy là tình yêu, tự do, mục đích và sự quân bình. Khi tôi làm vì sợ không được công nhận, tôi sẽ mau kiệt sức. Khi tôi làm vì biết đây là phần việc Thiên Chúa trao cho mình, sức của tôi có một nền tảng khác. Khi tôi làm để chứng minh mình quan trọng, chỉ một lời chê cũng đủ phá hủy tôi. Khi tôi làm vì yêu, dù chẳng ai vỗ tay, tôi vẫn biết tại sao mình tiếp tục.
Có lẽ một trong những điều làm ý chí suy yếu nhất là sự trì hoãn. Trì hoãn nghe có vẻ vô hại. “Mai tôi sẽ bắt đầu.” “Tuần sau tôi sẽ thay đổi.” “Khi có tâm trạng tôi sẽ làm.” “Khi bớt bận tôi sẽ cầu nguyện.” “Khi có tiền tôi sẽ giúp người khác.” “Khi ổn hơn tôi sẽ sống nghiêm túc.” Và thế là những chữ “khi” biến thành một nghĩa trang chôn rất nhiều khả năng chưa bao giờ thành hiện thực. Sự sống không diễn ra vào ngày mai. Nó luôn diễn ra hôm nay. Không ai trở thành một người có kỷ luật bằng việc chờ một ngày có động lực. Kỷ luật bắt đầu vào đúng ngày mình không muốn làm mà vẫn làm. Một trang sách. Một cuộc điện thoại cần thực hiện. Một lời xin lỗi cần nói. Một góc phòng cần dọn. Một giờ cần dành cho công việc thay vì điện thoại. Một buổi sáng cần bước xuống giường đúng giờ. Một lời cầu nguyện cần thưa dù tâm hồn khô khan. Đời người thay đổi không phải nhờ những quyết tâm khổng lồ vào đầu năm, nhưng bởi những lựa chọn nhỏ được lặp đi lặp lại trong những ngày không ai quan sát.
Thật đáng sợ khi một người có nhiều tài năng nhưng thiếu ý chí. Tài năng mở ra khả năng, nhưng ý chí mới biến khả năng thành hiện thực. Biết bao người thông minh không đi xa vì họ không thể chịu đựng sự nhàm chán của việc luyện tập. Biết bao dự án chết không phải vì thiếu ý tưởng mà vì người bắt đầu không đủ kiên nhẫn đi qua giai đoạn không ai biết đến. Biết bao ơn gọi bị suy yếu không phải vì thiếu ơn Chúa nhưng vì con người không còn giữ những kỷ luật nhỏ nuôi dưỡng đời sống nội tâm. Một ngôi nhà lớn có thể sụp không vì một cơn bão khủng khiếp, nhưng vì những vết nứt nhỏ ngày ngày không được sửa. Con người cũng thế. Muốn có sức mạnh vào ngày biến cố lớn xảy đến, ta phải xây nó trong những ngày bình thường.
Hãy nghĩ đến Thánh Phaolô. Ngài không nói đời sống đức tin như một buổi dạo chơi. Ngài dùng hình ảnh người chạy đua, người chiến đấu, người luyện thân thể. “Tôi chạy, không phải như người chạy không mục đích; tôi đấm, không phải như đấm vào không khí.” Có một nét rất rõ trong đời sống Kitô giáo: ân sủng không hủy bỏ nỗ lực. Tin vào Thiên Chúa không đồng nghĩa ngồi yên chờ phép lạ. Phó thác không phải là thụ động. Cầu nguyện không thay thế trách nhiệm. Một người cầu xin Chúa cho mình khỏe mạnh nhưng không chịu chăm sóc thân thể là thiếu nhất quán. Một người xin Chúa cho gia đình bình an nhưng không chịu sửa tính nóng nảy thì lời cầu xin ấy chưa đi đến hành động. Một người xin Chúa giúp thành công trong công việc nhưng mỗi ngày lại trì hoãn thì không thể gọi đó là tín thác. Chúng ta không kiếm ơn cứu độ bằng sức riêng, nhưng ân sủng luôn mời gọi sự cộng tác.
Trong Tin Mừng, Đức Giêsu thường chữa lành con người rồi bảo họ làm một điều: “Hãy đứng dậy.” “Hãy vác chõng mà đi.” “Hãy giơ tay ra.” Có một chuyển động luôn xảy ra. Ơn Chúa nâng dậy, nhưng con người phải đứng lên. Ơn Chúa mở đường, nhưng ta phải bước. Ơn Chúa ban hạt giống, nhưng ta phải gieo. Có những người xin Thiên Chúa thay đổi cuộc đời mình trong khi vẫn kiên quyết giữ nguyên tất cả thói quen đã tạo ra cuộc đời hiện tại. Ta muốn bình an nhưng không chịu buông những cuộc tranh cãi vô ích. Ta muốn khỏe nhưng không chịu sống điều độ. Ta muốn giỏi nhưng không chịu học. Ta muốn thánh thiện nhưng lại không muốn từ bỏ bất cứ điều gì. Ta muốn gặt mà không gieo. Muốn trưởng thành mà không đau. Muốn có nhân cách mà không chịu bị thử thách. Nhưng đó là điều không thể.
Một thanh sắt muốn thành thanh gươm phải đi qua lửa, qua búa, qua mài. Một viên đá muốn thành tượng phải chấp nhận mất đi những phần thừa. Một thân nho muốn sinh nhiều trái phải được cắt tỉa. Người sống chỉ tìm sự dễ chịu sẽ rất khó hiểu quy luật ấy. Họ coi mọi mất mát là điều xấu, mọi khó khăn là dấu hiệu đi sai đường, mọi đau đớn là bất công. Nhưng có những nỗi đau đang hủy diệt ta, và cũng có những nỗi đau đang rèn luyện ta. Có những gánh nặng cần bỏ xuống, nhưng cũng có những gánh nặng cần học cách mang. Khôn ngoan là biết phân biệt.
Nếu một mối quan hệ liên tục bạo hành phẩm giá, rời đi có thể là sức mạnh. Nếu một công việc đang phá hủy thân thể và tinh thần, biết dừng lại có thể là trách nhiệm. Nếu cơ thể báo động bệnh tật, nghỉ ngơi là cần thiết. Nếu tâm trí đang kiệt quệ, tìm sự trợ giúp không phải yếu đuối. Bản lĩnh không đồng nghĩa chịu đựng mọi thứ một cách mù quáng. Ý chí thép không phải là trở thành cục đá không biết đau. Người thật sự mạnh đủ mạnh để biết khi nào phải chiến đấu và khi nào phải lui về để chữa lành. Đức Kitô vác thập giá, nhưng Người không dạy ta tự tìm thập giá giả tạo. Có những đau khổ đời sống đưa đến và ta cần trung thành bước qua; cũng có những đau khổ sinh ra từ sự thiếu khôn ngoan của chính ta mà ta phải học để tránh.
Vì vậy, “vượt qua giới hạn” không có nghĩa là phủ nhận giới hạn. Nó có nghĩa là đừng nhầm sự khó chịu với giới hạn thật sự. Nhiều lần ta tưởng “tôi không thể”, nhưng thực ra chỉ là “tôi không muốn phải khó chịu thêm”. Hai điều ấy khác nhau rất nhiều. Một kilomet cuối khi chạy bộ có thể khiến ta muốn dừng nhưng thân thể vẫn có thể thêm một chút. Một chương sách khó khiến ta muốn đóng lại nhưng trí óc vẫn có thể tập trung thêm mười phút. Một cuộc đối thoại căng thẳng khiến ta muốn bỏ đi nhưng tình yêu có thể yêu cầu ta ngồi lại thêm một lúc. Một ngày cầu nguyện khô khan khiến ta muốn ngừng nhưng lòng trung thành mời ta ở lại trước Chúa. Mỗi lần vượt qua cái ngưỡng “tôi không muốn” ấy một cách khôn ngoan, con người khám phá rằng khả năng của mình lớn hơn điều mình từng nghĩ.
Nhiều người chờ động lực để hành động. Nhưng rất thường xuyên, động lực xuất hiện sau hành động. Ta không cần cảm thấy muốn đi bộ mới xỏ giày. Xỏ giày và bước vài bước, năng lượng sẽ đến. Ta không cần cảm thấy muốn cầu nguyện mới quỳ xuống. Quỳ xuống trước, rồi lòng có thể mở ra. Ta không cần hết sợ mới bắt đầu. Nhiều khi phải bắt đầu trong sợ hãi, và can đảm được sinh ra khi ta đang bước. Nếu đợi mọi cảm xúc phù hợp rồi mới làm điều đúng, cả đời có thể chẳng bắt đầu được bao nhiêu việc.
Và cũng đừng quên rằng sinh lực con người bị rò rỉ rất nhiều qua những trận chiến không đáng đánh. Mỗi cuộc tranh cãi vô bổ lấy đi một phần năng lượng. Mỗi lần cố kiểm soát điều không thuộc quyền mình lấy đi một phần bình an. Mỗi giờ so sánh cuộc đời mình với người khác làm hao hụt lòng biết ơn. Mỗi lần ôm một lời xúc phạm cũ trong đầu, ta lại trả thêm một khoản năng lượng cho người đã làm ta đau. Có khi muốn mạnh hơn, ta không cần làm nhiều hơn mà cần ngừng một số điều. Ngừng giải thích mình cho người cố tình không hiểu. Ngừng theo dõi cuộc sống người khác như thể nó quyết định giá trị của mình. Ngừng cố thắng mọi cuộc tranh luận. Ngừng mang những kỳ vọng không phải của mình. Ngừng nói “vâng” với mọi người rồi không còn sức nói “vâng” với sứ mạng chính của đời mình.
Con người mạnh không phải là người tiêu hết sức vào mọi hướng. Người mạnh biết tập trung. Ánh nắng trải rộng làm ta ấm. Cũng ánh nắng ấy khi hội tụ qua thấu kính có thể đốt cháy. Một đời sống phân tán luôn thấy mệt vì phải chuyển tâm trí từ việc này sang việc khác. Một tâm hồn có trung tâm có sức mạnh rất khác. Người biết mình sống vì điều gì có thể nói “không” với rất nhiều thứ. Người không có mục đích phải nói “có” với đủ thứ vì sợ bỏ lỡ. Và rồi chính nỗi sợ bỏ lỡ khiến họ bỏ lỡ đời mình.
Đối với người Kitô hữu, trung tâm ấy không chỉ là một mục tiêu cá nhân. Trung tâm là Thiên Chúa và lời mời gọi yêu mến. Khi biết cuộc đời mình là quà tặng chứ không phải tài sản tuyệt đối, ta bắt đầu hỏi: hôm nay tôi sẽ sử dụng món quà này thế nào? Tôi sẽ dùng sức khỏe, trí tuệ, thời gian, tiền bạc, các mối quan hệ và những cơ hội được trao để làm gì? Một ngày sống mà chỉ nhằm thỏa mãn bản thân rất dễ trở nên nặng nề. Nhưng một ngày có người cần ta, có việc có ích để làm, có một nỗi đau cần được xoa dịu, có một trách nhiệm phải hoàn thành, ngày ấy tự nhiên có trọng lượng.
Đức Giêsu trên thập giá là hình ảnh cao nhất của một đời sống được “thiêu đốt” trong tình yêu. Người không giữ gì lại cho mình. Từng lời nói, từng bước chân, từng giọt máu đều trở thành hiến lễ. Nhưng chính từ nơi tưởng là kiệt quệ tuyệt đối ấy lại mở ra sự sống mới. Thập giá nói rằng tình yêu trao đi không biến mất. Nó trở thành nguồn sống. Người môn đệ cũng được mời bước vào quy luật ấy trong những điều nhỏ bé hằng ngày. Khi ta bớt một chút ích kỷ để chăm sóc người khác, một phần con người cũ chết đi nhưng một con người mới được sinh ra. Khi ta làm việc thay vì trì hoãn, một phần lười biếng chết đi và nghị lực lớn lên. Khi ta kiên nhẫn trước một người khó chịu, bản năng phản ứng bị đốt đi và lòng bao dung được hình thành. Khi ta chọn sự thật dù bất lợi, cái tôi sợ mất mặt bị thiêu đi và nhân cách trở nên mạnh hơn.
Có người hỏi: “Tôi phải làm sao để có ý chí?” Câu trả lời không nằm trong một câu nói truyền cảm hứng. Ý chí là một cơ bắp tinh thần. Hãy bắt đầu nhỏ. Dậy đúng giờ. Xếp lại giường. Làm việc khó nhất trước. Đừng cầm điện thoại ngay khi thức dậy. Giữ một lời hứa nhỏ với chính mình. Đi bộ khi đã quyết định đi bộ. Đọc mười trang khi đã đặt mục tiêu. Làm việc thêm mười phút khi não muốn chạy sang thứ dễ chịu hơn. Đừng xây ý chí bằng những tuyên bố lớn. Hãy xây nó bằng việc chứng minh cho chính mình mỗi ngày rằng lời mình nói có giá trị. Một người đánh mất lòng tin vào chính mình khi liên tục hứa rồi không làm. Ngược lại, mỗi lần ta làm điều đã quyết định, ta gửi vào nội tâm một thông điệp: “Tôi có thể tin mình.” Chính cảm giác ấy tạo ra bản lĩnh.
Và hãy tập chịu đựng một chút bất tiện. Đừng lập tức thỏa mãn mọi ham muốn. Đói một chút trước bữa ăn không làm ta chết. Chờ thêm một chút trước khi kiểm tra điện thoại không làm thế giới sụp đổ. Đi bộ thay vì chọn lối dễ nhất đôi khi là một bài luyện nhỏ. Tắt màn hình khi đang muốn xem thêm một video là một chiến thắng. Im lặng thay vì phải nói câu cuối cùng trong tranh luận cũng là chiến thắng. Những điều ấy chẳng ai trao huy chương, nhưng chúng đang xây một con người có khả năng làm chủ mình. Và người không làm chủ được mình thì dù có quyền lực đến đâu vẫn rất yếu.
Tuy nhiên, phải luôn nhớ rằng kỷ luật không phải là căm ghét bản thân. Ta không rèn luyện để trừng phạt mình. Ta rèn luyện vì quý trọng cuộc đời đến mức không muốn phung phí nó. Ta không thức dậy sớm vì nghĩ nghỉ ngơi là xấu, nhưng vì biết ngày mới là một món quà. Ta không làm việc chăm chỉ để chứng minh giá trị, nhưng vì công việc là một cách tham dự vào việc xây dựng thế giới. Ta không từ chối một ham muốn vì ghét thân xác, nhưng vì không muốn ham muốn trở thành ông chủ. Nền tảng của kỷ luật Kitô giáo không phải khinh chê sự sống mà là lòng biết ơn đối với sự sống.
Một người yêu cây sẽ cắt tỉa nó. Không phải vì ghét cành, nhưng vì muốn cây sinh trái. Thiên Chúa cũng cho phép đời ta có những cuộc cắt tỉa. Có giai đoạn Người lấy đi một điều ta từng dựa vào. Một công việc mất đi. Một tương quan thay đổi. Một kế hoạch không thành. Một cánh cửa đóng lại. Ta tưởng sinh lực mình sẽ chết. Nhưng sau một thời gian, ta nhận ra chính sự mất mát ấy đã buộc rễ đời mình đi sâu hơn. Có những sức mạnh ta không bao giờ biết mình có nếu cuộc đời không đặt ta vào chỗ phải sử dụng nó. Có những người chỉ sau khi đi qua bệnh tật mới nhận ra mình can đảm đến mức nào. Có người sau thất bại mới biết mình có khả năng đứng dậy. Có người sau khi bị phản bội mới học được cách đặt nền đời mình nơi Thiên Chúa thay vì nơi lời hứa của người khác.
Nghịch cảnh tự nó không làm ai cao thượng. Có người gặp đau khổ rồi trở nên cay độc. Có người gặp cùng một nỗi đau lại trở nên sâu sắc và nhân hậu. Điều quyết định là cách ta đáp lại. Lửa có thể làm chảy bơ nhưng làm cứng đất sét. Cùng một lửa, khác vật chất. Vì vậy, đau khổ không tự động biến ta thành người mạnh. Ta phải học từ nó. Phải hỏi: điều này đang dạy tôi điều gì? Tôi đang cần bỏ điều gì? Tôi phải trưởng thành ở đâu? Tôi có thể biến vết thương này thành khả năng cảm thông thế nào? Nếu không, người ta có thể chịu đựng cả đời mà chẳng bao giờ trưởng thành.
Có những vết thương không nên “dồn nén” theo nghĩa phủ nhận chúng. Một tâm hồn trưởng thành không giả vờ mình không đau. Đức Giêsu trong Vườn Cây Dầu đã nói: “Tâm hồn Thầy buồn đến chết được.” Người không diễn vai bất khuất. Người không phủ nhận nỗi sợ. Người đem nó đến với Chúa Cha. Đó là sức mạnh chân thật: cảm thấy tất cả mà vẫn không để nỗi sợ quyết định cuối cùng. “Xin đừng theo ý Con, một theo ý Cha.” Can đảm không phải là không run. Can đảm là run mà vẫn đi vào điều phải làm.
Ta cũng vậy. Có những ngày hãy khóc. Có những lúc hãy nói rằng mình mệt. Có lúc cần ngồi xuống với một người đáng tin và kể những điều đã mang quá lâu. Có lúc cần cầu cứu. Có lúc cần được chữa lành trước khi bước tiếp. Chúng ta không được tạo ra để chiến đấu một mình. Ý chí thép không có nghĩa cô độc. Sắt muốn thành thép cũng cần được tôi luyện trong một tiến trình. Con người mạnh lên nhờ cộng đoàn, tình bạn, gia đình, cầu nguyện và những bàn tay nâng đỡ. Thậm chí Đức Giêsu trên đường thập giá cũng để Simon thành Kyrênê vác đỡ. Có một kiểu kiêu ngạo khoác áo mạnh mẽ khi ta nghĩ mình không cần ai. Người mạnh thật sự đủ khiêm tốn để nhận trợ giúp.
Bởi thế, hãy làm hết mình nhưng đừng thờ thành tích. Hãy chịu khó nhưng đừng thần thánh hóa đau khổ. Hãy rèn ý chí nhưng đừng trở nên tàn nhẫn với chính mình và người khác. Hãy vượt giới hạn nhưng cũng học phân định giới hạn nào Thiên Chúa muốn ta tôn trọng. Hãy cháy, nhưng cháy cho điều có giá trị. Một ngọn đèn dầu cháy vì ánh sáng. Một ngọn lửa rừng cũng cháy nhưng chỉ để phá hủy. Nhiệt lượng giống nhau, mục đích khác nhau. Đừng chỉ hỏi “Tôi có đang cố hết sức không?” Hãy hỏi thêm “Tôi đang cố hết sức cho điều gì?”
Nếu đó là tiền bạc mà mất gia đình, cái giá quá đắt. Nếu đó là danh tiếng mà mất lương tâm, cái giá quá đắt. Nếu đó là thắng một cuộc tranh luận nhưng mất một người thân, có lẽ chẳng đáng. Nếu đó là một công việc khiến ta không còn biết cầu nguyện, không còn biết yêu thương và thân thể ngày một suy sụp, cần xem lại. Hiệu quả tối thượng không phải là làm được nhiều nhất trong một ngày. Hiệu quả lớn nhất là làm điều quan trọng nhất mà không đánh mất những điều quý nhất.
Một đời sống mạnh mẽ có nhịp điệu. Làm việc rồi nghỉ. Nói rồi im lặng. Cho đi rồi trở về nguồn. Đức Giêsu ban ngày gặp đám đông, ban đêm lên núi cầu nguyện. Chính vì có nơi trở về mà Người có sức ra đi. Người hiện đại thường muốn sức mạnh mà không muốn nguồn. Họ muốn làm nhiều nhưng không chịu ở yên. Muốn nói hay nhưng không đọc. Muốn yêu người khác nhưng không dành thời gian chữa lành nội tâm. Muốn phục vụ nhưng không cầu nguyện. Muốn tỏa sáng nhưng không chịu dầu được đổ vào đèn. Cuối cùng, họ cháy bằng nguồn dự trữ nhỏ bé của chính mình rồi kiệt sức.
Người Kitô hữu không được mời sống bằng sức riêng. Chúa nói: “Hãy ở lại trong Thầy… vì không có Thầy, anh em chẳng làm gì được.” Đây có lẽ là bí quyết sâu nhất của nguồn sinh lực thiêng liêng. Sức mạnh lớn không phải lúc nào cũng đến từ việc nghiến răng thêm một chút. Có lúc nó đến từ việc quỳ xuống. Có những gánh nặng ý chí con người không đủ mang. Có những ngày chính việc thừa nhận “Lạy Chúa, con không đủ sức” mở ra một nguồn sức khác. Thánh Phaolô đã nghe Chúa nói: “Ơn của Thầy đã đủ cho con, vì sức mạnh được biểu lộ trọn vẹn trong sự yếu đuối.” Kitô giáo không ca ngợi con người bất khả chiến bại. Kitô giáo loan báo một Thiên Chúa có thể làm việc trong những con người yếu đuối biết phó mình cho Người.
Vì thế, khi mệt, hãy hỏi trước khi bỏ cuộc: tôi cần nghỉ hay tôi đang trốn? Khi đau, hãy hỏi: vết đau này cần chữa lành hay cần được đi xuyên qua? Khi trì hoãn, hãy hỏi: tôi thật sự chưa thể làm hay chỉ đang chờ cảm giác dễ chịu? Khi thấy sinh lực cạn dần, hãy kiểm tra xem điều gì đang rút năng lượng khỏi mình. Có thể không phải công việc. Có khi là lo âu. Có khi là giận dữ. Có khi là mạng xã hội. Có khi là một mối quan hệ độc hại. Có khi là việc cố đóng vai người khác. Có khi là cái áp lực phải chứng minh rằng mình thành công. Có khi ta không cần thêm sức mạnh mà cần ngừng lãng phí sức lực.
Mỗi sáng thức dậy, con người được trao một lượng thời gian không thể hoàn lại. Một ngày nữa. Không ai biết còn bao nhiêu. Có người cứ chờ một thời điểm lý tưởng để bắt đầu sống. Nhưng thời điểm lý tưởng hiếm khi đến. Cuộc đời luôn hơi lộn xộn. Sức khỏe không bao giờ hoàn hảo mãi. Tài chính hiếm khi đủ như ta muốn. Công việc luôn có chuyện. Gia đình luôn có điều cần lo. Nếu chờ mọi thứ yên ổn rồi mới sống nghiêm túc, có thể ta sẽ chờ đến hết đời.
Hãy bắt đầu hôm nay. Làm công việc đang tránh. Nói lời cần nói. Xin lỗi nếu phải xin lỗi. Tha thứ nếu đã đến lúc tha thứ. Dọn căn phòng. Mở cuốn sách. Viết trang đầu tiên. Đi bộ ba mươi phút. Tắt một ứng dụng làm mất giờ. Dành mười lăm phút cầu nguyện thật sự. Gọi cho cha mẹ. Hoàn thành lời hứa. Đừng coi thường những việc nhỏ. Một con tàu đổi hướng vài độ ở điểm khởi đầu sẽ cập vào một bến hoàn toàn khác sau hành trình dài. Đời người cũng thế.
Rồi sẽ có ngày ta nhìn lại và hiểu rằng sức mạnh của mình không được ban xuống như sấm sét. Nó lớn lên từ vô số ngày bình thường. Từ những sáng không muốn dậy nhưng vẫn dậy. Những lúc muốn buông nhưng vẫn giữ. Những ngày chẳng ai khen nhưng ta vẫn làm điều đúng. Những lần bị hiểu lầm nhưng không chọn cay độc. Những thất bại khiến ta quỳ xuống rồi lại đứng lên. Những mất mát tưởng đã nghiền nát ta nhưng cuối cùng dạy ta điều gì là thật sự quan trọng. Những lần Thiên Chúa im lặng nhưng ta vẫn tin.
Đừng sợ những giai đoạn đời sống đòi hỏi nhiều nơi bạn. Có những mùa để nghỉ, nhưng cũng có những mùa phải cày sâu. Có những mùa đất trống và có những mùa gieo hạt. Khi đến mùa phải chiến đấu, đừng ngạc nhiên vì thấy khó. Khó không có nghĩa sai. Mệt không có nghĩa thất bại. Chậm không có nghĩa vô ích. Hạt giống dưới đất nhiều ngày chẳng ai nhìn thấy gì, nhưng bên dưới đang có một công trình âm thầm. Ta cũng vậy. Có những năm tháng người khác không thấy gì nơi ta, nhưng Chúa đang làm rễ đi sâu.
Đừng quá ham trở thành người “có động lực”. Hãy trở thành người trung thành. Động lực đến rồi đi. Trung thành ở lại. Đừng quá muốn trở thành người nổi bật. Hãy trở thành người đáng tin. Đừng chỉ hỏi mình có thể đi nhanh thế nào. Hãy hỏi mình có thể đi lâu thế nào mà vẫn giữ được tâm hồn. Đừng đo sức mạnh bằng số lượng điều ta gánh. Đo nó bằng khả năng mang đúng điều Chúa trao mà không đánh mất bình an.
Đến một lúc, con người sẽ hiểu rằng chiến thắng lớn nhất không phải thắng người khác. Là thắng được sự lười trong mình, thắng nỗi sợ, thắng thói trì hoãn, thắng nhu cầu phải được khen, thắng sự cay độc sau tổn thương, thắng cám dỗ bỏ cuộc quá sớm. Đó là những trận chiến không có khán giả, nhưng lại quyết định một đời người. Alexander có thể chinh phục nhiều vùng đất mà vẫn không làm chủ nổi cơn giận. Một người không nổi tiếng nào đó có thể chẳng sở hữu gì lớn lao nhưng làm chủ được mình, sống trung tín, yêu thương và chết trong bình an. Ai mạnh hơn?
Sức mạnh cao nhất cuối cùng không nằm ở cơ bắp, quyền lực hay khả năng chịu đòn. Sức mạnh cao nhất là yêu khi có lý do để ghét, hy vọng khi có lý do để tuyệt vọng, đứng lên sau khi đã ngã, trung tín khi không còn hứng thú, tử tế dù không được đối xử tử tế, và tiếp tục làm điều đúng ngay cả khi không ai nhìn thấy. Đó là sức mạnh của các thánh. Họ không phải những người không biết mệt. Họ là những người biết lấy sức ở một nguồn sâu hơn sự mệt mỏi.
Hỡi con người, đừng sợ phải dùng đời mình. Một ngày nào đó đời này cũng sẽ hết. Câu hỏi không phải là làm sao giữ mình nguyên vẹn mãi, nhưng là ta đã dùng món quà được trao vào điều gì. Một cây nến chưa từng được thắp có thể còn nguyên vẹn đến cuối cùng, nhưng nó chưa bao giờ hoàn thành mục đích của mình. Một đời người được bảo quản cẩn thận khỏi mọi thất bại, đau đớn, hy sinh và dấn thân có thể rất an toàn, nhưng liệu có thật sự là một đời sống?
Hãy cháy, nhưng cháy trong tình yêu. Hãy làm việc, nhưng làm điều đáng làm. Hãy chiến đấu, nhưng chọn đúng trận chiến. Hãy chịu khó, nhưng đừng hành hạ mình. Hãy bước qua mệt mỏi khi cần, và nghỉ ngơi khi phải nghỉ. Hãy dùng ý chí để làm chủ bản năng, nhưng dùng lòng nhân hậu để đối xử với giới hạn của mình. Hãy vắt kiệt sự lười biếng chứ đừng vắt kiệt phẩm giá. Hãy thiêu đốt sự trì hoãn, sự sợ hãi, ích kỷ và thói quen sống nửa vời. Và trên hết, hãy để tình yêu Thiên Chúa thiêu cháy mọi điều nhỏ bé trong ta để một con người tự do hơn được sinh ra.
Rồi ta sẽ khám phá nghịch lý rất đẹp của đời sống: càng trao đi đúng cách, ta càng được nhận lại; càng bước vào trách nhiệm, nội lực càng lớn; càng trung thành với điều tốt, ý chí càng vững; càng biết chết cho cái tôi, sự sống thật càng trào lên. Người sống chỉ cho mình sẽ thấy cuộc đời ngày một chật. Người sống cho một điều lớn hơn mình sẽ thấy trái tim ngày một rộng.
Đừng xin một đời không có khó khăn. Hãy xin một tâm hồn đủ mạnh để đi qua khó khăn. Đừng xin không bao giờ phải mệt. Hãy xin biết vì điều gì mình đáng để mệt. Đừng xin mọi con đường bằng phẳng. Hãy xin đôi chân trung thành. Đừng xin chẳng bao giờ thất bại. Hãy xin sau mỗi lần ngã vẫn còn can đảm đứng lên. Đừng xin được miễn khỏi thập giá. Hãy xin được nhận ra đâu là thập giá mình phải vác và đâu là gánh nặng vô ích cần đặt xuống.
Và vào cuối một ngày, khi đã làm tất cả điều có thể, hãy bình an nói với Chúa: “Phần của con hôm nay con đã cố gắng. Phần còn lại con trao cho Ngài.” Đó là sự quân bình đẹp nhất giữa nỗ lực và phó thác. Ta làm như thể trách nhiệm thuộc về mình, nhưng tin như thể mọi sự cuối cùng nằm trong tay Thiên Chúa.
Cuộc đời không cần ta lúc nào cũng phi thường. Nó chỉ cần ta đừng sống nửa vời. Một ngày sống hết lòng đáng giá hơn nhiều ngày trôi qua trong vô thức. Một việc nhỏ làm trọn vẹn tốt hơn mười kế hoạch lớn chẳng bao giờ bắt đầu. Một lời yêu thương nói đúng lúc có thể đáng giá hơn một trăm ý định chưa thành hành động.
Vậy nên, hỡi con người, hôm nay hãy đứng dậy. Đừng chờ đến khi thấy mình mạnh. Hãy bước, rồi sức mạnh sẽ lớn lên trong từng bước chân. Đừng chờ hết sợ. Hãy làm điều phải làm ngay cả khi lòng còn run. Đừng đợi một ngày lý tưởng. Hãy biến ngày bình thường này thành một ngày có ý nghĩa. Đừng giữ đời mình như một kho báu sợ hao mòn. Hãy sử dụng nó. Hãy gieo nó. Hãy trao nó. Hãy để nó trở thành bánh được bẻ ra, ngọn đèn được thắp lên, hạt giống được vùi xuống, đôi tay được dùng để phục vụ.
Vì cuối cùng, điều đáng sợ nhất không phải là một đời đã mệt vì yêu thương, lao động và phụng sự. Điều đáng sợ hơn nhiều là một đời còn nguyên sức mà chẳng bao giờ dám dùng nó cho điều gì lớn lao.
Lm. Anmai, CSsR
TẠI SAO LÚC NÀO CŨNG CÓ TIỀN CHO CHIẾN TRANH?
Có những câu hỏi nghe qua tưởng như chỉ thuộc về kinh tế, ngân sách hay chính trị, nhưng càng suy nghĩ lại càng thấy chúng chạm đến tận đáy sâu của lương tâm con người. “Tại sao lúc nào cũng có tiền cho chiến tranh?” là một câu hỏi như thế. Bởi mỗi khi người ta đề nghị xây thêm một bệnh viện, nâng cấp một trường học, giúp đỡ người nghèo, chăm sóc người già, hỗ trợ người khuyết tật, đầu tư cho nghiên cứu khoa học, bảo vệ môi trường hay cải thiện đời sống của những người ở bên lề xã hội, câu hỏi rất thường được đặt ra là: “Tiền đâu?” Người ta nói ngân sách có giới hạn. Người ta nói nền kinh tế không thể chịu nổi. Người ta nói phải thận trọng, phải có lộ trình, phải chờ đợi, phải tính toán. Có những dự án nhân sinh bị trì hoãn hết năm này sang năm khác chỉ vì một chữ “thiếu”. Thiếu kinh phí. Thiếu nguồn lực. Thiếu nhân sự. Thiếu khả năng thực hiện. Thế nhưng điều kỳ lạ là khi tiếng súng có nguy cơ vang lên, khi một quốc gia cảm thấy an ninh hay quyền lực của mình bị đe dọa, khi một cuộc xung đột quân sự được coi là không thể tránh khỏi, thì những con số từng được xem là khổng lồ bỗng nhiên trở thành khả thi. Những khoản tiền trước đó người ta bảo không thể tìm đâu ra, bỗng được tìm thấy. Những thủ tục từng kéo dài nhiều năm bỗng được rút ngắn. Những nhà máy có thể được chuyển đổi. Những ngân khoản đặc biệt có thể được thông qua. Những lực lượng khổng lồ có thể được huy động. Hàng triệu, hàng tỷ, hàng chục tỷ, thậm chí hàng trăm tỷ có thể xuất hiện trong một thời gian rất ngắn. Khi ấy, người ta ít hỏi hơn: “Tiền đâu?” Người ta chỉ hỏi: “Cần bao nhiêu?” Và chính ở đó, chúng ta bắt đầu hiểu rằng rất nhiều khi vấn đề không thật sự nằm ở chỗ nhân loại không có đủ nguồn lực. Vấn đề nằm ở chỗ điều gì được nhân loại coi là đủ quan trọng để dành nguồn lực cho nó.
Ngân sách của một quốc gia không bao giờ chỉ là những con số lạnh lùng. Đằng sau từng con số là một thứ tự ưu tiên. Mỗi khoản tiền được chi ra đều âm thầm trả lời câu hỏi: điều gì quan trọng đối với chúng ta? Ta sẵn sàng hy sinh cho điều gì? Ta sẵn sàng trì hoãn điều gì? Ta coi sự đau khổ nào là khẩn cấp, và sự đau khổ nào có thể tiếp tục chờ? Một nền văn minh có thể tuyên bố rằng con người là trung tâm, rằng trẻ em là tương lai, rằng người nghèo cần được bảo vệ, rằng tri thức là nền tảng phát triển, rằng hòa bình là khát vọng cao quý nhất. Nhưng những lời tuyên bố đẹp đẽ ấy cuối cùng phải đi qua một cuộc thử lửa rất thực tế: chúng ta dành cho những điều đó bao nhiêu sự quan tâm, bao nhiêu thời gian, bao nhiêu trí tuệ và bao nhiêu nguồn lực? Người ta có thể nói hàng nghìn lần rằng giáo dục là quốc sách, nhưng nếu lớp học vẫn xuống cấp, người thầy vẫn kiệt sức và trẻ nghèo vẫn không có cơ hội học hành tương xứng, thì ngân sách đã nói một sự thật khác với khẩu hiệu. Người ta có thể tuyên bố rằng sức khỏe con người là vô giá, nhưng nếu người bệnh vẫn phải chờ đợi trong những bệnh viện quá tải, nếu y tế dự phòng luôn thiếu nguồn lực, nếu một căn bệnh có thể được ngăn chặn từ sớm nhưng không được ngăn chặn chỉ vì “không đủ kinh phí”, thì sự ưu tiên thực tế đã nói lên điều mà lời nói không muốn thú nhận. Một xã hội được nhận ra không chỉ qua các bài diễn văn của nó, mà còn qua những gì nó chịu chi trả và những gì nó buộc người yếu thế phải tiếp tục chịu đựng.
Thế nhưng sẽ là quá đơn giản nếu từ đó ta kết luận rằng mọi chi tiêu quốc phòng đều sai hoặc rằng một đất nước không cần khả năng tự vệ. Thế giới con người chưa phải là một thế giới hoàn hảo. Có những cuộc xâm lược có thật, những đe dọa có thật, những chế độ bạo lực có thật, những cộng đồng cần được bảo vệ. Một quốc gia hoàn toàn không có khả năng tự vệ cũng có thể đẩy người dân của mình vào nguy hiểm. Hòa bình không đồng nghĩa với ngây thơ, và tình yêu hòa bình không buộc con người phải nhắm mắt trước sự dữ. Nhưng điều cần được đặt câu hỏi là tại sao nỗi sợ chiến tranh thường có khả năng huy động trí tưởng tượng, tiền bạc, công nghệ, nhân lực và ý chí chính trị mạnh hơn rất nhiều so với nỗi đau của hàng triệu người đang âm thầm chết dần vì nghèo đói, bệnh tật, thiếu giáo dục, cô độc, môi trường suy thoái hay bất công cơ cấu. Tại sao một quả tên lửa có thể được nhìn như một nhu cầu cấp bách, còn một trường học cho trẻ nghèo lại có thể bị coi là một khoản chi nên cân nhắc? Tại sao một hệ thống vũ khí mới có thể được biện minh bằng chữ “an ninh”, còn nước sạch, dinh dưỡng, giáo dục, y tế, việc làm và môi trường lành mạnh lại thường bị xếp sang một phạm trù khác, như thể chúng không phải là những thành phần cốt yếu của an ninh con người?
Có một sự thật rất sâu về tâm lý con người nằm phía sau hiện tượng ấy: nỗi sợ luôn có khả năng huy động nhanh hơn niềm hy vọng. Một kẻ thù hữu hình làm người ta phản ứng mạnh hơn một tai họa diễn ra chậm chạp. Một quả bom rơi xuống thành phố gây chấn động lập tức; nhưng hàng ngàn trẻ em lớn lên trong thiếu dinh dưỡng, hàng triệu người sống trong những khu nhà không đủ điều kiện vệ sinh, vô số người trẻ mất phương hướng vì một nền giáo dục không giúp họ tìm thấy ý nghĩa đời mình – những thảm họa ấy diễn ra từng ngày, âm thầm đến mức xã hội có thể quen với chúng. Ta thường phản ứng quyết liệt với điều đe dọa giết chết chúng ta trong một đêm, nhưng lại sống khá bình thản bên cạnh những điều làm hao mòn phẩm giá con người trong nhiều thập niên. Một cuộc tấn công có thể khiến cả quốc gia thức trắng; một thế hệ trẻ mất dần niềm tin vào tương lai đôi khi không làm ai mất ngủ. Một quả tên lửa vượt qua biên giới được coi là hành động không thể dung thứ; nhưng sự nghèo đói truyền từ đời cha sang đời con, sự bất bình đẳng đóng kín cánh cửa tương lai trước mặt một đứa trẻ, hoặc một hệ thống khiến người lao động làm việc kiệt sức mà vẫn không sống nổi, lại có thể được coi như những chuyện “phức tạp” cần thời gian.
Chính ở đây, ta thấy chiến tranh trước hết là một vấn đề của trái tim trước khi là một vấn đề của chiến trường. Vũ khí được chế tạo trong nhà máy, nhưng chiến tranh được chuẩn bị từ lâu trong tâm thức con người: trong nỗi sợ mất quyền lực, trong tham vọng thống trị, trong lòng tham tài nguyên, trong tự ái tập thể, trong sự khinh thường người khác, trong những huyền thoại cho rằng dân tộc mình cao hơn dân tộc khác, trong khả năng biến một con người có gương mặt, có mẹ, có con, có giấc mơ, có đau đớn thành một danh từ lạnh lùng gọi là “địch”. Muốn bắn vào một con người, trước hết phải học cách không còn nhìn họ như một con người trọn vẹn. Muốn ném bom một thành phố, trước hết phải biến những con người đang sống trong đó thành con số, mục tiêu, tọa độ. Và khi phẩm giá người khác đã bị xóa khỏi trí tưởng tượng của ta, điều khủng khiếp nhất có thể trở nên hợp lý. Đây là bi kịch của mọi cuộc chiến: những người quyết định chiến tranh thường nói bằng ngôn ngữ chiến lược, còn những người gánh chịu chiến tranh lại khóc bằng ngôn ngữ của người mẹ mất con, người con mất cha, người vợ mất chồng, đứa trẻ mất mái nhà.
Điều đáng suy nghĩ là nhân loại có một khả năng tổ chức phi thường. Khi thật sự muốn, chúng ta có thể làm những việc tưởng chừng không thể. Chúng ta có thể huy động hàng triệu con người, có thể thay đổi dây chuyền sản xuất, có thể phát minh những công nghệ phức tạp, có thể xây dựng những hệ thống hậu cần xuyên lục địa, có thể đưa con người lên Mặt Trăng, có thể nối các châu lục bằng mạng lưới thông tin gần như tức thời. Lịch sử cho thấy khi các chính phủ và xã hội coi một mục tiêu là “sứ mạng”, giới hạn của điều khả thi được đẩy đi rất xa. Mariana Mazzucato và nhiều nhà nghiên cứu về đổi mới đã nhấn mạnh đến năng lực kiến tạo và đầu tư dài hạn của nhà nước trong những dự án lớn. Nhiều công nghệ mà ngày nay con người sử dụng hằng ngày đã lớn lên từ những chương trình nghiên cứu công được đầu tư mạnh trong những thời điểm các quốc gia coi khoa học và công nghệ là vấn đề chiến lược. Điều ấy chứng minh một điều quan trọng: con người không bất lực. Chúng ta không thiếu trí tuệ. Không thiếu năng lực tổ chức. Không thiếu khả năng hy sinh. Không thiếu khả năng phối hợp. Điều thiếu nhất có lẽ là khả năng coi sự sống, phẩm giá và tương lai của những người bình thường là một “sứ mạng” đủ lớn để huy động cùng một cấp độ quyết tâm.
Hãy thử tưởng tượng nếu nhân loại dành cho việc xóa mù chữ cùng một sự khẩn cấp như khi chuẩn bị chiến tranh; nếu các quốc gia tranh nhau xem ai xây được hệ thống y tế tốt hơn thay vì ai có loại vũ khí gây hủy diệt mạnh hơn; nếu người ta đầu tư cho hòa bình với cùng chiều sâu mà người ta đầu tư cho khả năng chiến đấu; nếu người giỏi nhất không chỉ được mời thiết kế những phương tiện tiêu diệt chính xác hơn, mà còn được mời giải quyết nạn đói, ô nhiễm, biến đổi khí hậu, ung thư, bệnh hiếm, khủng hoảng tâm lý, thiếu nước sạch và sự cô đơn của người già; nếu lòng yêu nước không chỉ được đo bằng việc sẵn sàng chết cho quê hương, mà còn bằng việc sẵn sàng sống tử tế cho quê hương mỗi ngày: đóng góp trung thực, không tham nhũng, dạy một đứa trẻ nên người, chữa một bệnh nhân với lương tâm, bảo vệ một người yếu thế, trồng lại một cánh rừng, xây dựng một cộng đồng biết tin nhau. Khi ấy, khái niệm “an ninh quốc gia” sẽ rộng hơn rất nhiều. Một đất nước có thể sở hữu kho vũ khí khổng lồ mà vẫn không thật sự an toàn nếu thanh niên tuyệt vọng, gia đình tan vỡ, niềm tin xã hội suy giảm, người nghèo bị bỏ quên, môi trường bị hủy hoại và sự thật không còn được tôn trọng.
Chiến tranh luôn mang một sức hút kỳ lạ đối với tâm trí tập thể bởi nó khiến thế giới trở nên đơn giản. Có ta và có họ. Có bạn và có thù. Có chiến thắng và có thất bại. Có một mục tiêu rõ ràng, có biểu tượng, có khẩu hiệu, có cảm giác đồng lòng. Trong khi đó, xây dựng hòa bình thì phức tạp hơn rất nhiều. Hòa bình đòi kiên nhẫn. Đòi đối thoại. Đòi chấp nhận rằng người mình không thích cũng có phẩm giá. Đòi nhìn thấy phần lỗi của mình. Đòi sửa những bất công âm thầm trước khi chúng trở thành hận thù. Đòi giáo dục nhiều thế hệ. Đòi những người làm chính trị đôi khi phải chấp nhận không được tung hô ngay lập tức. Đòi xã hội phải đầu tư vào những kết quả có thể chỉ thấy sau hai mươi hay ba mươi năm. Một cây cầu có thể khánh thành. Một chiếc máy bay chiến đấu có thể được trình diễn. Nhưng làm sao tổ chức lễ khánh thành cho một cuộc chiến đã không xảy ra? Làm sao dựng tượng đài cho hàng triệu người đã không chết nhờ ngoại giao thành công? Làm sao đếm những đứa trẻ không rơi vào cực đoan nhờ được giáo dục tử tế? Phòng ngừa thường vô hình. Chính vì thế, con người dễ đánh giá thấp nó.
Một bác sĩ giỏi nhất có thể là người cứu bệnh nhân khỏi một căn bệnh nặng; nhưng một hệ thống y tế khôn ngoan nhất là hệ thống giúp hàng triệu người không mắc bệnh ngay từ đầu. Một quân đội mạnh có thể ngăn kẻ thù vượt biên giới; nhưng một nền chính trị trưởng thành phải biết xây dựng những điều kiện khiến chiến tranh ít có cơ hội xảy ra. Một xã hội văn minh không chỉ biết dập lửa, mà còn biết không tích trữ những vật liệu dễ cháy. Thế nhưng chính sách phòng ngừa không tạo ra cảm xúc mạnh như phản ứng khẩn cấp. Chúng ta thích người anh hùng lao vào đám cháy cứu một đứa trẻ, nhưng ít khi nghĩ đến người kỹ sư âm thầm thiết kế tòa nhà sao cho đám cháy không bao giờ xảy ra. Chính trong khoảng cách ấy, ta thấy một phần căn bệnh của văn minh hiện đại: chúng ta thường tôn vinh khả năng xử lý thảm họa hơn khả năng sống khôn ngoan để thảm họa không xuất hiện.
Từ góc nhìn đức tin, câu hỏi về chiến tranh cuối cùng trở thành câu hỏi về giá trị của một con người. Nếu mỗi con người thực sự là hình ảnh của Thiên Chúa, nếu mỗi mạng sống đều mang một phẩm giá không thể quy thành giá tiền, thì không một người chết nào trong chiến tranh có thể chỉ là “tổn thất chấp nhận được”. Người chết không phải một đơn vị. Người bị thương không phải một dòng thống kê. Người tị nạn không phải một “vấn đề” để xã hội tìm cách đẩy đi nơi khác. Mỗi người là một thế giới. Một người mẹ mất con không mất “một phần dân số”; bà mất một người mà bà đã từng bế trên tay. Một đứa trẻ mất cha không mất “một chiến binh”; nó mất tiếng gọi quen thuộc trong căn nhà, một bàn tay từng dắt nó qua đường, một người từng hứa sẽ trở về. Chiến tranh lạnh lùng bởi nó biến những câu chuyện vô giá thành những con số có thể cộng trừ.
Chúa Giêsu không bao giờ nhìn con người như những con số. Ngài dừng lại trước từng người. Một người mù bên vệ đường. Một người phong hủi bị xã hội đẩy ra ngoài. Một người phụ nữ bị kết án. Một người thu thuế bị khinh bỉ. Một người mẹ mất con. Một người đàn ông nằm bất động nhiều năm. Ngài cho thấy Thiên Chúa không yêu “nhân loại” theo một nghĩa trừu tượng; Thiên Chúa yêu từng người cụ thể. Và có lẽ đó chính là cách nhìn có thể cứu thế giới khỏi sự điên rồ của bạo lực: trả lại khuôn mặt cho những người mà ta đã biến thành khái niệm. Khi một người lính bên kia chiến tuyến lại được nhìn như con của một người mẹ, khi người di dân lại được nhìn như một con người từng có mái nhà và ước mơ, khi người nghèo không còn là “gánh nặng ngân sách” nhưng là một người anh em đang cần được nâng đỡ, rất nhiều quyết định sẽ không còn dễ dàng như trước.
Đức Kitô đã nói: “Phúc thay ai xây dựng hòa bình.” Điều đáng chú ý là Ngài không chỉ nói “phúc thay ai yêu hòa bình”, nhưng là những người “xây dựng” hòa bình. Hòa bình phải được xây. Và bất cứ điều gì phải xây đều cần vật liệu, nhân lực, thời gian, tiền bạc, trí tuệ và hy sinh. Chúng ta đã quá quen với việc nghĩ rằng chiến tranh cần ngân sách còn hòa bình chỉ cần thiện chí. Không. Hòa bình đắt giá. Hòa bình cần những trường học tốt. Hòa bình cần công lý. Hòa bình cần truyền thông có trách nhiệm. Hòa bình cần nền kinh tế không nghiền nát người yếu. Hòa bình cần những nhà ngoại giao kiên nhẫn. Hòa bình cần giáo dục trẻ em biết đối thoại thay vì căm ghét. Hòa bình cần chữa lành những vết thương lịch sử. Hòa bình cần những thể chế đủ công bằng để người dân không phải tìm đến bạo lực trong tuyệt vọng. Hòa bình cần người nghèo được nghe tiếng nói. Hòa bình cần người trẻ thấy mình có tương lai. Hòa bình cần sự thật. Hòa bình cần tha thứ. Hòa bình cần trí nhớ nhưng không nuôi hận thù. Hòa bình cần rất nhiều tiền, nhưng còn cần nhiều hơn nữa: cần một loại trí tưởng tượng đạo đức đủ lớn để con người tin rằng đầu tư cho sự sống cũng cấp bách như đầu tư cho khả năng hủy diệt.
Có một nghịch lý đau đớn: đôi khi người ta sẵn sàng chi rất nhiều để chiến đấu với hậu quả của những vấn đề mà trước đó họ đã không muốn chi đủ để phòng ngừa. Người ta tiếc tiền cho giáo dục nhưng rồi phải trả giá cho tội phạm. Tiếc tiền cho y tế dự phòng nhưng rồi phải trả nhiều hơn cho bệnh tật. Tiếc tiền giảm nghèo nhưng rồi phải trả giá cho bất ổn xã hội. Tiếc tiền cho ngoại giao nhưng rồi phải trả giá cho chiến tranh. Tiếc tiền bảo vệ môi trường nhưng rồi phải trả giá cho thiên tai và khủng hoảng khí hậu. Con người rất dễ gọi sự khôn ngoan dài hạn là “tốn kém”, nhưng lại chấp nhận những khoản phí khổng lồ khi thảm họa đã xảy ra. Có lẽ bởi phòng ngừa đòi đức tin vào tương lai, còn phản ứng trước khủng hoảng chỉ đòi bản năng sinh tồn.
Và không chỉ các chính phủ mới như thế. Mỗi người chúng ta cũng có những “ngân sách” riêng. Ngân sách của thời gian. Ngân sách của sự chú ý. Ngân sách của tình yêu. Ngân sách của năng lượng. Có khi ta nói mình không có thời gian thăm cha mẹ, nhưng có hàng giờ để lướt điện thoại. Nói không có thời gian cầu nguyện, nhưng có thời gian tranh cãi những chuyện vô ích. Nói không đủ sức lắng nghe một người đang đau khổ, nhưng lại đủ sức theo dõi câu chuyện của hàng trăm người xa lạ trên mạng. Chúng ta cũng có những cuộc chiến trong lòng mình được cấp ngân sách rất lớn: ta dành hàng giờ để giận dữ, để nhớ lại một lời xúc phạm, để tưởng tượng cách đáp trả, để chứng minh mình đúng; trong khi hòa bình lại nhận phần còn thừa. Có những gia đình đủ tiền cho rất nhiều thứ nhưng không còn đủ thời gian để ăn với nhau một bữa cơm. Có những người đủ sức xây dựng sự nghiệp nhưng không còn sức xây dựng chính tâm hồn mình. Vì thế, câu hỏi “tại sao luôn có tiền cho chiến tranh?” không chỉ dành cho các nguyên thủ hay quốc hội. Nó còn dành cho mỗi chúng ta: tại sao trong lòng tôi luôn có năng lượng cho cuộc chiến nhưng lại ít năng lượng cho sự tha thứ? Tại sao tôi nhớ một điều người khác làm tôi đau suốt mười năm nhưng lại mau quên một điều họ từng làm tốt cho tôi? Tại sao bản năng tự vệ của tôi mạnh hơn lòng thương xót?
Có lẽ con người dễ huy động cho chiến tranh vì chiến tranh thỏa mãn một điều sâu kín trong bản ngã: nó cho chúng ta một kẻ để đổ lỗi. Nếu đời tôi bất hạnh vì “họ”, nếu xã hội tôi thất bại vì “họ”, nếu mọi vấn đề đều bắt nguồn từ “họ”, thì tôi không cần nhìn vào những phần tối trong chính mình. Kẻ thù bên ngoài đôi khi trở thành một cách giúp ta khỏi phải đối diện với kẻ thù bên trong: lòng tham, kiêu ngạo, ích kỷ, tham vọng, hèn nhát, dối trá. Nhưng Tin Mừng không cho phép ta sống dễ dàng như thế. Chúa Giêsu nói đến cái xà trong mắt mình trước khi nói đến cái rác trong mắt anh em. Ngài đẩy con người vào một cuộc chiến khó hơn rất nhiều so với bất cứ chiến trường nào: chiến đấu với chính bản thân mình. Thắng một người khác đôi khi chỉ cần sức mạnh; thắng chính mình cần sự thật và ân sủng.
Có những người có thể chỉ huy cả một đạo quân nhưng không điều khiển nổi cơn giận của chính mình. Có những quốc gia đủ sức phóng tên lửa tới hàng ngàn cây số nhưng chưa đủ sức giúp mọi trẻ em trong đất nước mình đọc được một cuốn sách. Có những nền văn minh chế tạo được máy móc cực kỳ thông minh nhưng chưa chắc đã đủ khôn ngoan để trả lời câu hỏi: chúng ta đang sống để làm gì? Sự tiến bộ kỹ thuật không tự động đồng nghĩa với sự tiến bộ của lương tâm. Con người có thể ngày càng mạnh mà không ngày càng tốt. Và đó có lẽ là mối nguy lớn nhất. Một con người xấu với cây gậy chỉ gây hại trong một phạm vi nhỏ; một con người xấu với công nghệ hiện đại có thể gây đau khổ cho hàng triệu người. Vì thế, câu hỏi quan trọng của văn minh không phải chỉ là: “Chúng ta có thể làm được gì?” nhưng còn là: “Có điều gì chúng ta không nên làm, ngay cả khi chúng ta có thể?”
Lịch sử không thiếu những đế chế tưởng rằng sức mạnh quân sự sẽ cho họ sự bất tử. Nhưng rồi mọi đế chế đều qua đi. Những đạo quân bất khả chiến bại cũng biến mất. Những vị tướng từng khiến thế giới run sợ rồi cũng trở thành một cái tên trong sách. Những biên giới từng được vẽ bằng máu lại tiếp tục thay đổi. Điều còn lại lâu dài hơn thường là văn hóa, tư tưởng, nghệ thuật, tri thức, công lý và những định chế giúp con người sống người hơn. Ta nhớ Hy Lạp không chỉ vì những trận chiến, mà vì triết học. Ta nhớ những nền văn minh cổ vì chữ viết, luật pháp, kiến trúc, toán học, thi ca. Nhân loại biết ơn những người đã phát minh phương thuốc cứu người hơn những người đã phát minh một cách giết người mới. Không bà mẹ nào đặt con mình vào nôi và cầu mong đứa trẻ lớn lên để trở thành người gây ra thật nhiều cái chết. Người mẹ bình thường ước con sống tử tế, khỏe mạnh và được yêu thương. Điều đơn sơ ấy có lẽ nói lên khát vọng căn bản của nhân loại rõ hơn rất nhiều những bài diễn văn về quyền lực.
Thế nhưng hòa bình không thể được xây dựng bằng những lời ngây thơ rằng chỉ cần mọi người “thương nhau” là đủ. Hòa bình phải đi với công lý. Nơi nào có áp bức kéo dài, nơi ấy hòa bình chỉ là sự im lặng bị cưỡng ép. Nơi nào người giàu có thể mua mọi thứ còn người nghèo không có tiếng nói, nơi ấy bất ổn đang tích tụ. Nơi nào một nhóm người bị làm nhục qua nhiều thế hệ, nơi ấy vết thương sẽ truyền lại. Nơi nào sự thật bị bóp méo, hòa bình trở thành giả tạo. Bởi thế, xây dựng hòa bình không có nghĩa là yêu cầu nạn nhân im lặng. Đôi khi xây dựng hòa bình chính là dám gọi sự dữ bằng đúng tên của nó, dám đứng bên người bị áp bức, dám sửa những cơ cấu bất công. Nhưng mục tiêu cuối cùng không phải là đổi bên để người bị áp bức hôm qua trở thành kẻ áp bức ngày mai. Mục tiêu là phá vỡ vòng tròn của bạo lực.
Một trong những điều bi thảm nhất của chiến tranh là mỗi bên đều có thể tin rằng mình đang bảo vệ một điều thiêng liêng. Khi con người tuyệt đối hóa chính nghĩa của mình, bất cứ hành động nào cũng có thể được biện minh. Chính vì thế, nền tảng luân lý phải đứng cao hơn lợi ích phe nhóm. Một điều xấu không trở thành tốt chỉ vì “phe ta” làm. Một dân thường bị giết vẫn là một bi kịch cho dù quả bom được thả bởi bên mà ta ủng hộ. Trẻ em không có quốc tịch trong nỗi đau của chúng. Nước mắt người mẹ không thuộc phe chính trị nào. Khi lương tâm bắt đầu phân loại mạng người theo lá cờ, nhân loại đã bước vào vùng rất nguy hiểm.
Có lẽ vì thế điều khó nhất không phải là kết thúc một cuộc chiến sau khi nó đã bắt đầu, mà là xây dựng một nền văn hóa khiến chiến tranh ngày càng trở nên không thể tưởng tượng được. Điều đó bắt đầu từ những điều rất nhỏ. Cách cha mẹ nói về người khác trước mặt con cái. Cách trường học dạy lịch sử – để hiểu quá khứ hay để nuôi lòng hận thù? Cách truyền thông kể về người bên kia – như con người hay như quái vật? Cách tôn giáo được sống – như con đường dẫn tới yêu thương hay như một căn cước dùng để loại trừ? Cách chúng ta phản ứng khi gặp một quan điểm khác – bằng đối thoại hay sỉ nhục? Một thế giới không thể mong có hòa bình giữa các quốc gia nếu ngay trong gia đình, nơi làm việc, giáo xứ, cộng đoàn và mạng xã hội, con người chỉ biết triệt hạ nhau bằng ngôn từ.
Không ai tự nhiên trở thành người xây dựng hòa bình. Hòa bình là một kỷ luật nội tâm. Người xây dựng hòa bình phải học cách chịu đựng sự khó chịu mà không lập tức trả đũa. Học lắng nghe người mình không đồng ý. Học phân biệt con người với hành vi của họ. Học tha thứ nhưng không dung túng sự dữ. Học đấu tranh cho công lý mà không để lòng mình biến thành hận thù. Học nói sự thật mà không làm nhục người khác. Học nhận lỗi. Học xin lỗi. Học nhường một bước khi cần. Học đứng vững khi cần. Học biết có những cuộc chiến chiến thắng bằng cách không tham gia.
Nếu ngân sách là tấm gương của một xã hội, thì chiếc gương ấy đang hỏi mỗi thế hệ: các bạn sợ điều gì nhất? Các bạn yêu điều gì nhất? Các bạn tin điều gì đáng được bảo vệ nhất? Bởi nơi kho tàng của chúng ta ở đâu, trái tim chúng ta cũng ở đó. Nếu phần lớn trí thông minh, tài nguyên và năng lượng của nhân loại vẫn được huy động dễ dàng hơn để chuẩn bị cho khả năng hủy diệt hơn để bảo vệ phẩm giá sự sống, đó không chỉ là một vấn đề chính sách. Đó là dấu hiệu của một sự nghèo nàn trong trí tưởng tượng đạo đức. Chúng ta đã tưởng tượng quá giỏi về cách tiêu diệt nhau nhưng còn quá nghèo trong việc tưởng tượng một trật tự thế giới công bằng hơn.
Có người sẽ nói: tất cả điều này quá lý tưởng. Con người là con người, chiến tranh đã có từ thuở ban đầu và sẽ luôn tồn tại. Có thể. Nhưng lịch sử nhân loại cũng là lịch sử của những điều từng bị xem là bất khả thi rồi dần trở thành chuẩn mực. Đã có thời người ta coi chế độ nô lệ là bình thường. Đã có thời trẻ em phải lao động trong những điều kiện tàn nhẫn mà xã hội xem là đương nhiên. Đã có thời nhiều nhóm người hoàn toàn không có tiếng nói chính trị. Nhân loại không hoàn hảo, nhưng lương tâm con người có khả năng trưởng thành. Ta không cần tin rằng một ngày mai thế giới sẽ không bao giờ có xung đột. Chỉ cần tin rằng mỗi thế hệ có thể làm cho bạo lực khó được biện minh hơn, cho phẩm giá con người khó bị bỏ qua hơn, cho hòa bình được đầu tư nghiêm túc hơn.
Và có lẽ cách mạng lớn nhất phải bắt đầu từ một sự thay đổi trong câu hỏi. Thay vì chỉ hỏi: “Chúng ta cần bao nhiêu để tự vệ?” hãy hỏi thêm: “Chúng ta cần bao nhiêu để xây một xã hội đáng được bảo vệ?” Thay vì chỉ hỏi: “Ai là kẻ thù?” hãy hỏi thêm: “Điều gì đang làm con người trở thành kẻ thù của nhau?” Thay vì chỉ hỏi: “Làm sao để chiến thắng cuộc chiến này?” hãy hỏi thêm: “Làm sao để thế hệ sau không phải chiến đấu lại cùng một cuộc chiến?” Thay vì chỉ hỏi: “Chúng ta có đủ vũ khí chưa?” hãy hỏi: “Chúng ta có đủ công lý chưa? đủ giáo dục chưa? đủ lòng tin chưa? đủ cơ hội cho người trẻ chưa? đủ sự thật chưa? đủ khả năng đối thoại chưa?”
Có những cuộc chiến không bắt đầu bằng tiếng súng. Chúng bắt đầu khi một nhóm người tin rằng họ không còn gì để mất. Chúng bắt đầu khi những lời nhục mạ được lặp lại đủ lâu đến mức một cộng đồng không còn được nhìn như con người. Chúng bắt đầu khi bất công kéo dài nhưng không ai nghe tiếng kêu của người bị tổn thương. Chúng bắt đầu khi chính trị biến nỗi sợ thành công cụ. Bởi vậy, mỗi đồng tiền đầu tư vào giáo dục, công lý, y tế, đối thoại và giảm bất bình đẳng không chỉ là chi phí xã hội; đó cũng có thể là một khoản đầu tư cho hòa bình.
Cuối cùng, câu hỏi “Tại sao lúc nào cũng có tiền cho chiến tranh?” có thể được chuyển thành một câu hỏi đau hơn: “Tại sao chúng ta chỉ nhận ra giá trị của sự sống khi sự sống bị đe dọa một cách dữ dội?” Tại sao phải chờ đến khi thành phố cháy mới nhận ra một mái nhà quý giá? Tại sao phải đợi người trẻ ra chiến trường mới gọi họ là tương lai của đất nước, trong khi lúc họ cần trường học tốt, việc làm tử tế và cơ hội sống có phẩm giá, ta lại bảo ngân sách có giới hạn? Tại sao phải đợi một người trở thành anh hùng hy sinh mới dựng tượng đài cho họ, trong khi hàng triệu con người đang âm thầm hy sinh mỗi ngày để nuôi con, chăm bệnh nhân, dạy học, làm ruộng, quét đường, giữ gìn cộng đồng lại hiếm khi được coi trọng đúng mức?
Không phải chiến tranh luôn có tiền. Đúng hơn, khi con người quyết định một điều là tối quan trọng, con người sẽ tìm ra tiền. Và đó mới là sự thật khiến ta phải suy nghĩ. Bởi nó đặt trách nhiệm trở lại nơi chúng ta. Không thể mãi nói rằng thế giới bất lực. Thế giới đã nhiều lần chứng minh nó có thể huy động sức mạnh khổng lồ. Câu hỏi là sức mạnh ấy phục vụ điều gì.
Nếu một ngày nhân loại có thể coi việc không còn một trẻ em nào chết vì bệnh có thể phòng ngừa là vấn đề an ninh toàn cầu; coi việc mọi trẻ em đều được học hành là một sứ mạng; coi việc không một người già nào bị bỏ rơi là một tiêu chuẩn văn minh; coi việc bảo vệ trái đất là trách nhiệm sống còn; coi việc kiến tạo công lý là hàng rào phòng thủ đầu tiên của hòa bình – có lẽ khi ấy chúng ta sẽ khám phá một điều: nguồn lực mà ta tưởng mình không có đã luôn ở đó.
Điều thiếu không hẳn là tiền.
Điều thiếu là quyết tâm dành tiền cho sự sống.
Điều thiếu không hẳn là khả năng.
Điều thiếu là trí tưởng tượng để hình dung một thế giới khác.
Điều thiếu không hẳn là sức mạnh.
Điều thiếu là sự khôn ngoan để biết sức mạnh ấy phải được dùng vào đâu.
Và điều thiếu nhất có lẽ không phải là ngân sách, nhưng là một trái tim đủ lớn để cảm thấy nỗi đau của người xa lạ cũng khẩn cấp như nỗi đau của chính mình.
Ngày nào nhân loại còn dễ dàng huy động hàng tỷ để chuẩn bị giết nhau nhưng lại do dự trước việc cứu những người đang đau khổ, ngày ấy câu hỏi này vẫn còn phải được đặt ra. Không phải để kết án mọi chính phủ, mọi quân đội hay mọi quyết định tự vệ, nhưng để giữ cho lương tâm nhân loại không ngủ quên. Bởi hòa bình không tự xuất hiện khi chiến tranh kết thúc. Hòa bình được chuẩn bị từ trước, bằng công lý, giáo dục, sự thật, lòng thương xót và sự tôn trọng phẩm giá của từng người.
Có thể một thế giới hoàn toàn không có chiến tranh vẫn còn là giấc mơ xa. Nhưng một thế giới biết xấu hổ trước chiến tranh, biết coi chiến tranh là thất bại chứ không phải vinh quang, biết đầu tư cho hòa bình trước khi phải chi trả cho đổ nát, là điều chúng ta có quyền hy vọng và có nghĩa vụ xây dựng.
Và khi nhìn vào ngân sách của một quốc gia, hay sâu hơn nữa, nhìn vào “ngân sách” của chính đời mình, có lẽ mỗi người nên tự hỏi: Tôi đang tài trợ cho điều gì bằng thời gian, tiền bạc, sức lực và trái tim của tôi? Tôi đang nuôi dưỡng hòa bình hay nuôi dưỡng chiến tranh? Tôi đang xây những cây cầu hay dựng thêm những bức tường? Tôi đang dành năng lượng để chữa lành hay để trả đũa? Tôi đang đầu tư cho sự sống hay chỉ chuẩn bị để chống lại điều tôi sợ hãi?
Bởi cuối cùng, hòa bình của thế giới cũng bắt đầu từ những ngân sách rất nhỏ trong lòng mỗi người.
Khi lòng thương xót được cấp nhiều “ngân sách” hơn lòng hận thù, khi đối thoại được dành nhiều thời gian hơn tranh cãi, khi sự thật được trân trọng hơn chiến thắng, khi con người quý một mạng sống hơn một niềm kiêu hãnh, khi các quốc gia hiểu rằng sự an toàn lâu dài không thể được xây chỉ bằng nỗi sợ của người khác, thì có lẽ câu hỏi “Tại sao lúc nào cũng có tiền cho chiến tranh?” sẽ dần nhường chỗ cho một câu hỏi đẹp hơn:
Tại sao chúng ta không dành cùng một quyết tâm, cùng một trí tuệ, cùng một sự hy sinh và cùng một nguồn lực ấy để kiến tạo hòa bình?
Nếu có ngày nhân loại trả lời được câu hỏi đó bằng hành động, có lẽ đó sẽ là một trong những ngày trưởng thành nhất của lịch sử con người.
Lm. Anmai, CSsR
ĐỪNG MÃI ÔM LẤY BI KỊCH CỦA RIÊNG MÌNH
Đừng mãi ôm lấy bi kịch của riêng mình. Có những nỗi đau cần được nhớ để ta trưởng thành, nhưng cũng có những nỗi đau nếu cứ ôm mãi sẽ trở thành một thứ căn tính giả tạo, khiến ta dần tin rằng mình chính là vết thương của mình, rằng cuộc đời mình chẳng còn gì ngoài những điều đã mất, những người đã bỏ đi, những lần bị phản bội, những bất công từng phải chịu và những giấc mơ đã vỡ. Con người có thể chịu đau một lần vì biến cố, nhưng lại tự làm mình đau hàng ngàn lần khi cứ sống đi sống lại biến cố ấy trong ký ức. Có người đã rời khỏi căn phòng từ nhiều năm trước nhưng trong lòng vẫn tiếp tục ngồi ở đó. Có người đã được cuộc đời trao cho một cánh cửa mới, nhưng bàn tay vẫn giữ chặt tay nắm của cánh cửa cũ đã đóng. Có người mang theo một câu nói làm mình tổn thương suốt mười năm, trong khi người nói câu ấy có khi đã quên từ lâu. Và như thế, nỗi đau ban đầu chỉ là một biến cố, nhưng sự bám víu vào nó lại trở thành một lựa chọn âm thầm kéo dài cả đời. Không ai phủ nhận rằng có những vết thương thật sự rất sâu. Có những mất mát chẳng một lời khuyên nào có thể làm nhẹ đi ngay được. Có những cuộc chia ly không phải vài ngày là quên. Có những phản bội làm sụp đổ cả một hệ thống niềm tin. Có những đứa trẻ lớn lên trong thiếu thốn tình thương, có những người trưởng thành phải sống với hậu quả của những điều họ chưa từng lựa chọn, có những người đã làm tất cả điều đúng mà vẫn nhận phần cay đắng, có những người sống tử tế nhưng bị đối xử tàn nhẫn. Cuộc đời không phải lúc nào cũng công bằng theo thứ công bằng mà ta mong muốn. Và điều khó chấp nhận nhất là: đời không hứa với bất cứ ai rằng cứ sống tốt thì sẽ không đau, cứ chân thành thì sẽ không bị phụ bạc, cứ cố gắng thì sẽ thành công, cứ yêu thương thì sẽ được yêu thương lại. Ngay từ đầu, cuộc đời đã chẳng ưu ái riêng ai. Người giàu có nỗi khổ của người giàu. Người nghèo có gánh nặng của người nghèo. Người nổi tiếng có những khoảng tối mà đám đông không thấy. Người bình thường cũng có những trận chiến không ai biết. Có người mất tiền, có người mất sức khỏe, có người mất danh dự, có người mất một người mình yêu, có người không mất thứ gì bên ngoài nhưng lại đánh mất chính mình ở bên trong. Không có một kiếp người nào hoàn toàn tránh được đau đớn. Vấn đề không phải là ta có bị thương hay không; vấn đề là sau khi bị thương, ta sẽ làm gì với vết thương ấy.
Có người biến vết thương thành lý do để làm tổn thương người khác. Có người từng bị phản bội nên từ đó không tin bất cứ ai. Có người từng bị xúc phạm nên sau này thích hạ thấp người khác trước khi người khác kịp hạ thấp mình. Có người từng sống trong cảnh nghèo nên khi thành công lại khinh người nghèo. Có người từng bị áp đặt nên khi có quyền lực liền áp đặt lên kẻ yếu hơn. Có người từng bị bỏ rơi nên trở nên lạnh lùng, luôn bỏ đi trước để khỏi có ngày mình là người bị bỏ lại. Đó là một bi kịch rất thường gặp: một con người không chữa lành vết thương của mình rồi vô tình biến nó thành vũ khí. Họ nói: “Tôi như thế này vì trước kia người ta đã đối xử với tôi như thế.” Có thể câu ấy giải thích được rất nhiều điều, nhưng nó không thể biện minh cho tất cả. Quá khứ có thể giải thích vì sao ta dễ nổi giận, nhưng không cho ta quyền làm nhục người khác. Quá khứ có thể giải thích vì sao ta sợ yêu, nhưng không cho ta quyền lợi dụng tình cảm của một người chân thành. Quá khứ có thể giải thích vì sao ta bất an, nhưng không cho ta quyền kiểm soát mọi người chung quanh. Một ngày nào đó, trưởng thành đòi ta phải ngừng nói: “Tôi như thế vì họ đã làm tôi ra nông nỗi này”, và bắt đầu hỏi: “Từ những gì đã xảy ra với tôi, hôm nay tôi muốn trở thành người như thế nào?” Đó là ranh giới rất mỏng giữa một nạn nhân và một con người được chữa lành. Nạn nhân chỉ nhìn vào điều đã xảy ra với mình. Người được chữa lành nhìn vào điều mình có thể làm từ hôm nay. Nạn nhân trao chìa khóa tương lai cho quá khứ. Người được chữa lành lấy lại chìa khóa ấy và nhận trách nhiệm cho phần đời còn lại.
Nỗi đau không tự động làm con người sâu sắc. Đây là một điều cần nói thật rõ. Có những người đi qua rất nhiều đau khổ nhưng chỉ trở nên cay độc. Có những người chịu nhiều bất công rồi kết luận rằng mình được quyền bất công với người khác. Có những người mang một cuộc đời đầy vết thương nhưng chẳng học được lòng thương xót nào. Bởi đau khổ tự nó không làm ta cao quý; cách ta đi qua đau khổ mới có thể làm điều đó. Lửa có thể nung đất thành gốm, nhưng cũng có thể thiêu rụi một cánh rừng. Con dao có thể được dùng trong phòng mổ để cứu người, cũng có thể trở thành hung khí. Vết thương cũng vậy: nó có thể trở thành nơi bóng tối đi vào, nhưng cũng có thể trở thành nơi ánh sáng đi qua. Điều quyết định không phải chỉ là ta đã chịu những gì, mà là ta đã để những điều ấy biến đổi mình theo hướng nào. Có người sau khi bị phản bội trở nên thận trọng nhưng vẫn biết yêu. Có người sau khi mất mát trở nên dịu dàng hơn với nỗi đau của người khác. Có người từng nghèo nên cả đời không coi thường một người cơ cực. Có người từng cô đơn nên biết cách ngồi cạnh một người đang cô độc mà không cần nói nhiều. Có người từng bị hiểu lầm nên học cách đừng vội kết án bất cứ ai. Có người từng đứng bên bờ tuyệt vọng nên khi gặp một người đang tuyệt vọng, họ không nói những câu sáo rỗng, bởi họ biết có những lúc con người không cần một bài giảng, chỉ cần một người ở lại. Đó chính là lúc nỗi đau được biến thành chất liệu.
Nhưng biến nỗi đau thành chất liệu không có nghĩa là khai thác nó, trình diễn nó hay biến mình thành nhân vật chính trong mọi câu chuyện. Có một sự khác biệt rất lớn giữa việc kể lại vết thương để soi sáng một sự thật và việc dùng vết thương để gây chú ý. Có người cứ kể nỗi đau của mình mãi vì muốn được thương hại. Có người dùng những tổn thương trong quá khứ như một thứ quyền lực đạo đức: “Tôi đã đau nhiều hơn anh, nên tôi hiểu cuộc đời hơn anh.” Có người biến bi kịch thành một thương hiệu cá nhân. Có người tô đậm những gì đã xảy ra để khiến câu chuyện của mình hấp dẫn hơn. Có người thậm chí vô thức không muốn được chữa lành hoàn toàn, bởi họ sợ rằng nếu hết đau thì họ không còn gì để kể về mình nữa. Đó là một cám dỗ tinh vi. Ta có thể nghiện nỗi đau của chính mình. Ta có thể quen với vai trò người bị hại đến mức mọi tương quan sau này đều được nhìn qua chiếc kính ấy. Khi người khác góp ý, ta thấy mình bị tấn công. Khi ai đó đặt ranh giới, ta cho rằng họ bỏ rơi mình. Khi đời không theo ý, ta lập tức trở lại câu chuyện cũ: “Không ai hiểu tôi. Không ai thương tôi. Đời lúc nào cũng bất công với tôi.” Một con người như thế có thể không còn sống trong biến cố cũ, nhưng biến cố cũ vẫn đang sống trong họ.
Vì vậy, đừng tô vẽ nỗi đau. Nỗi đau đã đủ thật rồi, không cần trang điểm cho nó. Đừng thêm những chi tiết để người khác xúc động hơn. Đừng biến một sai lầm của người khác thành một bản án cho cả cuộc đời họ. Đừng kể một câu chuyện theo cách mình luôn là người hoàn toàn vô tội còn tất cả những người khác đều là kẻ xấu. Phần lớn đời sống con người phức tạp hơn thế. Có những lúc ta thực sự là người bị tổn thương, nhưng cũng có những lúc ta đã góp phần vào sự đổ vỡ mà chính mình không muốn nhìn nhận. Chữa lành đòi hỏi sự thật. Sự thật về điều người khác đã làm với ta, nhưng cũng là sự thật về điều ta đã làm với người khác. Sự thật về những gì ta không kiểm soát được, nhưng cũng là sự thật về những phần ta phải chịu trách nhiệm. Người trưởng thành không bóp méo câu chuyện để bảo vệ hình ảnh của mình. Họ đủ can đảm để nói: “Ở chỗ này tôi đã bị đối xử sai. Nhưng ở chỗ kia tôi cũng đã sai.” Chỉ khi nào dám nhìn thẳng như vậy, nỗi đau mới thôi là nhà tù và trở thành trường học.
Và cũng đừng giả dối với nỗi đau. Đừng nói “tôi ổn” khi bên trong đang vỡ vụn chỉ vì sợ bị xem là yếu đuối. Có một kiểu kiêu ngạo giả dạng mạnh mẽ: không bao giờ cho phép mình khóc, không bao giờ thừa nhận rằng mình cần ai đó, không bao giờ nói mình đã kiệt sức. Người ta thường tưởng mạnh mẽ là không cảm thấy đau. Không phải. Mạnh mẽ là cảm thấy đau nhưng không để nỗi đau điều khiển tất cả quyết định của mình. Mạnh mẽ là biết lúc nào nên đứng lên, nhưng cũng biết lúc nào cần ngồi xuống. Là biết cầu nguyện nhưng cũng biết tìm sự trợ giúp. Là biết tha thứ nhưng cũng biết thiết lập giới hạn. Là biết hy vọng nhưng không phủ nhận thực tế. Có những vết thương phải được gọi đúng tên. Có những điều phải được khóc cho đủ. Có những mất mát không cần vội “vượt qua”; nó cần được đi xuyên qua. Ta không chữa lành bằng cách giả vờ như chẳng có gì xảy ra. Một căn phòng tối không sáng lên chỉ vì ta cứ nhắm mắt và nói rằng ở đây rất sáng.
Nhưng sau khi đã khóc, phải có một ngày ta lau nước mắt. Sau khi đã kể, phải có lúc ta ngừng kể cùng một câu chuyện theo cùng một cách. Sau khi đã cúi xuống nhặt những mảnh vỡ, phải đến lúc ta quyết định sẽ làm gì với chúng. Một chiếc bình vỡ có thể bị ném đi, nhưng cũng có thể được ghép lại thành một hình dáng mới. Nó sẽ không giống trước kia, đúng vậy. Có những đau khổ làm ta không bao giờ trở lại được con người cũ. Nhưng có lẽ đó không phải lúc nào cũng là điều đáng tiếc. Có những phiên bản cũ của ta cần phải chết đi để một con người khác trưởng thành hơn được sinh ra. Có những ảo tưởng cần tan vỡ. Có những ngây thơ cần mất đi để nhường chỗ cho sự khôn ngoan. Có những mối quan hệ phải kết thúc để ta học thế nào là ranh giới. Có những thất bại phải xảy đến để ta nhìn rõ mình đã đặt căn tính ở đâu. Có những lần bị bỏ lại giúp ta khám phá rằng mình vẫn có thể tiếp tục bước mà không cần người đã từng nghĩ rằng mình không thể sống thiếu. Cuộc đời rất lạ: nhiều khi chính điều ta tưởng sẽ hủy diệt mình lại trở thành nơi bắt đầu một cuộc đời trưởng thành hơn.
Người viết có chiều sâu thường phải đi qua những vết thương rất sâu, nhưng không phải vì đau khổ là điều đáng tìm kiếm. Không ai cần chủ động đi tìm bi kịch để trở nên sâu sắc. Cuộc đời vốn sẽ trao cho mỗi người đủ những chất liệu khó khăn của nó. Điều quan trọng là khi đau khổ đến, ta có đủ lặng để nghe xem nó đang dạy mình điều gì hay không. Một người chưa từng nếm cô đơn rất khó viết thật về cô đơn. Một người chưa bao giờ phải chờ đợi có thể viết về kiên nhẫn bằng khái niệm, nhưng thiếu mùi vị. Một người chưa từng đánh mất điều quý giá có thể nói về buông bỏ, nhưng câu chữ có thể vẫn ở ngoài da thịt. Trải nghiệm làm cho lời nói có trọng lượng. Có những câu rất bình thường, nhưng nếu được nói bởi một người đã sống qua chúng, chúng trở nên khác hẳn. “Rồi sẽ qua thôi” từ miệng một người chưa từng đi qua đêm tối đôi khi nghe rất nhẹ. Nhưng cũng câu ấy, nếu đến từ một người đã từng nghĩ mình không thể sống tiếp mà cuối cùng vẫn sống, nó trở thành một bàn tay. Chiều sâu của chữ nghĩa không nằm ở số lượng từ khó, mà ở lượng sự thật đã được con người trả giá để hiểu.
Người viết đừng lợi dụng nỗi đau. Đừng lấy bi kịch của người khác làm nguyên liệu rẻ tiền cho sự nổi tiếng của mình. Có những câu chuyện được trao cho ta trong tin tưởng, không phải để biến thành nội dung. Có những giọt nước mắt được khóc trong căn phòng kín cần được giữ lại trong căn phòng kín. Có những nỗi đau nếu muốn viết phải thay đổi đủ chi tiết để bảo vệ người đã từng tin mình. Không phải mọi sự thật đều phải công khai. Không phải điều gì thật cũng có quyền được kể. Lương tâm của người cầm bút nằm ở chỗ biết rằng phía sau mỗi “câu chuyện hay” có thể là một con người thật, một gia đình thật, một danh dự thật, một vết thương thật. Một bài viết có thể đem lại cho ta hàng ngàn lượt đọc nhưng để lại cho ai đó một vết thương kéo dài hàng chục năm. Khi ấy, cái giá quá đắt. Chiều sâu không bao giờ cần tàn nhẫn. Nghệ thuật không được xây bằng sự phản bội. Sự thật không đòi ta phải phơi bày mọi thứ. Có lúc im lặng cũng là đạo đức.
Và ngay cả khi viết về chính mình, cũng phải có khoảng cách. Khi vết thương còn đang chảy máu, ta thường không nhìn được toàn cảnh. Ta thấy mình đúng hết. Ta thấy người kia sai hết. Ta thấy một biến cố như tận thế. Nhưng thời gian, cầu nguyện, suy tư và sự thành thật có thể đem đến một góc nhìn khác. Có chuyện lúc xảy ra ta gọi là mất mát, năm năm sau nhìn lại lại thấy đó là một sự giải thoát. Có người lúc rời ta đi, ta tưởng đời mình chấm hết; sau này mới hiểu có những cánh cửa đóng lại chính là lòng thương xót. Có giấc mơ không thành khiến ta từng oán trách, nhưng nhiều năm sau ta biết nếu ngày ấy được điều mình muốn, có khi mình đã đi vào một con đường rất khác và rất tệ. Con người nhìn đời từ một khoảnh khắc nên rất dễ tuyệt đối hóa khoảnh khắc ấy. Thiên Chúa nhìn cả hành trình. Bởi vậy người có đức tin học một thái độ rất khó: không vội gọi tất cả những gì làm mình đau là vô nghĩa.
Trong Thánh Kinh, ta không thấy Thiên Chúa hứa rằng người công chính sẽ không đau. Ngược lại, có những con người rất gần Thiên Chúa lại đi qua những đêm tối ghê gớm. Ông Gióp mất gần như tất cả. Giuse bị chính anh em mình bán đi. Đavít từng phải trốn chạy. Giêrêmia khóc cho một dân không muốn nghe lời mình. Phêrô mang ký ức về ba lần chối Thầy. Phaolô mang một “cái dằm” ông từng xin được cất khỏi nhưng không được. Và Đức Maria đứng dưới chân thập giá nhìn Người Con mình yêu nhất hấp hối. Trung tâm của Kitô giáo không phải là một Thiên Chúa đứng xa đau khổ, mà là một Thiên Chúa bước vào chính đau khổ của con người. Thập giá không phủ nhận nỗi đau. Thập giá cho thấy nỗi đau có thể được biến đổi. Những chiếc đinh vẫn là đinh, vết thương vẫn là vết thương, cái chết vẫn thật sự là cái chết; nhưng Phục Sinh tuyên bố rằng đau khổ không được quyền nói lời cuối cùng. Đó là niềm hy vọng của người Kitô hữu: không phải mọi điều xảy ra đều tốt, nhưng Thiên Chúa có thể làm phát sinh điều tốt ngay cả từ những điều rất xấu. Không phải mọi vết thương đều do Chúa gửi đến, nhưng không vết thương nào quá sâu đến mức ân sủng không thể chạm tới.
Có một hình ảnh rất đẹp nơi Đức Kitô phục sinh: Người sống lại nhưng vẫn mang dấu đinh. Người không trở về với một thân thể như chưa từng bị đóng đinh. Những dấu thương vẫn còn đó, nhưng chúng không còn chảy máu. Chúng trở thành dấu chỉ. Đây có lẽ cũng là hình ảnh đẹp nhất về chữa lành. Chữa lành không phải là quên sạch chuyện đã xảy ra. Không phải tỉnh dậy một ngày và không nhớ gì. Không phải nói rằng điều đó “chẳng đáng gì”. Chữa lành là có thể nhớ mà không còn bị ký ức điều khiển. Là nhìn vết sẹo mà không còn ghét chính mình. Là nghe tên người đã làm mình đau mà lòng không còn sụp đổ. Là đi qua nơi cũ mà không còn bị kéo ngược về quá khứ. Là kể câu chuyện của mình nhưng không còn cần người nghe đứng về phía mình để cảm thấy mình có giá trị. Là có thể nói: “Điều ấy đã xảy ra với tôi, nhưng nó không còn định nghĩa tôi.” Vết thương đã biến thành sẹo. Sẹo nói rằng: nơi này từng bị rách, nhưng cơ thể đã chữa lành. Nó không xóa lịch sử; nó làm chứng cho khả năng sống sót.
Có lẽ vì thế mà những con người sâu sắc nhất thường không phải là những người chưa từng đổ vỡ, nhưng là những người đã đổ vỡ mà không để mình trở nên tàn nhẫn. Họ vẫn dịu dàng sau khi từng bị làm đau. Họ vẫn tin sau khi từng bị phản bội. Họ vẫn biết cho sau những năm tháng thiếu thốn. Họ vẫn không cười vào nước mắt của ai dù chính mình từng khóc một mình không ai dỗ. Đó mới là chiến thắng. Chiến thắng lớn nhất không phải khiến người từng làm mình đau phải hối hận. Không phải thành công để chứng minh cho người cũ thấy họ đã sai khi bỏ mình. Không phải một ngày nào đó giàu có để quay lại nhìn những người từng coi thường mình. Những động lực ấy nghe có vẻ mạnh nhưng thật ra vẫn đặt cuộc đời ta trong tay người khác. Nếu mọi thành tựu của ta chỉ để chứng minh một điều với ai đó trong quá khứ, thì họ vẫn đang điều khiển ta. Chiến thắng thật sự là đến một ngày ta không cần thắng họ nữa. Ta bình an. Ta sống. Ta yêu. Ta làm điều đúng không để trả thù ai, mà vì đó là con người ta muốn trở thành.
Hãy biến nỗi đau thành chất liệu của lòng trắc ẩn. Nếu từng đói, hãy nhớ cảm giác đó để đừng khinh một người nghèo. Nếu từng bị bỏ rơi, hãy để ký ức ấy khiến ta biết hiện diện với người cô độc. Nếu từng bị hiểu lầm, hãy chậm lại trước khi kết luận về người khác. Nếu từng thất bại, hãy đừng chế giễu ai đang bắt đầu lại. Nếu từng phạm sai lầm và từng mong người khác cho mình một cơ hội, hãy biết mở một cánh cửa cho người đang thật lòng muốn thay đổi. Nếu từng có một ngày chỉ nhờ một lời tử tế mà ta không gục xuống, hãy trở thành người nói lời tử tế ấy cho người khác. Khi ấy, vết thương không còn chỉ là chuyện của riêng ta. Nó trở thành chiếc cầu.
Hãy biến nỗi đau thành chất liệu của sự khôn ngoan. Khôn ngoan không phải là đa nghi. Sau một lần bị lừa, ta có thể học cách phân định mà không phải ghét cả thế giới. Sau một tình yêu sai, ta có thể học cách yêu đúng hơn chứ không cần từ bỏ tình yêu. Sau một lần đặt niềm tin nhầm chỗ, ta học rằng tin tưởng phải đi cùng quan sát. Sau những lần chạy theo lời khen, ta học rằng giá trị của mình không thể phụ thuộc vào tiếng vỗ tay. Sau một lần kiệt sức vì muốn làm hài lòng tất cả, ta học rằng có những chữ “không” rất cần thiết cho một đời sống lành mạnh. Sau khi mất điều tưởng là không thể mất, ta học được rằng con người có sức chịu đựng lớn hơn họ tưởng. Cuộc đời đôi khi thu học phí rất đắt, nhưng nếu đã trả học phí rồi mà không rút ra bài học, đó mới là mất mát kép.
Hãy biến nỗi đau thành chất liệu của lời cầu nguyện. Có những lời cầu nguyện chỉ được sinh ra khi mọi công thức đều thất bại. Khi không còn biết nói gì với Chúa, một tiếng thở dài cũng có thể là cầu nguyện. Khi không còn hiểu Chúa, việc vẫn ngồi trước mặt Người đã là một hành vi đức tin. Có những đêm người ta không đọc nổi một kinh dài, chỉ nói: “Lạy Chúa, con mệt quá.” Có những lúc không thể thưa: “Con tín thác”, mà chỉ đủ sức nói: “Xin giúp con muốn tín thác.” Thiên Chúa không đòi ta phải đóng kịch trước mặt Người. Thánh vịnh có cả lời ngợi khen lẫn tiếng than van, bởi đức tin trưởng thành không sợ sự thật của tâm hồn. Ta có thể hỏi Chúa. Ta có thể khóc. Ta có thể nói mình thất vọng. Điều quan trọng là đừng bỏ cuộc đối thoại. Một đứa con đang giận cha mà vẫn đứng trước mặt cha còn gần hơn một đứa con quay lưng bỏ nhà.
Và rồi, đến một lúc nào đó, hãy thôi hỏi: “Tại sao chuyện ấy lại xảy ra với tôi?” Không phải vì câu hỏi ấy sai, mà vì có những câu chẳng bao giờ nhận được lời giải trọn vẹn trên đời này. Hãy thử hỏi một câu khác: “Từ chuyện đã xảy ra, hôm nay tôi có thể sống đẹp hơn thế nào?” Câu hỏi đầu đưa ta về quá khứ. Câu hỏi thứ hai mở tương lai. “Tại sao họ bỏ tôi?” có thể không bao giờ có một đáp án đủ thỏa lòng. Nhưng “Tôi sẽ làm gì để không bỏ rơi chính mình?” là điều ta có thể bắt đầu ngay. “Tại sao tôi phải chịu mất mát này?” có thể mãi là một mầu nhiệm. Nhưng “Tôi sẽ dùng phần đời còn lại ra sao?” là câu hỏi có thể cứu ta khỏi chết chìm trong ký ức.
Đừng mãi ôm bi kịch của riêng mình như thể buông nó ra là phản bội quá khứ. Ta không phản bội người đã mất khi mình cười lại. Ta không phủ nhận điều mình từng chịu khi bắt đầu sống vui hơn. Ta không coi nhẹ vết thương khi thôi nói về nó mỗi ngày. Có những người cảm thấy có lỗi khi bắt đầu hạnh phúc sau một biến cố đau buồn, như thể bình an là một sự phản bội. Không. Nếu người ta yêu thật sự thương ta, họ đâu muốn cuộc đời ta dừng lại ở ngày họ rời đi. Ký ức đẹp nhất về một con người không phải là biến phần đời còn lại thành nghĩa trang, mà là sống sao cho những điều tốt họ để lại tiếp tục sinh hoa trái.
Cuối cùng, đời người không được đo chỉ bằng những gì đã xảy ra với ta, mà còn bằng những gì ta đã làm với những điều ấy. Một viên đá có thể là vật cản, cũng có thể trở thành bậc thang. Một cơn mưa có thể làm người ta nguyền rủa, cũng có thể làm đất nứt nẻ hồi sinh. Một vết thương có thể làm ta đóng cửa trái tim, cũng có thể mở cho ta một chiều sâu trước đây chưa từng có. Ta không được lựa chọn tất cả những lá bài cuộc đời phát cho mình, nhưng ta vẫn có phần trách nhiệm trong cách mình chơi những lá bài ấy. Có điều ta không thể thay đổi. Có người sẽ không xin lỗi. Có câu hỏi sẽ không có lời giải. Có mất mát sẽ không được hoàn lại. Có tuổi thơ sẽ không thể viết lại. Nhưng hiện tại vẫn còn đây. Một ngày mới vẫn còn đây. Một phần đời chưa sống vẫn còn đây. Thiên Chúa vẫn còn đây.
Vậy nên, nếu hôm nay trong lòng còn một vết thương, đừng xấu hổ vì nó. Nhưng cũng đừng dựng nhà trong đó. Hãy khóc nếu cần, nhưng đừng biến nước mắt thành nơi cư trú. Hãy nhớ, nhưng đừng để ký ức thành xiềng xích. Hãy viết, nhưng đừng bóp méo. Hãy kể, nhưng đừng lợi dụng. Hãy thành thật, nhưng đừng nuôi cay đắng. Hãy cho mình thời gian, nhưng đừng lấy thời gian làm lý do để mãi không bước tới. Và khi đã đủ sức, hãy đem điều mình học được từ đêm tối để thắp một ngọn đèn cho ai đó cũng đang đi trong đêm. Có thể khi ấy ta sẽ hiểu: điều đẹp nhất không phải là chưa từng bị thương, mà là đã bị thương rất sâu nhưng vẫn không thôi chọn điều thiện; đã từng thất vọng nhưng vẫn còn khả năng hy vọng; đã từng bị phụ bạc nhưng trái tim vẫn còn biết yêu; đã từng đi qua những ngày tưởng như không thể sống nổi, vậy mà hôm nay vẫn còn đứng đây, không phải để kể rằng mình khổ hơn ai, nhưng để làm chứng rằng con người có thể đi xuyên qua đau khổ mà không đánh mất linh hồn.
Đừng mãi ôm lấy bi kịch của riêng mình. Đời còn nhiều hơn điều đã làm ta đau. Ta còn những người chưa gặp, những việc lành chưa làm, những lời tử tế chưa nói, những buổi sáng chưa thức dậy, những mùa chưa đi qua, những trang chưa viết, những người đang cần chính thứ ánh sáng mà chỉ một người từng bước qua bóng tối mới có thể mang đến. Vết thương không phải chương cuối. Có thể nó chỉ là một dấu phẩy rất đau trong một câu chuyện còn dài. Và biết đâu, khi đi đủ xa, nhìn lại, ta sẽ không còn chỉ thấy nơi mình từng ngã xuống. Ta sẽ thấy cả con đường đã đứng dậy, từng bước, từng bước một. Khi ấy ta hiểu rằng bi kịch đã đi qua đời mình, nhưng nó không được quyền sở hữu đời mình. Đau khổ đã chạm đến ta, nhưng không lấy được khả năng yêu thương. Đêm tối từng bao phủ ta, nhưng không thể dập tắt ánh sáng Thiên Chúa đã đặt trong lòng người. Và đó có lẽ là sự biến đổi đẹp nhất của một vết thương: từ một nơi từng khiến ta hỏi “Tại sao là tôi?”, nó trở thành nơi ta có thể thưa với một người khác đang đau: “Tôi không biết mọi câu trả lời. Nhưng tôi đã từng đi qua một đoạn đường tối. Và tôi biết: cứ bước tiếp đi. Trời sẽ sáng.”
Lm. Anmai, CSsR
NHỮNG KẺ THAO TÚNG NGUY HIỂM NHẤT KHÔNG NGHIÊN CỨU NHỮNG GÌ BẠN NÓI
Những kẻ thao túng nguy hiểm nhất không nhất thiết là những người nói dối giỏi nhất, cũng không phải lúc nào là những người có tài hùng biện, có nhiều kiến thức hay có khả năng tranh luận hơn người. Có những người nói rất ít, nhưng quan sát rất nhiều. Họ không quá quan tâm bạn đang nói gì; họ quan tâm điều gì khiến mắt bạn sáng lên, điều gì khiến giọng bạn chùng xuống, điều gì làm bạn bất an, điều gì khiến bạn dễ xúc động, điều gì bạn luôn muốn có nhưng chưa có được. Họ không nghiên cứu câu chữ của bạn cho bằng nghiên cứu những khoảng trống trong bạn. Bởi con người hiếm khi bị điều khiển mạnh nhất bởi điều mình biết; con người thường bị điều khiển bởi điều mình đang thiếu. Và một khi ai đó hiểu được cơn đói sâu kín trong tâm hồn ta, họ có thể đặt trước mặt ta một miếng mồi được chế tác chính xác đến mức ta tưởng rằng mình đang tự do lựa chọn, trong khi thực ra hướng đi của ta đã được âm thầm dẫn dắt từ trước.
Hầu hết chúng ta đều thích nghĩ rằng mình là người lý trí. Ta tin rằng các quyết định quan trọng của đời mình được xây dựng trên bằng chứng, kinh nghiệm, phân tích và phán đoán cẩn trọng. Ta nghĩ rằng nếu ai đó nói dối, ta sẽ nhận ra; nếu ai đó muốn lợi dụng, ta sẽ đề phòng; nếu một lời hứa quá đẹp để có thể là thật, ta sẽ đủ tỉnh táo để nghi ngờ. Nhưng thực tế của đời sống con người phức tạp hơn nhiều. Bởi lý trí không hoạt động trong khoảng trống. Lý trí sống trong một con người đang có ký ức, tổn thương, những khát vọng bị trì hoãn, những ước mơ chưa thành, những nhu cầu được yêu, được nhìn nhận, được thuộc về. Vì thế, có những lúc ta không tin một điều bởi vì nó hợp lý; ta tin vì ta quá muốn nó đúng. Ta không bỏ qua một dấu hiệu cảnh báo vì không nhìn thấy; ta bỏ qua vì nhìn thấy nó sẽ buộc ta phải từ bỏ một điều mình chưa sẵn sàng từ bỏ. Đôi khi con người không bị lừa vì thiếu thông minh. Con người bị lừa vì có một niềm hy vọng lớn hơn khả năng kiểm chứng của mình.
Một người đã cô đơn rất lâu sẽ rất dễ tin người đầu tiên khiến họ cảm thấy mình đặc biệt. Một người cả đời không được cha mẹ công nhận có thể trở nên vô cùng nhạy cảm với những lời ca ngợi. Một người luôn cảm thấy mình thất bại sẽ dễ bị cuốn theo bất cứ ai hứa rằng chỉ cần một bước nữa thôi, họ sẽ trở thành phiên bản thành công mà họ ao ước. Một người sợ bị bỏ rơi có thể chấp nhận những hành vi mà bình thường họ sẽ không bao giờ chấp nhận, miễn là người kia vẫn nói: “Anh sẽ không rời bỏ em”, “Em là người duy nhất hiểu anh”, “Không ai yêu em như anh đâu”. Một người khao khát được thuộc về có thể nhắm mắt làm theo đám đông, không phải vì họ tin tất cả điều đám đông tin, mà vì viễn cảnh bị loại ra ngoài khiến họ sợ hãi hơn cả khả năng mình đang sai. Những kẻ thao túng tinh vi hiểu điều ấy. Họ không nhất thiết phải thuyết phục bạn rằng điều sai là đúng. Họ chỉ cần khiến điều sai trở thành con đường ngắn nhất dẫn tới điều bạn đang khao khát.
Đó là điều đáng sợ nhất: thao túng giỏi thường không mang bộ mặt của sự áp đặt. Nó thường mang bộ mặt của sự thấu hiểu. Người thao túng không xuất hiện và nói: “Tôi muốn kiểm soát bạn.” Họ thường nói: “Tôi hiểu bạn.” Họ không nói: “Tôi sẽ lợi dụng nỗi cô đơn của bạn.” Họ nói: “Cuối cùng cũng có người thấy được con người thật của bạn.” Họ không nói: “Tôi muốn bạn phụ thuộc vào tôi.” Họ nói: “Bạn không cần ai khác ngoài tôi.” Họ không nói: “Tôi sẽ dần dần tách bạn khỏi những người có thể giúp bạn nhìn ra sự thật.” Họ nói: “Những người kia không thật sự hiểu bạn. Chỉ có tôi đứng về phía bạn.” Và thế là từ một sự quan tâm tưởng như đặc biệt, một chiếc lồng vô hình được dựng lên từng thanh một. Người ở bên trong không cảm thấy mình bị giam giữ ngay lập tức, bởi mỗi thanh song ban đầu đều được bọc bằng những lời ngọt ngào.
Con người thường nghĩ rằng mình sẽ nhận ra nguy hiểm nếu nguy hiểm đến với khuôn mặt đáng sợ. Nhưng sự thật là phần lớn nguy hiểm trong đời không đến với bộ mặt làm ta sợ; nó đến với bộ mặt làm ta muốn tin. Người lừa tiền không nhất thiết nói về tiền trước tiên; họ nói về ước mơ của ta. Người muốn lợi dụng tình cảm không nhất thiết bộc lộ sự ích kỷ ngay từ đầu; họ trình bày mình như câu trả lời cho sự thiếu thốn tình cảm lâu năm của ta. Một hệ tư tưởng cực đoan hiếm khi bắt đầu bằng lời mời gọi con người trở nên cực đoan; nó bắt đầu bằng việc cho người ta một cảm giác thuộc về, một đối tượng để đổ lỗi, một câu chuyện đơn giản để giải thích mọi phức tạp của đời sống. Một kẻ lãnh đạo thao túng không nhất thiết yêu cầu người ta từ bỏ khả năng phán đoán ngay lập tức; trước tiên họ khiến đám đông tin rằng chỉ mình họ thực sự hiểu nỗi đau của đám đông. Khi con người cảm thấy mình được thấu hiểu, họ có xu hướng trao niềm tin. Khi niềm tin đủ lớn, khả năng kiểm chứng thường bắt đầu suy giảm.
Chúng ta rất thích tin rằng những người bị thao túng là những người ngây thơ. Nhưng đó là một sự an ủi quá dễ dãi. Người thông minh vẫn bị thao túng. Người học cao vẫn bị thao túng. Người có kinh nghiệm vẫn bị thao túng. Người từng cảnh giác với người khác vẫn có thể bị thao túng trong một lĩnh vực chạm đúng vào vết thương riêng của mình. Trí thông minh có thể giúp ta phát hiện những lập luận yếu, nhưng không nhất thiết giúp ta phát hiện một khao khát đang làm méo cách mình nhìn sự việc. Một người rất sắc bén trong công việc có thể trở nên mù quáng trong tình yêu. Một người rất giỏi nhận xét người khác có thể hoàn toàn không nhận ra động cơ của chính mình. Một người biết hàng trăm nguyên tắc tâm lý vẫn có thể bị mắc bẫy khi ai đó chạm chính xác vào nơi họ từng bị tổn thương. Kiến thức là cần thiết, nhưng tri thức về thế giới mà thiếu tri thức về chính mình vẫn để lại một cánh cửa rất rộng cho sự thao túng bước vào.
Có một câu hỏi rất quan trọng mà mỗi người nên tập hỏi khi đứng trước những lời hứa quá hấp dẫn: “Tôi đang tin điều này vì nó có bằng chứng, hay vì nó đem lại cho tôi điều tôi quá muốn được nghe?” Chỉ một câu hỏi ấy đôi khi đủ cứu ta khỏi nhiều năm trả giá. Bởi không phải mọi lời khiến ta dễ chịu đều là sự thật; không phải mọi người khiến ta cảm thấy đặc biệt đều thật lòng; không phải mọi cơ hội hợp với giấc mơ đều đáng tin; không phải mọi nơi cho ta cảm giác thuộc về đều là một cộng đồng lành mạnh. Có những điều đúng làm ta đau. Có những điều giả khiến ta hạnh phúc trong một thời gian. Trưởng thành là học cách yêu sự thật đủ nhiều để chấp nhận cả khi sự thật làm tan vỡ một ảo tưởng mà ta từng rất muốn giữ.
Nhiều sự thao túng bắt đầu từ nhu cầu được công nhận. Đây là một nhu cầu rất người. Ai cũng mong công việc mình làm được nhìn thấy, tình yêu mình trao được trân trọng, hy sinh của mình được nhớ tới. Nhưng nếu giá trị bản thân hoàn toàn lệ thuộc vào sự công nhận từ bên ngoài, ta đã vô tình giao chiếc chìa khóa tâm hồn mình cho người khác. Khi ấy, chỉ cần ai đó biết khen ta đúng lúc, tâng bốc đúng điểm, nhìn thấy đúng điều ta luôn thèm được nhìn nhận, họ đã có một lợi thế rất lớn. Ban đầu chỉ là một lời khen. Sau đó là một sự ưu ái. Rồi đến một yêu cầu nhỏ. Sau đó thêm một yêu cầu nữa. Và bởi ta không muốn đánh mất nguồn cung cấp cảm giác mình có giá trị, ta bắt đầu nhượng bộ những điều trước đây ta từng nghĩ mình không bao giờ nhượng bộ. Người thao túng thường không dùng sức mạnh để bẻ cong ta. Họ cho ta thứ ta khát, rồi khiến ta sợ mất nó.
Nhu cầu được yêu cũng vậy. Tình yêu là một trong những điều đẹp nhất của con người, nhưng chính vì đẹp nên nó cũng có thể trở thành vùng dễ bị lợi dụng nhất. Một người từng thiếu tình thương dễ nhầm sự chú ý với tình yêu, sự chiếm hữu với quan tâm, sự kiểm soát với bảo vệ, ghen tuông với trân trọng, lệ thuộc với gắn bó. Khi ai đó xuất hiện và lấp đầy một khoảng trống quá lớn, ta có thể sợ đặt câu hỏi, bởi chỉ một câu hỏi cũng có nguy cơ làm lung lay điều mình đang bám vào. Và thế là thay vì hỏi “Người này có thật sự tốt với tôi không?”, ta hỏi “Làm sao để người này đừng bỏ tôi?” Hai câu hỏi nghe rất gần nhau, nhưng dẫn đời người đến hai hướng hoàn toàn khác. Câu hỏi thứ nhất giúp ta nhìn sự thật. Câu hỏi thứ hai khiến ta dễ dàng tự phản bội bản thân để giữ lấy một mối tương quan.
Có những người không thao túng bằng đe dọa mà bằng sự thất vọng. Họ khiến bạn cảm thấy rằng nếu không làm theo ý họ, bạn là người vô ơn. Nếu bạn đặt giới hạn, bạn ích kỷ. Nếu bạn nói không, bạn làm họ đau. Nếu bạn có suy nghĩ riêng, bạn đã thay đổi. Nếu bạn muốn bước ra khỏi một tương quan độc hại, bạn phản bội tất cả những gì từng có. Đây là một kiểu thao túng tinh vi bởi nó sử dụng chính lương tâm của người tốt để chống lại họ. Người tử tế thường không muốn làm ai buồn. Người có trách nhiệm thường sợ khiến người khác thất vọng. Người giàu lòng trắc ẩn thường rất dễ gánh những cảm xúc không thuộc trách nhiệm của mình. Và một kẻ thao túng có kinh nghiệm sẽ nhìn thấy điều đó rất nhanh. Họ biết rằng không cần trói tay một người tử tế; chỉ cần khiến người ấy cảm thấy có lỗi khi muốn tự do.
Có những người khác lại thao túng bằng nỗi sợ. Sợ bị bỏ lại. Sợ thất bại. Sợ nghèo. Sợ mất danh dự. Sợ bị loại khỏi nhóm. Sợ một tương lai mà người kia cố tình phóng đại. Khi con người sợ hãi, tầm nhìn thu hẹp. Ta muốn một giải pháp nhanh. Ta ít kiên nhẫn kiểm chứng. Ta tìm kiếm một người hứa rằng họ biết đường thoát. Lịch sử xã hội cho thấy rất nhiều phong trào nguy hiểm đã lớn lên từ công thức đơn giản ấy: tạo một nỗi sợ, chỉ ra một kẻ thù, rồi xuất hiện như vị cứu tinh. Trong đời thường, công thức cũng không khác nhiều. “Nếu không có tôi, anh sẽ chẳng làm được gì.” “Nếu rời khỏi nơi này, chị sẽ hối hận.” “Nếu không nắm cơ hội hôm nay, anh sẽ mất tất cả.” Khi bị dồn vào tâm thế sợ hãi và khẩn cấp, con người rất dễ trao quyền phán đoán cho người khác.
Cho nên một dấu hiệu đáng chú ý của thao túng là sự thúc ép. “Quyết định ngay.” “Đừng hỏi người khác.” “Đừng suy nghĩ quá nhiều.” “Chỉ cần tin tôi.” “Nếu anh thực sự yêu tôi thì anh phải làm điều này.” “Nếu chị còn do dự nghĩa là chị không đủ can đảm.” Sự thật thường không sợ thời gian kiểm chứng. Điều tốt đẹp thật sự thường không cần phải cấm ta suy nghĩ. Người tôn trọng tự do của ta không hoảng sợ trước những câu hỏi lành mạnh. Ai đó càng khiến ta cảm thấy mình không được phép dừng lại để suy xét, ta càng nên dừng lại. Ai đó càng yêu cầu ta giữ bí mật một điều đáng ra nên được soi sáng, ta càng nên đưa nó ra ánh sáng. Ai đó càng muốn cô lập ta khỏi những người có thể cho một góc nhìn độc lập, ta càng nên hỏi tại sao.
Một điểm nữa rất đáng suy nghĩ: kẻ thao túng không phải lúc nào cũng hoàn toàn ý thức mình đang thao túng. Có những người đã sống bằng kiểm soát quá lâu đến mức họ xem đó là cách yêu bình thường. Họ dùng im lặng để trừng phạt, dùng giận dữ để buộc người khác nhượng bộ, dùng nước mắt để giữ người khác lại, dùng bệnh tật, hy sinh hoặc những ân huệ cũ như những món nợ phải trả suốt đời. Điều ấy không có nghĩa là họ luôn cố ý độc ác. Nhưng một hành vi gây tổn thương không trở thành lành mạnh chỉ vì người thực hiện nó không ý thức rõ. Chúng ta có thể cảm thông cho những vết thương của một người mà vẫn cần đặt giới hạn với cách họ đối xử với mình. Hiểu không đồng nghĩa với cho phép. Tha thứ không đồng nghĩa với trao lại quyền thao túng. Yêu thương không có nghĩa là phải ở lại trong mọi cấu trúc làm phẩm giá của mình bị bào mòn.
Và ở đây có một sự thật còn khó hơn: không phải chỉ người khác mới thao túng ta. Đôi khi chính ta thao túng mình. Ta tự kể cho mình những câu chuyện dễ nghe để khỏi phải đối diện điều đau đớn. Ta gọi một mối quan hệ lệ thuộc là “tình yêu sâu đậm”. Ta gọi việc sợ thay đổi là “sống ổn định”. Ta gọi sự trì hoãn là “đang chờ đúng thời điểm”. Ta gọi khát vọng được ngưỡng mộ là “muốn phục vụ lớn hơn”. Ta gọi ghen tị là “nhìn nhận thực tế”. Ta gọi sự yếu đuối không dám nói không là “hiền lành”. Con người có khả năng rất lớn trong việc đặt những cái tên đẹp cho những điều mình chưa đủ can đảm nhìn thẳng. Và khi ta đã tự lừa mình, người khác chỉ cần nói lại đúng câu chuyện ấy là đủ chiếm được lòng tin của ta.
Bởi vậy, hàng rào phòng vệ tốt nhất trước thao túng không phải là trở thành một người đa nghi. Một người nghi ngờ tất cả cũng có thể bị thao túng qua chính nỗi sợ bị lừa. Hàng rào tốt hơn là tự nhận thức. Biết mình đang khát gì. Biết mình đang sợ gì. Biết lời khen nào khiến mình dễ mất tỉnh táo. Biết loại người nào khiến mình có xu hướng bỏ qua dấu hiệu xấu. Biết nỗi cô đơn của mình lớn đến mức nào. Biết mình đang cố chứng minh điều gì với thế giới. Biết đâu là vết thương thời thơ ấu vẫn còn tìm kiếm một sự bù đắp nơi những con người hôm nay. Khi ta gọi đúng tên cơn đói của mình, cơn đói ấy không còn dễ dàng dẫn dắt ta trong bóng tối.
Một người biết mình khao khát được công nhận có thể nghe lời khen mà không lập tức trao niềm tin. Một người biết mình sợ cô đơn có thể phân biệt giữa cần một người bên cạnh và thật sự gặp được một người đáng để đồng hành. Một người biết mình muốn thành công có thể nhận ra khi lòng tham đang khiến mình tin vào một cơ hội quá đẹp. Một người biết mình sợ xung đột có thể tập nói “không” mà không nghĩ mình là người xấu. Một người biết mình dễ mềm lòng trước nước mắt có thể vẫn thương cảm nhưng không giao lại quyền quyết định. Tự nhận thức không làm ta lạnh lùng. Nó giúp tình thương của ta có mắt.
Có lẽ một trong những dấu hiệu trưởng thành lớn nhất là khả năng chịu đựng sự thật không vừa ý. Khi còn non nớt, ta chỉ muốn nghe điều làm mình dễ chịu. Khi trưởng thành hơn, ta bắt đầu biết ơn người dám nói một điều thật dù điều ấy làm mình khó chịu. Ta học cách phân biệt người làm mình vui với người thật sự muốn điều tốt cho mình. Đôi khi người thương ta sẽ nói: “Tôi nghĩ anh đang tự lừa mình.” Người lợi dụng ta lại nói: “Anh hoàn toàn đúng, tất cả mọi người khác đều không hiểu anh.” Người thương ta tôn trọng quyền suy nghĩ của ta. Người thao túng muốn độc quyền cách ta nhìn thế giới. Người thương ta có thể bất đồng mà không đe dọa tương quan. Người thao túng khiến mọi bất đồng trở thành bằng chứng rằng ta không yêu họ đủ.
Trong đời sống đức tin cũng cần một sự tỉnh thức như thế. Khao khát thiêng liêng là điều quý giá, nhưng ngay cả những khát vọng thánh thiện cũng có thể bị lợi dụng nếu thiếu phân định. Người ta có thể lợi dụng lòng đạo, nỗi sợ tội, nhu cầu tìm sự chắc chắn, ước muốn được thuộc về một cộng đoàn, khát vọng được xem là người sốt sắng. Bất cứ nơi nào con người trao quyền suy nghĩ, lương tâm và tự do của mình một cách tuyệt đối cho một cá nhân, ở đó nguy cơ lạm dụng bắt đầu xuất hiện. Thiên Chúa không tạo con người để trở thành những chiếc máy vâng lời một con người khác. Đức tin trưởng thành không giết chết lý trí; đức tin thanh luyện lý trí. Vâng phục đích thực không phải là đầu hàng phẩm giá. Một môi trường thiêng liêng lành mạnh phải giúp con người ngày càng tự do hơn trong sự thật, chứ không ngày càng sợ hãi hơn trước một cá nhân.
Tin Mừng cũng nhiều lần cho thấy Đức Giêsu không thao túng con người. Người không dụ dỗ các môn đệ bằng những lời hứa dễ dãi. Khi có người muốn theo, Người nói thẳng về cái giá của việc theo Người. Khi nhiều môn đệ bỏ đi vì lời Người khó nghe, Người không hạ thấp chân lý để giữ đám đông. Người thậm chí hỏi Nhóm Mười Hai: “Cả anh em nữa, anh em cũng muốn bỏ đi hay sao?” Đó là một tự do rất lớn. Tình yêu đích thực không giữ người khác bằng sợ hãi. Sự thật không cần dây xích. Thiên Chúa mời gọi nhưng không thao túng. Người đánh động nhưng không cưỡng bức. Người muốn con người đáp lại bằng một tiếng “xin vâng” tự do, chứ không phải một tiếng “vâng” sinh ra từ đe dọa.
Có lẽ vì vậy, một tiêu chuẩn rất căn bản để phân định một tương quan là hãy nhìn xem sau một thời gian ở gần người ấy, ta trở nên tự do hơn hay lệ thuộc hơn; bình an hơn hay bất an hơn; có khả năng suy nghĩ độc lập hơn hay ngày càng sợ mình nghĩ khác; mở ra với những tương quan lành mạnh khác hay dần bị cô lập; trưởng thành hơn hay cứ phải thu nhỏ bản thân để làm người kia hài lòng. Không phải mọi khó chịu đều là dấu hiệu của thao túng, bởi tình yêu đôi khi cũng đòi hỏi sửa đổi. Nhưng tình yêu chân thật sửa đổi để ta lớn lên. Thao túng sửa đổi để ta dễ kiểm soát hơn.
Ta cũng cần học cách quan sát những gì xảy ra khi mình nói “không”. Người tôn trọng ta có thể buồn, thất vọng hay không đồng ý, nhưng họ vẫn tôn trọng ranh giới. Người thao túng thường biến chữ “không” của ta thành một phiên tòa đạo đức. Họ làm ta thấy mình tồi tệ, lạnh lùng, ích kỷ hoặc phản bội. Một chữ “không” lành mạnh thường là phép thử rất tốt cho một tương quan. Bởi ai chỉ tử tế với ta khi ta đáp ứng mọi mong muốn của họ có thể không yêu ta; có thể họ chỉ yêu sự tiện dụng mà ta đem lại.
Một đời sống nội tâm vững vàng cần cả lòng tin lẫn khả năng kiểm chứng. Không ai có thể sống mà không tin ai. Nhưng tin không có nghĩa là đóng mắt. Yêu không có nghĩa là bỏ trí khôn ngoài cửa. Hy vọng không có nghĩa là giao vận mệnh cho một lời hứa chưa được kiểm chứng. Đức tin không có nghĩa là ngừng phân định. Ta cần học một sự khôn ngoan hiền lành: không cay nghiệt, nhưng không ngây thơ; không nghi ngờ vô cớ, nhưng cũng không trao mình cho bất cứ ai biết nói những điều ta muốn nghe.
Có những quyết định trong quá khứ, khi nhìn lại, ta sẽ thấy điều thuyết phục mình chưa bao giờ là bằng chứng. Có khi đó là nỗi sợ. Có khi là cô đơn. Có khi là khát vọng thành công. Có khi là mong muốn được một người nào đó nhìn nhận. Có khi chỉ đơn giản là ta quá mệt mỏi và muốn có ai đó nói rằng mọi chuyện rồi sẽ ổn. Đừng vì thế mà khinh thường chính mình. Điều cần thiết không phải là tự kết án, nhưng là học. Một sai lầm được nhìn bằng sự thật có thể trở thành khôn ngoan. Một vết thương được soi sáng có thể trở thành khả năng phân định. Một lần bị lừa không buộc ta phải trở thành người không còn tin ai. Nó chỉ mời gọi ta đừng bao giờ trao niềm tin mà bỏ quên sự thật.
Và có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không phải là: “Ai đang muốn thao túng tôi?” Câu hỏi ấy cần thiết, nhưng chưa đủ. Câu hỏi sâu hơn là: “Trong tôi có điều gì dễ bị thao túng nhất?” Ta đang đói điều gì đến mức có thể ăn cả thứ độc hại nếu nó được bọc trong hình dáng của thức ăn? Ta đang sợ điều gì đến mức có thể chạy theo bất cứ ai hứa sẽ cứu mình khỏi nó? Ta đang cần được nhìn nhận đến đâu? Ta đang muốn chứng minh điều gì? Ta đang sợ bị quên lãng, thất bại hay cô đơn đến mức nào? Có khi chỉ cần thành thật với những câu hỏi ấy, ta đã lấy lại một phần lớn quyền tự do từng vô tình giao cho người khác.
Người tự do không phải là người không có khát vọng. Không ai sống mà không khát. Người tự do là người biết những khát vọng của mình, nhưng không để chúng che mắt mình. Người ấy có thể rất muốn yêu nhưng không vì thế chấp nhận một tình yêu hủy hoại phẩm giá. Có thể rất muốn thành công nhưng không vì thế bán lương tâm. Có thể rất cần cộng đoàn nhưng không vì thế từ bỏ khả năng suy nghĩ. Có thể rất muốn được nhìn nhận nhưng không biến lời khen thành thước đo giá trị bản thân. Có thể hy vọng rất nhiều nhưng vẫn đủ can đảm hỏi: “Điều này có thật không?”
Sau cùng, những kẻ thao túng nguy hiểm nhất có lẽ không phải là những người biết quá nhiều về suy nghĩ của ta. Họ là những người biết nơi nào trong ta đang đói. Họ biết chiếc cửa nào đang mở vì cô đơn, chiếc cửa nào đang mở vì tham vọng, chiếc cửa nào đang mở vì mặc cảm, chiếc cửa nào đang mở vì khát vọng được yêu. Nếu ta không biết căn nhà của mình, người khác có thể bước vào bằng chính những lối ta chưa từng canh giữ.
Vì thế, hãy học trở về với chính mình. Hãy thành thật với những điều mình mong muốn. Đừng xấu hổ vì mình cần tình thương, cần sự công nhận, cần thành công, cần một nơi để thuộc về. Những điều ấy rất người. Nhưng đừng để những nhu cầu rất người ấy trở thành sợi dây người khác cầm trong tay. Hãy đặt khát vọng dưới ánh sáng của sự thật. Hãy để lý trí đồng hành với con tim. Hãy cho mình thời gian trước những quyết định lớn. Hãy lắng nghe những người đủ thương ta để nói điều ta không muốn nghe. Hãy cảnh giác khi ai đó liên tục khiến ta phải lựa chọn giữa họ và tất cả những tiếng nói khác. Và nhất là, đừng bao giờ sợ mất một ảo tưởng hơn sợ mất chính mình.
Có những sự thật đau một lần nhưng giải thoát cả đời. Và có những lời dối ngọt ngào làm ta dễ chịu một lúc nhưng có thể lấy mất nhiều năm của đời mình. Khôn ngoan không phải là biết tất cả mánh khóe của những người thao túng. Khôn ngoan trước hết là biết trái tim mình đủ rõ để khi một lời hứa rất đẹp xuất hiện, ta vẫn còn khả năng bình tĩnh hỏi: “Tôi tin điều này vì nó là thật, hay chỉ vì tôi quá muốn nó là thật?”
Có lẽ chính ở khoảnh khắc ta đủ can đảm hỏi câu ấy, sự thao túng bắt đầu mất quyền lực.
Lm. Anmai, CSsR
CUỘC ĐỜI ĐẸP ĐẾN NGỠ NGÀNG, KHÔNG PHẢI VÌ NÓ LUÔN ĐẸP
Cuộc sống thật tuyệt vời. Rồi một ngày, chẳng hiểu vì sao, nó trở nên kinh khủng. Rồi sau những tháng ngày tưởng như không thể bước thêm được nữa, nó lại bất ngờ trở nên tuyệt vời. Và giữa hai bờ tuyệt vời với kinh khủng ấy là một khoảng rất dài mang tên bình thường: những buổi sáng thức dậy như bao buổi sáng khác, những bữa cơm quen thuộc, những công việc lặp đi lặp lại, những con đường vẫn đi, những khuôn mặt vẫn gặp, những câu chuyện tưởng chẳng có gì đáng nhớ. Đời người phần lớn không được làm bằng những khoảnh khắc huy hoàng, cũng chẳng phải lúc nào cũng chìm trong bi kịch. Đời người được dệt nhiều nhất bằng những ngày rất đỗi bình thường. Và có lẽ chỉ đến khi đi qua đủ vui buồn, đủ mất còn, đủ những lần phải đứng trước ranh giới mong manh của đời sống, con người mới hiểu rằng chính những ngày bình thường ấy mới là một trong những ân huệ lớn nhất mà mình từng có.
Khi đang hạnh phúc, người ta thường nghĩ hạnh phúc ấy là điều đương nhiên. Một sáng thức dậy thấy thân thể khỏe mạnh, ta xem đó là chuyện bình thường. Có một mái nhà để về, ta tưởng đó là chuyện hiển nhiên. Điện thoại còn người gọi hỏi thăm, trong nhà còn tiếng người nói chuyện, ngoài sân còn một chậu cây cần tưới, trong bếp còn mùi cơm nóng, ta chẳng thấy có gì đặc biệt. Chỉ đến khi bệnh tật ghé qua, ta mới biết một buổi sáng có thể tự mình bước xuống giường quý biết bao. Chỉ đến khi một người thân khuất bóng, ta mới hiểu có người ngồi bên cạnh mình mà chẳng cần nói gì cũng đã là một ân phúc. Chỉ đến lúc căn nhà trở nên vắng, người ta mới nhớ tiếng dép từng làm mình khó chịu. Chỉ đến khi không còn ai nhắc phải ăn cơm đúng giờ, người ta mới thèm được nghe lại một lời càm ràm. Con người lạ lùng như vậy: nhiều khi chỉ nhận ra giá trị của bình thường sau khi bình thường đã trở thành điều không thể quay lại.
Có những giai đoạn cuộc đời đẹp đến mức ta tưởng mọi sự sẽ mãi mãi như thế. Ta có sức khỏe, có người thương, có công việc, có những dự định dài phía trước. Buổi sáng thức dậy thấy lòng nhẹ tênh. Một lời hỏi thăm cũng đủ làm vui. Một chuyến đi cũng đủ khiến ta mong chờ nhiều ngày. Ta nhìn thế giới bằng đôi mắt sáng và tin rằng tương lai sẽ tử tế với mình. Những khi ấy, hãy biết hít vào thật sâu sự tuyệt vời của đời sống. Đừng vội vàng đến mức không kịp nhận biết mình đang hạnh phúc. Đừng mải chạy theo một điều lớn hơn đến mức coi thường những điều đang có. Đừng đợi đến ngày mất đi mới thốt lên: giá như ngày ấy mình biết trân trọng hơn. Khi đời đang đẹp, hãy sống thật trọn. Khi còn người để thương, hãy thương. Khi còn người để xin lỗi, hãy xin lỗi. Khi còn cơ hội nói lời cảm ơn, hãy nói. Khi cha mẹ còn ngồi đó, đừng chỉ nghĩ rằng mai mình sẽ về. Khi còn khỏe, hãy dùng đôi chân mà bước đến nơi đáng đến, dùng đôi tay mà làm những việc đáng làm, dùng trái tim mà yêu những người đáng yêu. Hạnh phúc không phải món đồ để cất giữ cho ngày mai. Hạnh phúc phải được sống ngay khi nó đang có mặt.
Nhưng cuộc đời không chỉ có những chương như thế. Có những ngày đang yên lành, một cuộc điện thoại đến và mọi thứ đổi khác. Một kết quả xét nghiệm. Một lời chia tay. Một người bỏ đi. Một tai nạn. Một cuộc phản bội. Một thất bại không ngờ. Một mất mát mà chẳng lời nào có thể làm nhẹ đi. Có những biến cố không xin phép trước khi bước vào đời ta. Chúng xộc thẳng vào căn nhà nội tâm, làm đảo lộn mọi thứ, lấy đi những điều ta từng nghĩ là chắc chắn. Ngày hôm qua còn cùng nhau nói cười, ngày hôm nay có thể chỉ còn một di ảnh. Ngày hôm qua còn lập kế hoạch nhiều năm, ngày hôm nay người ta có thể chỉ mong vượt qua được một đêm. Ngày hôm qua còn tưởng mình mạnh mẽ, ngày hôm nay một câu nói cũng đủ làm bật khóc. Khi ấy, cuộc sống quả thật kinh khủng. Và ta không cần phải giả vờ gọi nó bằng những cái tên đẹp đẽ. Đau thì cứ nhận là đau. Mất mát thì cứ nhận là mất mát. Có những giọt nước mắt không phải biểu hiện của yếu đuối nhưng là ngôn ngữ trung thực nhất của trái tim.
Đức tin không bao giờ bắt con người phải giả vờ rằng thập giá không đau. Chính Đức Giêsu đã khóc trước mộ Lazarô. Người đã buồn sầu trong vườn Cây Dầu. Người đã thốt lên trong nỗi cô độc của thập giá. Điều Kitô giáo trao cho ta không phải một thứ thuốc mê giúp quên nỗi đau, nhưng là một niềm hy vọng đủ sâu để đi xuyên qua nỗi đau. Người tín hữu không được bảo đảm rằng đời mình sẽ không có đêm tối. Điều ta được hứa là giữa đêm tối ấy, Thiên Chúa không bỏ ta một mình. Có những lúc ta cầu xin mà chẳng thấy gì thay đổi. Có những đêm lời cầu nguyện chỉ còn là một tiếng thở dài. Có những câu “Lạy Chúa” vừa thốt ra đã nghẹn lại trong cổ. Nhưng đôi khi cầu nguyện không phải là làm cho hoàn cảnh biến đổi ngay tức khắc. Cầu nguyện trước hết là cho phép Thiên Chúa ngồi lại với mình giữa chính hoàn cảnh chưa thay đổi ấy.
Có những lúc, điều anh hùng nhất mà một người có thể làm không phải là chiến thắng, nhưng chỉ đơn giản là không buông tay. Thức dậy thêm một buổi sáng. Ăn thêm một bữa cơm. Uống thêm một viên thuốc. Đi thêm một bước. Cầu nguyện thêm một kinh. Chấp nhận thêm một ngày. Người ngoài nhìn vào có thể chẳng thấy gì phi thường, nhưng Thiên Chúa biết có những bước chân nhỏ bé ấy đã phải được trả bằng biết bao nước mắt. Có người chiến thắng cuộc đời bằng những thành tựu vang dội; cũng có người chiến thắng bằng việc hôm nay vẫn còn đủ can đảm để sống. Đừng coi thường sự kiên trì âm thầm. Có những linh hồn không tỏa sáng bằng tiếng vỗ tay của đám đông, nhưng bằng việc đã đi qua vô số đêm tối mà trái tim vẫn chưa hóa đá.
Điều đặc biệt của cuộc sống là những giai đoạn kinh khủng cũng không kéo dài mãi, dù khi đang ở giữa chúng ta thường tưởng chúng chẳng bao giờ kết thúc. Một ngày nào đó, bạn nhận ra mình đã có thể nói về chuyện từng khiến mình khóc mà không còn nghẹn lại. Một sáng nào đó, bạn thức dậy và nhận thấy đêm qua mình đã ngủ được lâu hơn một chút. Một lúc nào đó, bạn nghe lại bài hát cũ và không còn muốn tắt nó đi. Một ngày, bạn đi ngang qua nơi ấy mà lòng chỉ còn đau nhẹ. Vết thương vẫn có đó, ký ức vẫn có đó, người đã mất vẫn không trở lại, nhưng trong bạn bắt đầu có thêm một khoảng trống cho sự sống. Đó là chữa lành. Chữa lành không phải quên. Chữa lành cũng không có nghĩa biến điều đã xảy ra thành một điều tốt. Chữa lành là khi nỗi đau không còn nắm quyền điều khiển toàn bộ cuộc đời mình. Ta vẫn mang sẹo, nhưng vết sẹo ấy không còn chảy máu mỗi khi ai vô tình chạm tới.
Rồi cuộc sống lại tuyệt vời theo một cách khác. Không giống thứ tuyệt vời ngây thơ của thời chưa biết đau, nhưng là vẻ đẹp của một tâm hồn đã từng vỡ và được ghép lại. Người chưa từng mất mát có thể vui vì một ngày đẹp trời. Người đã từng đi qua mất mát cũng vui vì ngày đẹp trời ấy, nhưng họ cảm được chiều sâu khác. Họ biết trời có thể đổi. Họ biết ngày mai không chắc chắn. Vì thế, họ uống tách trà chậm hơn. Nhìn người thân lâu hơn. Ít để bụng chuyện nhỏ hơn. Ít muốn hơn thua hơn. Họ hiểu rằng nhiều tranh cãi từng làm mình mất ngủ thật ra chẳng đáng bao nhiêu. Họ bớt cố chứng minh mình đúng và bắt đầu quan tâm hơn đến việc mình có đang sống tử tế hay không. Nỗi đau, nếu không làm ta cay độc, có thể làm ta hiền hơn.
Có lẽ đó là một trong những phép lạ âm thầm nhất của đời người: một người đã bị đời làm đau rất nhiều mà vẫn chọn không làm đau người khác. Bị phụ bạc nhưng vẫn tin vào lòng chung thủy. Bị đối xử bất công nhưng vẫn cố sống công bằng. Từng cô đơn nên biết ở bên người cô đơn. Từng bị hiểu lầm nên học cách chậm phán xét. Từng thiếu một bàn tay nên sau này trở thành bàn tay cho người khác bám vào. Khi ấy, đau khổ đã không còn chỉ là một biến cố tiêu cực. Nó đã trở thành mảnh đất nơi lòng trắc ẩn mọc lên. Thập giá không tự nó là điều đẹp. Nhưng tình yêu có thể làm nảy sinh từ thập giá những hoa trái mà ta không tưởng được.
Và rồi lại có những ngày chẳng tuyệt vời cũng chẳng kinh khủng. Không có tin vui lớn. Không biến cố buồn lớn. Trời sáng rồi tối. Ta đi làm rồi về. Ăn một bữa quen thuộc. Gặp vài người quen. Làm những công việc đã làm hàng trăm lần. Những ngày như vậy dễ khiến ta than: cuộc đời sao nhàm chán quá. Nhưng thử hỏi một người đang nằm trong phòng cấp cứu họ mong điều gì? Có khi họ chỉ mong một ngày bình thường. Hỏi một người đang chờ kết quả sinh thiết họ mong gì? Một kết quả bình thường. Hỏi người vừa mất con họ mong gì? Giá như được trở lại một buổi chiều bình thường, đứa trẻ ngồi đâu đó trong nhà, để đồ bừa bộn và gọi mẹ. Điều ta gọi là nhàm chán đôi khi lại là giấc mơ của một người khác.
Bình thường là một ân sủng bị đánh giá quá thấp. Một ngày không ai nhập viện. Một ngày không nhận tin dữ. Một ngày cả nhà vẫn ăn cơm với nhau. Một ngày công việc tuy mệt nhưng đủ nuôi sống gia đình. Một ngày con cái đi học rồi về bình an. Một ngày người già trong nhà vẫn còn gọi tên ta. Một ngày còn có thể tự bước vào nhà thờ, quỳ xuống, làm dấu Thánh Giá. Những ngày ấy chẳng có gì để đăng lên mạng xã hội, chẳng có gì khiến thiên hạ ngưỡng mộ, nhưng rất có thể đó chính là những ngày mà sau này ta nhớ nhất.
Thế giới hôm nay khiến ta dễ khinh thường đời sống bình dị. Mọi thứ đều phải đáng kể, phải nổi bật, phải gây ấn tượng. Một bữa ăn cũng cần đẹp để chụp. Một chuyến đi cũng phải có ảnh. Một thành công phải được biết đến. Một cảm xúc phải được công khai. Dần dần, ta có nguy cơ chỉ cảm thấy mình đang sống khi có điều gì đó đặc biệt xảy ra. Nhưng đời thực không thể lúc nào cũng là lễ hội. Một trái tim cần biết ở lại được với những ngày không có pháo hoa. Bởi nếu chỉ chịu được những cao trào, ta sẽ bỏ lỡ phần lớn cuộc đời mình.
Có một sự trưởng thành rất sâu khi ta có thể thức dậy trong một ngày chẳng có gì đặc biệt mà lòng vẫn nói được: hôm nay cũng đáng sống. Không cần chuyện lớn. Không cần ai khen. Không cần ai biết. Chỉ cần được sống ngay thẳng, làm công việc của mình, chăm sóc người mình thương, không cố ý làm tổn thương ai, dành vài phút cho Chúa, rồi đêm xuống có thể ngủ với một lương tâm bình an. Một đời người được tạo nên chính bằng hàng ngàn ngày như thế. Người ta thường mơ về một cuộc đời lớn lao mà quên rằng mọi cuộc đời lớn lao đều được xây từ những bổn phận nhỏ bé được làm cách trung thành.
Thánh thiện cũng vậy. Có người tưởng thánh thiện là luôn có những cảm nghiệm thiêng liêng phi thường. Nhưng phần lớn đời sống thánh thiện lại diễn ra trong nhà bếp, trên bàn làm việc, nơi bệnh viện, giữa tiếng trẻ khóc, trong việc chăm một người già, giữa những bổn phận chẳng mấy ai biết. Thánh thiện là khi đã mệt mà vẫn nói nhẹ. Là khi có thể trả đũa nhưng chọn bỏ qua. Là khi chẳng ai kiểm tra mà vẫn làm việc ngay thẳng. Là khi chăm một người bệnh ngày này qua ngày khác. Là khi đi lễ dù lòng chẳng cảm thấy gì. Là khi vẫn cầu nguyện trong mùa khô khan. Là khi ta mang thập giá mà không biến nó thành cái cớ để làm khổ những người sống chung với mình.
Nhìn lại đời mình, có lẽ ai cũng thấy cuộc sống giống một nhịp thở. Có lúc hít vào đầy lồng ngực những điều đẹp đẽ. Có lúc hụt hơi giữa đau thương. Có lúc chỉ đơn giản thở đều mà sống qua ngày. Ta không thể giữ mãi hơi hít vào. Cũng không thể thở ra mãi. Sự sống tồn tại nhờ những nhịp luân phiên. Có mùa gieo, mùa gặt. Có mùa cười, mùa khóc. Có mùa gặp gỡ, mùa chia xa. Có mùa lòng đầy lửa, có mùa chỉ còn tro âm ỉ. Khôn ngoan không phải là ép cuộc đời chỉ có một mùa mình thích. Khôn ngoan là học cách sống tử tế trong mọi mùa.
Khi đời tuyệt vời, hãy biết ơn nhưng đừng kiêu ngạo. Vì chẳng ai có thể bảo đảm ngày mai. Khi đời kinh khủng, hãy kiên trì nhưng đừng tuyệt vọng. Vì chẳng đêm nào có quyền kéo dài vĩnh viễn. Khi đời bình thường, hãy nghỉ trong sự bình thường ấy. Đừng tự tạo bão chỉ vì không quen với bình an. Có những người đã sống quá lâu trong bất ổn đến mức khi mọi sự yên ổn họ lại thấy bất an. Họ cần một xung đột, một kịch tính, một chuyện gì đó để thấy quen thuộc. Nhưng linh hồn lành mạnh phải học được cách ở yên trong những ngày không có biến cố.
Có những ngày ta không cần sửa chữa đời mình. Không cần tìm ý nghĩa quá lớn. Không cần giải quyết tất cả. Chỉ cần uống một ly nước, ăn một bữa cơm, ngủ một giấc đủ, đi bộ dưới trời chiều, trò chuyện với một người thân, cầu nguyện một chút rồi để ngày ấy đi qua. Con người nhiều khi tự làm mình khổ thêm vì nghĩ rằng mọi phút giây đều phải có ý nghĩa lớn lao. Không. Có những ngày chỉ cần sống là đủ. Một cái cây đâu phải mỗi ngày đều ra hoa. Có những ngày nó chỉ lặng lẽ hút nước, nhận ánh sáng và cắm rễ sâu thêm một chút. Linh hồn cũng vậy.
Ta cũng cần học cách đừng kết luận về cả cuộc đời chỉ từ một chương tồi tệ. Một ngày đau không có nghĩa cả đời sẽ đau. Một thất bại không định nghĩa toàn bộ con người. Một người bỏ đi không có nghĩa chẳng còn ai có thể yêu ta. Một cánh cửa đóng không có nghĩa mọi con đường đã hết. Có những câu chuyện tưởng đã kết thúc hóa ra chỉ đổi chương. Có những mất mát nhiều năm sau mới cho thấy chúng đã đẩy ta đến một hướng đi khác. Không phải mọi đau khổ đều có thể giải thích, và cũng đừng vội nói với người đang đau rằng “mọi chuyện xảy ra đều có lý do”, bởi có những câu nói đúng trong sách nhưng có thể rất tàn nhẫn trước một trái tim đang tan vỡ. Điều người đau cần trước tiên nhiều khi không phải lời giải thích, mà là một người ngồi cạnh và không bỏ đi.
Thiên Chúa cũng thường đến với ta như thế. Người không luôn trả lời bằng cách giải thích. Có những câu hỏi ta mang suốt đời vẫn không có câu trả lời trọn vẹn. Tại sao người tốt lại chịu đau? Tại sao một đứa trẻ phải bệnh? Tại sao người ấy ra đi quá sớm? Tại sao một gia đình đã chịu quá nhiều mà vẫn còn thêm thử thách? Đức tin không cho ta một công thức đơn giản cho mầu nhiệm sự dữ. Đức tin cho ta một Đấng đã bước vào đau khổ của con người. Thiên Chúa không đứng ngoài Golgotha mà giảng giải về đau đớn. Trong Đức Kitô, Người bước lên thập giá. Và từ đó, người Kitô hữu dám hy vọng rằng cả những phần đời tưởng vô nghĩa nhất cũng không nằm ngoài bàn tay cứu độ.
Chúng ta thường muốn Thiên Chúa chỉ viết những chương đẹp. Nhưng nếu nhìn lịch sử cứu độ, ta thấy rất nhiều trang đầy nước mắt. Abraham phải rời quê. Giuse bị bán. Israel đi qua sa mạc. Đavít chạy trốn. Gióp mất gần như tất cả. Các ngôn sứ bị chống đối. Đức Maria đứng dưới chân thập giá. Các môn đệ hoảng loạn trong ngày Thứ Sáu Tuần Thánh. Nếu câu chuyện kết thúc ở đó, Kitô giáo chỉ là một bi kịch. Nhưng có sáng Phục Sinh. Và chính Phục Sinh dạy ta rằng Thiên Chúa có khả năng viết tiếp ở nơi con người tưởng đã đặt dấu chấm hết.
Có những “thứ sáu tuần thánh” trong đời ta mà ta chưa biết phía sau sẽ là gì. Nhiệm vụ của ta không phải lúc nào cũng là hiểu. Đôi khi chỉ là trung thành ở lại. Đức Maria dưới chân thập giá không thể thay đổi hoàn cảnh. Mẹ chỉ đứng đó. Nhưng có những sự hiện diện tưởng như bất lực lại là hình thức cao nhất của tình yêu. Khi một người bệnh không thể chữa, ta vẫn có thể ngồi bên. Khi một người đau mà không biết nói gì, ta vẫn có thể nắm tay họ. Khi chính ta không hiểu cuộc đời mình, ta vẫn có thể nói: “Lạy Chúa, con không hiểu, nhưng xin đừng để con rời khỏi Ngài.”
Cũng đừng sợ những ngày buồn. Nỗi buồn không luôn là kẻ thù. Có những nỗi buồn làm sạch trái tim khỏi những ảo tưởng. Có mất mát giúp ta hiểu đâu mới là điều quan trọng. Có thất bại cứu ta khỏi một con đường không thuộc về mình. Có khoảng thời gian cô độc khiến ta lần đầu thật sự gặp chính mình. Có những lần bị từ chối làm ta thôi sống nhờ sự công nhận của người khác. Không phải ta đi tìm đau khổ. Không ai cần lãng mạn hóa đau khổ. Nhưng một khi đau khổ đến, ta có thể hỏi: từ điều này, tôi sẽ trở thành người như thế nào?
Đau khổ có thể khiến một người trở nên đắng cay hoặc sâu sắc. Có thể làm ta khép kín hoặc cảm thông hơn. Có thể khiến ta căm giận cả thế giới hoặc biết dịu dàng hơn với những người cũng đang mang những trận chiến vô hình. Điều quyết định không chỉ là chuyện gì đã xảy đến với ta, nhưng còn là ta cho phép chuyện ấy làm gì với tâm hồn mình. Có người sống rất lâu mà trái tim ngày càng nhỏ lại. Có người chịu nhiều đau nhưng lòng ngày càng rộng ra. Họ không còn dễ lên án vì biết ai cũng có những điều không nói được. Họ không còn chế giễu nước mắt vì chính mình từng có những đêm khóc không thành tiếng.
Và đến một tuổi nào đó, ta bắt đầu hiểu rằng mình chẳng cần đời phải luôn tuyệt vời nữa. Ta chỉ mong có đủ bình an để đón nhận những gì đến. Ngày đẹp thì cảm tạ. Ngày xấu thì cậy trông. Ngày bình thường thì sống cho đàng hoàng. Ta không còn đòi cuộc sống phải phục vụ mọi kế hoạch của mình. Không còn nghĩ hạnh phúc có nghĩa là không bao giờ gặp đau. Hạnh phúc sâu sắc hơn nhiều: đó là giữa những đổi thay, ta vẫn biết mình thuộc về ai; giữa những mất mát, ta vẫn còn một nơi để tựa; giữa những điều không hiểu, ta vẫn còn có thể tin.
Cuộc đời đẹp đến ngỡ ngàng không phải vì nó toàn những chuyện đẹp. Nếu chỉ có niềm vui, có lẽ ta cũng chẳng hiểu niềm vui quý đến đâu. Nếu chưa từng khóc, ta sẽ không hiểu một nụ cười trở lại sau những ngày tối tăm có giá trị thế nào. Nếu chưa từng lạc, ta khó biết cảm giác tìm được đường về. Nếu chưa từng nằm xuống vì kiệt sức, ta khó cảm được niềm vui giản dị của việc có thể tự đứng lên. Những tương phản ấy làm nên chiều sâu của hiện hữu.
Một buổi hoàng hôn đẹp một phần vì ta biết nó sắp tắt. Một cuộc gặp đáng quý một phần vì chẳng cuộc gặp nào kéo dài mãi. Một người thân yêu trở nên vô giá bởi ta biết mình không thể giữ nhau trên đời này mãi mãi. Chính sự hữu hạn khiến tình yêu trở nên khẩn thiết. Vì thế đừng trì hoãn điều tốt đẹp. Đừng tiết kiệm lời yêu thương. Đừng giữ lòng giận quá lâu. Đừng vì sĩ diện mà đánh mất một người. Đừng dành những lời tử tế nhất cho ngày tang lễ khi người cần nghe chúng đã không còn.
Một ngày rồi chính ta cũng sẽ rời cuộc đời này. Những căn phòng ta từng ở sẽ có người khác bước vào. Những đồ vật ta từng quý rồi sẽ sang tay. Những điều từng khiến ta lo đến mất ngủ rồi cũng chẳng còn quan trọng. Người ta có thể nhớ ta một thời gian, rồi đời sống vẫn tiếp tục. Nhận ra điều đó không phải để bi quan nhưng để sống tỉnh thức hơn. Ta có rất ít thời gian để trở thành người tử tế. Rất ít thời gian để yêu. Rất ít thời gian để làm điều thực sự có ý nghĩa. Đừng tiêu hết đời mình cho những cuộc hơn thua mà vài năm sau chẳng ai nhớ.
Nếu hôm nay cuộc đời đang tuyệt vời với bạn, hãy cảm tạ Thiên Chúa. Hãy sống sâu vào niềm vui ấy mà không bám víu. Hãy biết chia sẻ vì hạnh phúc được cho đi không nhỏ lại. Nếu hôm nay cuộc đời đang kinh khủng, xin đừng kết luận rằng đời bạn đã hết. Hãy làm điều nhỏ nhất có thể làm. Đi qua hôm nay trước đã. Khi không thể đi một cây số, hãy đi một bước. Khi không thể cầu nguyện dài, hãy chỉ nói: “Lạy Chúa, xin ở lại với con.” Nếu hôm nay chỉ là một ngày hết sức bình thường, đừng xem thường nó. Hãy thử nhìn kỹ: bạn vẫn còn đang thở. Trái tim vẫn đập. Có thể đâu đó vẫn có một người thương bạn. Trời vẫn có ánh sáng. Một bữa cơm vẫn đang chờ. Một cơ hội làm điều tử tế vẫn còn trước mặt.
Hít vào những ngày tuyệt vời. Đừng để chúng trôi qua trong vô thức. Kiên trì qua những ngày kinh khủng. Đừng trao cho bóng tối quyền tuyên bố câu cuối cùng. Và trong những ngày bình dị, hãy thở ra thật nhẹ, sống chậm một chút, cảm tạ một chút, nghỉ ngơi một chút. Ta không cần biến mọi ngày thành kỳ tích. Có lúc kỳ tích chính là mọi thứ vẫn bình thường.
Sau cùng, có lẽ nghệ thuật sống không phải là làm sao để tránh tất cả đau khổ, cũng chẳng phải chạy đi tìm những cảm xúc tuyệt vời không ngừng. Nghệ thuật sống là có một trái tim đủ rộng để chứa cả ba: niềm vui, nỗi đau và sự bình thường. Không say men thành công đến mức quên mình. Không chìm trong thất bại đến mức tuyệt vọng. Không chán ghét những tháng ngày bình dị đến mức tự phá vỡ bình an mình đang có.
Cuộc đời có thể rất dịu dàng rồi đột nhiên rất nghiệt ngã. Có lúc trao cho ta những món quà không ngờ, có lúc lấy đi điều ta tưởng không thể sống thiếu. Có lúc ta đi giữa ánh sáng, có lúc phải lần mò trong đêm. Có lúc tiếng cười đầy nhà, có lúc căn phòng chỉ còn tiếng thở dài. Nhưng bằng một cách nhiệm mầu nào đó, ta vẫn tiếp tục. Trái tim từng vỡ vẫn có thể yêu lại. Đôi mắt từng khóc vẫn có thể nhìn thấy bình minh. Đôi chân từng khuỵu vẫn có thể bước. Và một tâm hồn từng tưởng mình không thể chịu thêm nữa, nhiều năm sau có thể nhìn lại rồi thầm kinh ngạc: hóa ra mình đã đi qua được thật.
Đẹp biết bao khi cuối cùng con người không còn đòi cuộc đời phải hoàn hảo mới cho phép mình yêu nó. Ta yêu đời ngay cả khi đời có những vết nứt. Ta biết ơn không chỉ những mùa nở hoa mà cả những mùa rụng lá đã dạy mình buông. Ta cảm tạ không chỉ những người ở lại mà đôi khi cả những người ra đi đã giúp ta trưởng thành. Ta cảm tạ những lần được nâng lên, và cả những lần phải quỳ xuống vì chính nơi thấp nhất ấy ta đã học được thế nào là phó thác.
Rồi một ngày, có thể ta sẽ hiểu điều này: cuộc đời không hứa sẽ luôn dễ dàng, nhưng trong từng ngày vẫn có một điều gì đó đáng để yêu. Có khi là một người. Có khi là một ký ức. Có khi là một hy vọng. Có khi đơn giản chỉ là ánh nắng lọt qua cửa sổ vào một sáng mà ta tưởng mình không còn sức để thức dậy. Thiên Chúa vẫn gieo những dấu chỉ nhỏ bé của sự sống giữa những vùng đất tưởng khô cằn. Vấn đề là mắt ta có còn đủ lặng để nhận ra hay không.
Cuộc sống thật tuyệt vời. Rồi nó kinh khủng. Rồi nó lại tuyệt vời. Và giữa tất cả những điều ấy là những ngày rất bình thường. Xin đừng bỏ qua bất cứ phần nào. Khi vui, hãy vui trọn vẹn. Khi đau, hãy khóc nhưng đừng tuyệt vọng. Khi bình thường, hãy biết ơn. Bởi tất cả những điều ấy hợp lại mới thành đời sống. Và khi nhìn bằng đôi mắt của một người đã học biết yêu, biết mất, biết hy vọng và biết phó thác, ta sẽ thấy một sự thật rất dịu dàng: cuộc đời không đẹp vì không có nước mắt; cuộc đời đẹp vì ngay cả sau nước mắt, con người vẫn có thể mỉm cười. Không đẹp vì chẳng có chia ly; nhưng đẹp vì trước lúc chia ly, chúng ta đã từng được gặp nhau. Không đẹp vì mọi điều đều như ý; nhưng đẹp vì giữa những điều không như ý, tình yêu vẫn có thể tồn tại. Không đẹp vì cái chết không hiện hữu; nhưng đẹp vì ngay cả sự chết, trong Đức Kitô Phục Sinh, cũng không còn có tiếng nói cuối cùng.
Và như thế, hôm nay, dù đời đang ở chương nào, xin hãy sống chương ấy thật trung thành. Nếu là mùa hoa, hãy nở. Nếu là mùa mưa, hãy để đất được thấm. Nếu là mùa đông, hãy cắm rễ. Nếu đang là đêm, hãy tin rằng bình minh vẫn tồn tại dù mắt ta chưa nhìn thấy. Còn nếu hôm nay chỉ là một ngày rất đỗi bình thường, hãy nhẹ nhàng mỉm cười và thầm nói với Chúa: “Con cảm ơn Ngài. Hôm nay không có điều gì đặc biệt xảy ra. Và chính điều ấy đã là một điều thật đặc biệt rồi.”
Lm. Anmai, CSsR
NHÀ – NƠI CON NGƯỜI ĐƯỢC TRỞ VỀ LÀ CHÍNH MÌNH
Trong đời người, có lẽ không có tiếng gọi nào giản dị mà lại chạm sâu vào lòng bằng hai chữ “về nhà”. Người ta có thể đi rất xa, có thể bước qua biết bao thành phố, có thể sống giữa những cao ốc rực sáng, có thể làm việc trong những văn phòng sang trọng, có thể đứng ở những nơi khiến người khác ngưỡng mộ, nhưng sau tất cả những bước chân ấy, vẫn có một miền rất riêng trong tâm hồn luôn muốn quay về. “Nhà” không chỉ là một địa chỉ, không chỉ là bốn bức tường và một mái che, không chỉ là nơi để ngủ qua đêm rồi sáng hôm sau lại ra đi. Nhà, nếu thực sự là nhà, chính là nơi con người được đón nhận mà không cần trình diễn, được nghỉ ngơi mà không phải chứng minh giá trị của mình, được yếu đuối mà không sợ bị coi thường, được im lặng mà vẫn có người hiểu, được khóc mà không phải giải thích quá nhiều, được cười những tiếng cười không cần giữ ý, và trên hết, được trở về với con người thật của mình. Ngoài kia, cuộc đời buộc chúng ta phải mang rất nhiều vai trò. Ở công sở, ta là người có trách nhiệm, người lãnh đạo, nhân viên, đồng nghiệp, đối tác. Ở trường học, ta là học sinh, sinh viên, thầy cô, người phải hoàn thành những chuẩn mực và kỳ vọng. Ngoài xã hội, ta phải biết nói điều gì, im lặng lúc nào, phải biết ăn mặc ra sao, cư xử thế nào, phải giữ hình ảnh, phải đối diện với đánh giá, so sánh và những quy luật đôi khi lạnh lùng. Con người trưởng thành dần dần học cách đeo những chiếc mặt nạ cần thiết để có thể sống trong cộng đồng. Có những chiếc mặt nạ là trách nhiệm, là lịch sự, là kỷ luật, và chúng không hẳn xấu. Nhưng đáng sợ là khi ta mang chúng quá lâu đến nỗi quên mất gương mặt thật của mình. Có người suốt ngày phải tỏ ra mạnh mẽ đến khi về phòng mới dám mệt. Có người phải cười với bao người nhưng khi cánh cửa nhà khép lại mới nhận ra lòng mình trống rỗng. Có người ở ngoài rất thành công, rất quyết đoán, rất đáng nể, nhưng khi trở về chỉ muốn được nghe một câu đơn giản: “Hôm nay có mệt không?” Có người có thể giải quyết những chuyện lớn lao cho thiên hạ nhưng lại chỉ mong trong căn bếp nhỏ của nhà mình còn một bữa cơm nóng và một người chờ đợi. Bởi vậy, giá trị sâu xa của mái nhà không nằm ở độ rộng của căn phòng, giá tiền của nội thất hay vẻ đẹp của mặt tiền, nhưng nằm ở câu hỏi: bước vào nơi ấy, con người có được bình an không? Có được sống thật không? Có cảm thấy mình được thuộc về không? Có thể thở ra một hơi dài và biết rằng mình không cần phải diễn nữa không?
Nhà là một nơi chốn, nhưng đồng thời cũng là một kinh nghiệm tinh thần. Có những người sống trong một căn nhà rất đẹp nhưng chưa bao giờ cảm thấy mình “ở nhà”. Và cũng có những người từng sống trong những căn phòng nhỏ bé, mái tôn nóng bức, bàn ghế cũ kỹ, nhưng mỗi khi nhớ lại vẫn thấy đó là một miền ấm áp nhất của đời mình. Bởi một căn nhà chỉ trở thành mái ấm khi bên trong nó có tình yêu. Gạch đá có thể dựng nên một công trình, nhưng chỉ tình thương mới dựng nên một gia đình. Tiền bạc có thể mua được chiếc giường tốt, nhưng không mua được một giấc ngủ bình an. Tiền có thể mua được bàn ăn đẹp, nhưng không mua được bữa cơm có tiếng cười. Tiền có thể mua một căn hộ rất rộng, nhưng không mua được cảm giác có người mong mình trở về. Và vì thế, điều làm nên sự giàu có thật sự của một mái nhà không phải là trong nhà có bao nhiêu thứ, mà là trong nhà có bao nhiêu yêu thương. Có những gia đình không dư dả, nhưng cha mẹ biết ngồi nghe con nói; vợ chồng biết nhường nhau một câu; anh chị em biết quan tâm khi một người mệt; người già không bị xem như gánh nặng; trẻ nhỏ không phải sống trong sợ hãi. Một ngôi nhà như thế, dù nhỏ, vẫn là nơi rất giàu. Ngược lại, có những căn nhà đầy đủ mọi tiện nghi mà mỗi người đóng kín một cánh cửa, ăn riêng, sống riêng, buồn riêng, khóc riêng, và dần dần trở thành những người xa lạ ở chung một địa chỉ. Điều đáng buồn nhất không phải là con người không có nhà để về, mà là có một căn nhà nhưng chẳng biết về đâu.
Nhà còn là chiếc nôi đầu tiên tạo nên nhân vị. Trước khi một đứa trẻ biết đến trường, biết đến xã hội, biết đến những khái niệm lớn lao về đạo đức, trách nhiệm, lòng nhân ái hay niềm tin, nó đã học những điều ấy bằng cách quan sát người lớn trong nhà. Một đứa trẻ không bắt đầu học yêu thương từ sách giáo khoa. Nó học yêu thương từ cách cha nhìn mẹ, từ cách mẹ chăm sóc cha, từ cách người lớn nói chuyện với ông bà, từ cách cha mẹ đối xử với một người nghèo đến trước cửa, từ cách cả nhà phản ứng khi có người phạm lỗi. Trẻ nhỏ có một khả năng kỳ lạ: chúng có thể quên những lời người lớn giảng dạy nhưng lại nhớ rất lâu cách người lớn sống. Cha có thể dạy con phải tử tế, nhưng nếu ngày ngày con nghe cha chửi rủa người khác, nó sẽ học lời chửi hơn là bài học tử tế. Mẹ có thể dạy con phải thật thà, nhưng nếu con thường xuyên chứng kiến mẹ nói dối để thuận tiện cho mình, nó sẽ học rằng sự thật chỉ quan trọng khi không gây bất lợi. Cha mẹ có thể khuyên con biết cầu nguyện, nhưng nếu đứa trẻ chưa từng thấy người lớn sống lòng tin, lòng thương xót và sự tha thứ, thì những lời kinh rất dễ chỉ còn là âm thanh. Gia đình vì vậy là trường học đầu tiên, và những bài học trong trường học ấy thường đi theo một con người suốt đời.
Trong nhà, một đứa trẻ lần đầu khám phá mình là ai. Nó nhìn vào ánh mắt cha mẹ để nhận ra giá trị của bản thân. Nếu một đứa trẻ lớn lên trong sự khích lệ, nó thường hình thành một nội tâm có nền tảng vững hơn. Nếu nó được lắng nghe, nó học rằng tiếng nói của mình có giá trị. Nếu khi phạm lỗi nó được sửa dạy nhưng vẫn cảm nhận mình được yêu, nó học phân biệt rất rõ giữa “mình làm điều sai” và “mình là một con người vô giá trị”. Sự phân biệt ấy cực kỳ quan trọng. Có những đứa trẻ lớn lên với một vết thương rất sâu chỉ vì khi chúng sai, người lớn không chỉ sửa hành động mà còn hạ nhục con người: “Mày chẳng làm được tích sự gì”, “Mày ngu lắm”, “Mày chỉ làm khổ cha mẹ”, “Biết thế ngày xưa…”. Những câu nói ấy có thể được thốt ra trong vài giây nóng giận nhưng lại nằm trong tâm trí một đứa trẻ suốt mấy chục năm. Có những người trưởng thành rất thành đạt nhưng tận sâu trong lòng vẫn luôn cảm thấy mình chưa đủ tốt, bởi từ bé họ đã phải cố gắng để xứng đáng được yêu. Họ mang mô hình ấy vào cuộc đời: làm nhiều hơn để được công nhận, thành công hơn để được yêu, phục vụ nhiều hơn để cảm thấy mình có giá trị. Nhưng tình yêu gia đình lành mạnh phải dạy một điều ngược lại: con được yêu không phải vì con đứng nhất lớp, không phải vì con ngoan hơn đứa khác, không phải vì con làm cha mẹ nở mặt, mà vì con là con. Chính tình yêu vô điều kiện ấy tạo nên một vùng đất để nhân vị bén rễ.
Nhà cũng là nơi trí tưởng tượng đầu tiên của con người nảy mầm. Những đứa trẻ có thể biến một chiếc ghế thành con tàu, một tấm chăn thành căn lều, một góc sân thành cả thế giới. Chúng chơi, hỏi, chạy, ngã, khóc, cười, tưởng tượng và từ những điều tưởng như rất bình thường ấy, con người dần hình thành khả năng sáng tạo. Có khi những ký ức đẹp nhất của đời người lại không liên quan đến những món đồ đắt tiền mà chỉ là một buổi chiều mất điện cả nhà ngồi ngoài hiên, một lần cha cõng trên vai, một tối mẹ kể chuyện, một bữa cơm có món rất đơn sơ nhưng ai cũng vui, một trận mưa anh em cùng chạy ra sân, một lần cả nhà chở nhau trên chiếc xe cũ. Khi còn sống trong những khoảnh khắc ấy, ta thường không biết rằng đó là hạnh phúc. Chỉ đến nhiều năm sau, khi người đã đi xa, căn nhà đã đổi khác, cha mẹ đã già, có người không còn nữa, ta mới nhận ra những điều tưởng rất bình thường ngày ấy hóa ra là kho báu. Con người có một nghịch lý: lúc còn đủ đầy ta thường không nhận ra điều mình có, đến khi mất đi mới bắt đầu gọi tên giá trị của nó.
Rồi tuổi thiếu niên đến, và căn nhà lại mang một ý nghĩa khác. Đứa trẻ ngày nào bắt đầu khép cửa phòng nhiều hơn, có những bí mật riêng, những câu hỏi riêng, những rung động chưa biết gọi tên. Cha mẹ đôi khi hoang mang: “Ngày xưa nó kể cho mình tất cả, sao bây giờ hỏi gì cũng chỉ nói vài câu?” Nhưng đó là một phần của hành trình trưởng thành. Người trẻ cần một khoảng riêng để hình thành bản thân, để tự hỏi mình là ai, thích gì, tin gì, muốn sống cuộc đời nào. Trong giai đoạn này, gia đình cần học một nghệ thuật rất khó: ở gần mà không xâm phạm, quan tâm mà không kiểm soát, hướng dẫn mà không áp đặt, tin tưởng nhưng không bỏ mặc. Có những cha mẹ vì yêu con nên muốn biết mọi điều, quyết định mọi thứ, sợ con sai, sợ con đau. Nhưng nếu một đứa trẻ không bao giờ được phép tự chọn và chịu trách nhiệm, nó sẽ khó trưởng thành. Yêu một người không phải là sống thay cho người ấy. Cha mẹ có thể giữ tay con khi còn bé, nhưng rồi sẽ đến ngày phải tập buông tay để con tự bước. Cái buông ấy đôi khi đau, nhưng cần thiết. Một mái nhà tốt không phải là nơi giữ con cái mãi ở bên mình, mà là nơi trao cho chúng đủ gốc rễ để biết mình là ai và đủ đôi cánh để dám đi.
Và rồi sẽ có một ngày những đứa con thật sự rời nhà. Cánh cửa khép lại sau lưng chúng, căn phòng cũ im hơn, mâm cơm có thể bớt một chiếc bát. Cha mẹ nhìn theo mà vừa vui vừa buồn. Con ra đời mới hiểu rằng những điều ngày xưa mình cho là đương nhiên lại quý giá biết bao. Khi còn ở nhà, một bữa cơm nóng là chuyện bình thường. Khi sống xa, có những tối về muộn ăn vội một mình, người ta mới nhớ tiếng mẹ gọi: “Ăn cơm thôi con.” Khi còn trẻ, ta từng thấy những lời cha nhắc nhở thật phiền. Rồi đến ngày đối diện những quyết định lớn mà không biết hỏi ai, ta lại ước được nghe giọng cha. Khi còn nhà, ta có thể khó chịu vì một vài thói quen của người thân. Đến khi sống nơi xa lạ, đôi khi chỉ nghe tiếng ai đó giống người nhà cũng thấy lòng mềm xuống. Trưởng thành là hành trình rất lạ: có một thời ta chỉ mong rời khỏi nhà để được tự do, rồi có một ngày ta lại chỉ mong được quay về một bữa cơm chẳng có gì đặc biệt.
Con người lớn lên thường mang theo một hình ảnh âm thầm về mái ấm. Người từng có tuổi thơ bình an mong sẽ tạo cho con mình một tuổi thơ như thế. Người từng lớn lên trong nhiều tổn thương lại có một lời hứa khác: “Sau này gia đình mình sẽ không như vậy.” Chính vì thế, những ngôi nhà cũ tiếp tục sống trong những ngôi nhà mới. Ta tưởng mình đã rời tuổi thơ, nhưng tuổi thơ vẫn ở trong ta. Cách ta phản ứng khi giận dữ, cách ta tranh luận, cách ta bày tỏ tình cảm, cách ta dùng tiền, cách ta đối diện xung đột, thậm chí cách ta im lặng nhiều khi đều mang dấu vết của gia đình nguyên thủy. Có người lớn lên trong nhà mà mỗi khi bất đồng là la hét, nên họ vô thức xem tiếng lớn là cách giải quyết vấn đề. Có người lớn lên trong gia đình không bao giờ nói “xin lỗi”, nên sau này xin lỗi trở thành điều cực khó. Có người chưa từng được ôm, nên dù yêu rất nhiều họ vẫn không biết biểu lộ. Có người thấy cha mẹ luôn hy sinh đến cạn kiệt, nên tưởng rằng yêu nghĩa là không được có nhu cầu riêng. Và cũng có những người mang theo những di sản rất đẹp: thói quen cầu nguyện trước bữa ăn, sự trung thực, lòng hiếu khách, cách kính trọng người già, thói quen quan tâm người yếu thế, cách cả nhà ngồi lại sau xung đột. Gia đình trao cho ta một gia tài vô hình, trong đó có vàng bạc nhưng cũng có những vết thương. Trưởng thành không có nghĩa là phủ nhận nơi mình đến, nhưng là đủ tỉnh táo để giữ lại điều tốt và chữa lành điều đau.
Có người hỏi: nếu mái nhà tuổi thơ không phải là nơi bình an thì sao? Nếu gia đình đã từng là nơi của bạo lực, lạnh lùng, bỏ rơi, nghiện ngập, xúc phạm hay những im lặng làm người ta nghẹt thở thì sao? Khi ấy, câu “nhà là nơi trú ẩn” nghe có thể rất xa lạ. Ta cần thừa nhận một sự thật đau lòng: không phải gia đình nào cũng thực hiện được ơn gọi của gia đình. Có nơi đáng lẽ phải bảo vệ lại làm tổn thương; đáng lẽ phải trao sự sống lại khiến con người sống trong sợ hãi. Không nên lãng mạn hóa gia đình đến mức phủ nhận những vết thương ấy. Nhưng một quá khứ không hoàn hảo không có nghĩa là một con người bị kết án phải lặp lại nó. Ta không chọn được gia đình mình sinh ra, nhưng khi trưởng thành ta có thể chọn cách chữa lành, chọn những ranh giới lành mạnh, chọn cách mình yêu, chọn kiểu mái ấm mình sẽ xây dựng. Có những người đã làm được một điều rất đẹp: họ biến chính vết thương của mình thành lời cam kết rằng người khác sẽ không phải đau theo cách họ từng đau. Người từng thiếu lời khích lệ trở thành người biết nâng đỡ. Người từng sống trong sợ hãi tạo nên căn nhà an toàn. Người chưa từng được lắng nghe học cách nghe con cái. Người từng chứng kiến sự bất trung quyết sống chung thủy. Khi ấy, lịch sử gia đình không còn là định mệnh; nó trở thành mảnh đất nơi con người bắt đầu một lịch sử khác.
Gia đình cũng không phải nơi không có xung đột. Không có gia đình nào mà mọi người lúc nào cũng hòa hợp. Những con người khác nhau sống gần nhau tất nhiên sẽ có va chạm. Chính trong gia đình, ta thường thấy cả phần đẹp nhất lẫn phần khó chịu nhất của nhau. Ngoài xã hội, ta có thể giữ lịch sự với người chỉ gặp vài giờ. Ở nhà, vì quá quen, ta dễ bỏ quên sự tử tế. Nghịch lý là chúng ta có thể nói “cảm ơn” người phục vụ ngoài quán nhưng quên cảm ơn người đã nấu cơm cho mình bao năm. Ta có thể xin lỗi một đồng nghiệp ngay khi lỡ lời nhưng lại cố chấp với vợ, chồng, cha mẹ hay anh chị em. Ta giữ ý với người ngoài nhưng trút hết bực dọc lên người thân, bởi thâm tâm ta tin họ sẽ không bỏ mình. Nhưng chính vì người thân không dễ rời bỏ ta nên ta càng phải trân trọng họ. Gia đình không phải nơi ta được phép làm tổn thương nhau vô hạn rồi lấy lý do “người nhà cả mà”. Người nhà càng cần sự tế nhị, càng cần lời cảm ơn, càng cần sự tôn trọng. Tình yêu không miễn trừ phép lịch sự; tình yêu làm cho phép lịch sự sâu hơn.
Một gia đình bền vững không phải là gia đình không bao giờ có tiếng khóc, nhưng là nơi sau tiếng khóc người ta vẫn tìm được đường trở lại với nhau. Không phải gia đình không bao giờ cãi nhau, nhưng là nơi xung đột không được phép biến thành khinh miệt. Không phải gia đình không có sai lầm, nhưng là nơi lời “xin lỗi” vẫn còn được nói và lời “tôi tha thứ” vẫn còn có ý nghĩa. Có những vết nứt nhỏ nếu được sửa sớm thì căn nhà vẫn bền. Nhưng nếu ai cũng giữ cái tôi, giữ danh dự, giữ sự đúng của mình, một vết rạn nhỏ có thể trở thành bức tường. Trong đời sống gia đình, nhiều khi câu hỏi quan trọng không phải là “ai đúng?”, mà là “mối tương quan này còn đáng để gìn giữ không?” Có những người thắng một cuộc cãi vã nhưng mất một người thân. Có người bảo vệ được lập luận của mình nhưng làm người bên cạnh tổn thương suốt nhiều năm. Có những lời đúng nhưng không cần nói lúc ấy; có những sự thật cần được nói bằng lòng thương chứ không bằng nhu cầu chiến thắng.
Nhà còn là nơi con người học bài học lớn lao về sự chăm sóc. Khi một đứa trẻ ốm, cha mẹ mất ngủ. Khi cha mẹ già, đến lượt con cái học cách kiên nhẫn. Cuộc đời như một vòng tròn. Có ngày cha nắm tay con tập đi, rồi một ngày con nắm tay cha bước chậm qua bậc thềm. Có ngày mẹ đút từng thìa cháo cho đứa trẻ, rồi nhiều năm sau đứa trẻ ấy có thể ngồi bên giường đút cháo cho mẹ. Chính những khoảnh khắc ấy cho thấy gia đình không chỉ là nơi chúng ta nhận, mà là nơi chúng ta học cách trao ban. Khi còn nhỏ ta nghĩ nhà tồn tại để phục vụ mình. Trưởng thành rồi mới hiểu một mái ấm tồn tại vì mỗi người chịu góp phần làm cho nó thành mái ấm. Một căn nhà sẽ không ấm chỉ vì có người mẹ luôn hy sinh. Nó ấm khi mọi người đều biết mình có trách nhiệm. Cha không chỉ là người kiếm tiền; mẹ không chỉ là người phục vụ; con cái không chỉ là người nhận. Mỗi người đều có thể tạo nên bầu khí của gia đình bằng những việc rất nhỏ: dọn một cái bàn, rửa một cái chén, hỏi nhau một câu, bớt nhìn điện thoại khi người khác đang nói, về nhà đúng giờ khi đã hứa, nhớ một ngày đặc biệt, ngồi lại cùng người đang buồn.
Trong thời đại hôm nay, có một nghịch lý đáng suy nghĩ: con người kết nối với cả thế giới nhưng lại có nguy cơ xa cách ngay trong nhà. Mỗi thành viên có một màn hình, một tài khoản, một dòng tin riêng. Có những bữa cơm mà mọi người ngồi cạnh nhau nhưng tâm trí ở những nơi rất xa. Cha xem tin, mẹ trả lời tin nhắn, con lướt video, mỗi người trong một thế giới. Công nghệ không phải kẻ thù của gia đình, nhưng nếu không tỉnh thức, nó có thể chiếm lấy chính thời gian mà tương quan cần để sống. Một gia đình không thể được nuôi chỉ bằng việc cùng ở một địa chỉ. Tương quan cần thời gian, sự hiện diện, sự chú ý. Đôi khi món quà quý nhất ta trao cho người thân không phải là một vật gì, mà là đặt điện thoại xuống và thật sự nghe họ. Có những đứa trẻ không thiếu đồ chơi nhưng thiếu ánh mắt cha mẹ. Có những người vợ, người chồng không thiếu tiền nhưng thiếu một cuộc trò chuyện không bị gián đoạn. Có người già không cần thêm quà, chỉ cần con cháu ngồi bên lâu hơn một chút. Sự hiện diện là một hình thức rất sâu của tình yêu.
Về chiều sâu thiêng liêng, gia đình còn là nơi con người có thể khám phá hình ảnh của Thiên Chúa. Kitô giáo không nhìn gia đình chỉ như một cấu trúc xã hội tiện lợi, nhưng như một ơn gọi. Thiên Chúa đã không cứu con người từ xa. Ngôi Lời đã làm người và đi vào một gia đình. Chúa Giêsu đã lớn lên tại Nadarét, trong một mái nhà có Đức Maria và thánh Giuse, một mái nhà của lao động, thinh lặng, cầu nguyện, bổn phận, và chắc hẳn cũng của vô số công việc rất bình thường. Điều ấy nói với chúng ta rằng Thiên Chúa không khinh thường những điều nhỏ của gia đình. Ngài hiện diện trong bữa cơm, trong công việc, trong chăm sóc, trong kiên nhẫn, trong tha thứ. Nên thánh không nhất thiết phải bắt đầu bằng những việc phi thường. Có khi nên thánh bắt đầu từ việc người chồng biết nói nhẹ hơn với vợ, người vợ bớt giữ một lời trách móc, cha mẹ dành thời gian nghe con, con cái kiên nhẫn với cha mẹ già, anh chị em chịu chủ động làm hòa. Có những hy sinh chẳng ai biết, chẳng bao giờ được đăng lên mạng, chẳng ai vỗ tay, nhưng Thiên Chúa thấy. Và rất có thể, phần lớn sự thánh thiện của đời người được dệt từ những việc nhỏ như thế.
Gia đình Kitô hữu còn được gọi là “Hội Thánh tại gia”, không phải vì trong nhà phải lúc nào cũng có những việc đạo đức lớn lao, nhưng vì đó phải là nơi Đức Kitô có thể hiện diện trong cách người ta sống với nhau. Một gia đình có thể đọc rất nhiều kinh mà vẫn làm nhau đau nếu thiếu lòng thương xót. Lời kinh chân thật phải đi vào cách ta nói chuyện, tha thứ và chăm sóc. Bàn thờ đẹp nhưng bàn ăn đầy lạnh lùng thì vẫn còn một khoảng cách phải chữa lành. Tượng ảnh thánh rất nhiều nhưng trong nhà không ai chịu xin lỗi ai thì đời sống đức tin vẫn cần đi sâu hơn. Thiên Chúa muốn ở không chỉ trong góc cầu nguyện mà trong toàn bộ tương quan của gia đình. Ngài muốn bước vào những cuộc tranh luận, những chuyện tiền bạc, những mối bất đồng giữa thế hệ, những giận hờn của vợ chồng, những thất vọng với con cái. Đức tin không làm gia đình khỏi vấn đề; đức tin cho gia đình một cách khác để đi qua vấn đề: không tuyệt vọng, không đóng cửa, luôn tin rằng tình yêu, sự thật và ơn Chúa có thể mở một con đường.
Rồi sẽ đến lúc chúng ta hiểu rằng nhà không tồn tại mãi theo hình thức cũ. Cha mẹ sẽ già. Con cái sẽ lớn. Có người sẽ rời đi. Có người sẽ lập gia đình riêng. Có người qua đời. Căn nhà tuổi thơ có thể được bán, sửa lại hay không còn nữa. Chính điều ấy làm hai chữ “mái ấm” trở nên vừa đẹp vừa buồn. Ta không thể đóng băng thời gian. Không thể giữ mãi một buổi chiều cả nhà còn đông đủ. Không thể bắt cha mẹ trẻ mãi. Không thể giữ các con mãi ở bên mình. Vì thế, hãy yêu khi còn có thể yêu bằng sự hiện diện. Đừng đợi một ngày căn ghế trống mới tiếc rằng mình đã quá ít trò chuyện. Đừng đợi cha mẹ yếu mới bắt đầu nghĩ đến chữ hiếu. Đừng đợi con lớn và xa mình mới tiếc những năm tháng chỉ biết thúc ép thành tích. Đừng đợi một cuộc hôn nhân gần tan mới nhớ lại ngày đầu mình đã yêu nhau thế nào. Cuộc đời vô thường, và chính vì vô thường nên tình thương hôm nay càng đáng quý.
Có lẽ sau cùng, điều sâu xa nhất mà một mái nhà trao cho con người là cảm giác thuộc về. Giữa một thế giới luôn hỏi ta làm được gì, kiếm được bao nhiêu, đứng ở vị trí nào, gia đình tốt đẹp nói với ta: “Con thuộc về nơi này.” Giữa một xã hội thường yêu người thành công, mái ấm nói: “Dù hôm nay con thất bại, cửa vẫn mở.” Giữa những ngày con người thấy mình không còn đáng giá, một người thân có thể nhắc: “Con vẫn là con của bố mẹ”, “Anh vẫn là chồng của em”, “Em vẫn là em gái của anh”, “Chúng ta vẫn là một gia đình.” Cảm giác thuộc về ấy là một nhu cầu rất sâu của nhân vị. Con người có thể chịu được rất nhiều nghịch cảnh khi biết rằng mình không đơn độc. Và có lẽ đó cũng là lý do hình ảnh “nhà” xuất hiện rất mạnh trong ngôn ngữ đức tin. Cuộc đời Kitô hữu là hành trình trở về Nhà Cha. Đức Giêsu nói đến nhà Cha có nhiều chỗ ở. Dụ ngôn người con hoang đàng thực chất cũng là một câu chuyện về nhà: một người con rời nhà để tìm tự do, rồi sau tất cả mới hiểu rằng điều mình cần sâu xa nhất là được trở về. Người cha đứng chờ, không hỏi trước bảng thành tích, không bắt con chứng minh mình xứng đáng rồi mới cho vào. Ông chạy ra ôm con. Đó là hình ảnh thật đẹp của Thiên Chúa và cũng là lời mời gọi cho mọi gia đình: hãy cố gắng trở thành nơi mà con người vẫn có thể tìm đường trở về sau lầm lỗi.
“Nhà” bởi thế không chỉ là nơi ta xuất phát. Nhà còn là điều ta mang theo trong lòng. Có những người đi xa hàng ngàn cây số nhưng vẫn mang theo giọng nói của mẹ, những nguyên tắc của cha, bữa cơm gia đình, lời kinh tuổi nhỏ, những câu chuyện của ông bà. Nhà trở thành một phần của căn tính. Khi con người cố hiểu mình, họ thường phải quay lại nhìn mái nhà đã hình thành mình: điều gì ở đó đã nâng đỡ ta, điều gì làm ta tổn thương, điều gì ta muốn tiếp nối, điều gì ta muốn kết thúc. Hiểu mái nhà của mình chính là một phần của hành trình hiểu bản thân. Và rồi khi đủ trưởng thành, ta nhận ra mình không chỉ là sản phẩm của quá khứ. Ta còn là người có thể xây dựng tương lai. Mỗi lời nói hôm nay có thể trở thành ký ức của một đứa trẻ ngày mai. Mỗi cách ta đối xử với người thân đang viết nên câu chuyện gia đình mà một ngày nào đó người khác sẽ nhớ lại. Ta có muốn khi con cháu nghĩ về nhà, chúng nhớ đến sợ hãi hay bình an? Nhớ những bữa cơm căng thẳng hay những câu chuyện ấm áp? Nhớ những lời hạ nhục hay những lời nâng đỡ? Nhớ một người cha lúc nào cũng bận hay một người cha biết dành thời gian? Nhớ một người mẹ luôn mệt mỏi hy sinh đến quên chính mình hay một người mẹ biết yêu mà cũng biết sống bình an? Những câu hỏi ấy rất đáng để mỗi chúng ta suy nghĩ.
Đừng quá bận xây một căn nhà lớn mà quên xây một mái ấm. Đừng làm việc đến kiệt sức để cho người thân mọi thứ ngoại trừ chính sự hiện diện của mình. Đừng dành những lời tử tế nhất cho người ngoài rồi đem phần mệt mỏi và nóng giận nhất về nhà. Đừng nghĩ rằng vì người thân đã biết ta yêu họ nên không cần nói nữa. Tình yêu cần được biểu lộ. Một lời “cảm ơn”, “xin lỗi”, “con thương mẹ”, “bố nhớ giữ sức khỏe”, “hôm nay em mệt không?”, “để anh làm cho”, đôi khi rất nhỏ nhưng có thể sưởi ấm cả một ngày. Đừng coi thường những điều nhỏ. Gia đình không đổ vỡ chỉ bởi một biến cố lớn; nhiều khi nó nguội lạnh từ hàng ngàn lần người ta không còn để tâm đến nhau. Và gia đình cũng không nhất thiết được chữa lành bằng những điều phi thường; nó có thể bắt đầu sống lại từ một cái ôm, một bữa cơm cùng nhau, một người chịu nói câu xin lỗi trước, một tối cả nhà tắt bớt màn hình và ngồi với nhau lâu hơn.
Sau tất cả những chuyến đi của đời người, điều ta nhớ thường không phải là bao nhiêu nơi mình đã đến mà là nơi nào từng khiến mình cảm thấy được yêu. Có thể ta sẽ quên màu sơn của căn nhà tuổi thơ, quên bộ bàn ghế đã từng đặt ở đâu, quên rất nhiều chi tiết, nhưng sẽ rất khó quên cảm giác khi bước qua cánh cửa ấy. Nếu đó là nơi bình an, ký ức ấy trở thành một nguồn sức mạnh cho cả đời. Nếu đó là nơi tổn thương, ta cũng có thể xin ơn chữa lành để không truyền những vết thương ấy sang thế hệ sau. Và bất kể quá khứ của ta thế nào, hôm nay mỗi người vẫn có thể bắt đầu tạo ra “nhà” cho ai đó bằng sự hiện diện, lòng trung thành, sự lắng nghe, lòng bao dung. Có khi ta không thể thay đổi căn nhà cũ, nhưng ta có thể trở thành một mái nhà bình an cho người đang sống bên cạnh mình.
Ước gì mỗi chúng ta biết trở về và gìn giữ mái ấm của mình khi vẫn còn thời gian. Ước gì ta biết quý bữa cơm còn đông đủ, tiếng cha mẹ còn vang trong nhà, những bước chân con trẻ còn chạy ngoài hành lang, người bạn đời còn ngồi bên cạnh, anh chị em còn có thể gọi nhau. Ước gì căn nhà của ta không chỉ là nơi thân xác trú ngụ mà là nơi tâm hồn được nghỉ ngơi; không chỉ là nơi người ta ở chung mà là nơi người ta thuộc về nhau; không chỉ là nơi tránh mưa nắng mà còn là nơi che chở nhau khỏi những giông bão của cuộc đời. Và nếu có ngày ngoài kia quá mệt, quá lạnh, quá ồn, quá nhiều thất bại, mong rằng mỗi người vẫn còn một cánh cửa để mở, một ánh đèn để nhìn thấy từ xa, một tiếng gọi thân quen để nghe, một bàn tay để nắm, và một nơi không bắt ta phải là ai khác ngoài chính mình. Bởi sau cùng, có lẽ một trong những ân huệ lớn nhất của đời người không phải là có thật nhiều nơi để đi, mà là có một nơi để trở về. Và hạnh phúc lớn lao không chỉ là xây được một căn nhà, nhưng là sống thế nào để những người mình yêu, dù đi đâu, vẫn muốn gọi nơi có mình bằng hai tiếng thật dịu dàng: “nhà mình.”
Lm. Anmai, CSsR
GIỮ LỬA HOANG DÃ ĐỂ TRỞ THÀNH MỘT CON NGƯỜI VĂN MINH
Có một nghịch lý rất đáng suy nghĩ trong hành trình trưởng thành của con người: chúng ta được dạy phải trở nên văn minh, dịu dàng, lịch thiệp, biết kiềm chế, biết tôn trọng người khác, biết đối thoại thay vì dùng bạo lực, biết nhường nhịn thay vì tranh giành, và tất cả những điều ấy quả thực là những thành tựu quý giá của nhân loại; thế nhưng, nếu trong tiến trình trở nên “văn minh” ấy, con người lại đánh mất luôn sức mạnh nguyên sơ, nghị lực, lòng can đảm, sức chịu đựng, khả năng đối diện với nguy hiểm và ý chí đứng vững trước nghịch cảnh, thì cái gọi là văn minh rất dễ biến thành một lớp vỏ đẹp đẽ phủ lên một nội tâm mong manh. Một con người biết nói những lời rất hay nhưng không chịu nổi một lời chỉ trích; biết bàn luận về lòng tử tế nhưng bỏ chạy khi người khác thật sự cần mình; biết nói về công bằng nhưng không dám đứng bên cạnh người yếu thế khi việc đó làm mình thiệt thòi; biết nói về tình yêu nhưng không đủ sức trung thành khi tình yêu bước vào mùa thử thách; biết nói về trách nhiệm nhưng luôn tìm người khác để đổ lỗi khi thất bại xảy đến: đó chưa phải là con người trưởng thành. Vì thế, điều quan trọng không phải là giết chết phần “hoang dã” trong chúng ta, nhưng là giáo dục nó; không phải bẻ gãy sức mạnh, nhưng thanh luyện sức mạnh; không phải biến một con người mạnh mẽ thành một con người vô hại, nhưng giúp họ trở thành người có sức mạnh mà không làm tổn thương, có bản lĩnh mà không kiêu căng, có quyền lực mà không lạm dụng, có khả năng chiến đấu nhưng biết mình phải chiến đấu vì điều gì.
Trong mỗi con người đều có một sức sống nguyên thủy nào đó. Đó là bản năng sinh tồn, là khát vọng chinh phục, là khả năng đứng dậy sau thất bại, là sức phản kháng trước bất công, là ý chí bảo vệ người mình yêu, là năng lực chịu đau và đi tiếp. Ở người đàn ông, những sức mạnh ấy thường được biểu lộ rất rõ qua nhu cầu thử thách bản thân, bảo vệ, xây dựng, gánh vác và vượt giới hạn. Nhưng một nền văn hóa thiếu quân bình có thể phạm hai sai lầm đối nghịch. Sai lầm thứ nhất là thần thánh hóa sức mạnh, biến nam tính thành hung hăng, thống trị, áp đặt, lạnh lùng, coi việc không khóc, không mềm lòng, không nhận lỗi, không xin giúp đỡ như những dấu hiệu của “đàn ông thật sự”. Kiểu nam tính ấy không mạnh; nó chỉ dựng lên một lớp áo giáp vì sợ người khác nhìn thấy những vùng mong manh bên trong. Sai lầm thứ hai là nghi ngờ mọi biểu hiện của sức mạnh, xem sự quyết đoán như một điều đáng ngại, xem tính cạnh tranh như điều phải loại bỏ, xem khả năng chịu đựng và tinh thần chiến đấu như tàn dư của một thời thô bạo. Khi đó, người ta có thể vô tình đào tạo nên những con người rất biết nói về cảm xúc nhưng không biết làm gì với cảm xúc của mình; rất nhạy cảm trước khó chịu nhưng lại thiếu sức chịu đựng; rất muốn được tôn trọng nhưng không biết tự kỷ luật; rất muốn sống tự do nhưng không chịu gánh hậu quả của lựa chọn. Hai thái cực ấy đều không dẫn đến trưởng thành. Con người cần vừa có sức mạnh vừa có sự dịu dàng, vừa có bản lĩnh vừa có lòng trắc ẩn, vừa biết chiến đấu vừa biết cúi xuống, vừa có khả năng nói “không” trước điều xấu vừa có khả năng nói “xin lỗi” khi chính mình sai.
Sức mạnh thật sự không phải là làm cho người khác sợ mình. Sức mạnh thật sự là có thể nổi giận nhưng không để cơn giận điều khiển mình; có thể trả đũa nhưng chọn tha thứ; có khả năng bỏ đi nhưng vẫn ở lại để chu toàn trách nhiệm; có thể nói một lời làm người khác tổn thương nhưng chọn im lặng cho đến khi lòng mình đủ bình tĩnh; có thể lợi dụng người yếu thế nhưng chọn bảo vệ họ; có quyền lực nhưng không dùng quyền lực để nghiền nát ai. Một người chỉ biết dùng nắm đấm khi bị xúc phạm chưa chắc đã mạnh. Có khi người mạnh hơn chính là người đủ tự chủ để không cần chứng minh mình bằng bạo lực. Một người luôn lớn tiếng trong gia đình chưa chắc là người có uy quyền. Có khi người thật sự có uy quyền lại là người khiến vợ con cảm thấy an toàn khi ở bên cạnh, vì họ biết rằng dù người ấy mạnh, sức mạnh ấy sẽ không bao giờ quay lại làm tổn thương họ. Một người đàn ông trưởng thành không cần làm cả căn nhà sợ hãi để chứng minh mình là chủ nhà. Anh ta trở thành cột trụ bằng sự hiện diện, bằng trách nhiệm, bằng lòng trung thành, bằng khả năng chịu phần khó về mình và dành phần bình an cho những người mình yêu.
Chúng ta thường nghe nói đến “đức tính mạnh mẽ”, nhưng cần hiểu rõ mạnh mẽ là gì. Mạnh mẽ trước hết là khả năng chịu đựng thực tại mà không trốn chạy. Cuộc đời không phải lúc nào cũng dịu dàng. Có những mùa con người phải sống cùng thất bại, bệnh tật, thất nghiệp, hiểu lầm, phản bội, mất mát và những năm tháng dài không thấy kết quả của điều mình đang cố gắng. Trong những giờ phút ấy, những khẩu hiệu đẹp thường không đủ. Con người cần một nội lực đã được rèn luyện qua những lựa chọn nhỏ mỗi ngày: thức dậy khi không muốn thức dậy, hoàn thành công việc khi chẳng ai khen, giữ lời hứa khi việc giữ lời khiến mình bất tiện, tiết chế ham muốn khi không ai nhìn thấy, chịu trách nhiệm cho sai lầm thay vì tìm lý do biện minh. Sức mạnh không được hình thành trong những khoảnh khắc hào hùng hiếm hoi; nó được rèn trong hàng ngàn quyết định âm thầm mà chẳng ai biết đến.
Một người muốn trở nên mạnh mẽ phải học làm bạn với khó khăn. Xã hội tiêu dùng thường hứa với chúng ta một điều rất hấp dẫn: mọi thứ có thể trở nên dễ dàng. Thức ăn nhanh hơn, giải trí nhanh hơn, giao tiếp nhanh hơn, mua sắm nhanh hơn, thành công nhanh hơn. Nhưng có những thứ càng tìm đường tắt càng mất giá trị. Không có con đường tắt đến sự trưởng thành. Không có ứng dụng nào có thể thay chúng ta rèn kỷ luật. Không có thiết bị nào có thể chịu đau thay chúng ta khi người thân qua đời. Không có trí tuệ nhân tạo nào có thể sống trung thành thay một người chồng, hy sinh thay một người cha, kiên trì thay một người mẹ, hay cầu nguyện thay một tâm hồn đang tuyệt vọng. Công nghệ có thể làm cuộc sống tiện lợi hơn, nhưng nó không thể làm thay phần sâu nhất của việc trở thành người. Có những cánh cửa chỉ mở ra khi ta đã trả giá bằng thời gian, nước mắt, kỷ luật và lòng trung thành.
Đặc biệt đối với người đàn ông, việc giữ lại sức mạnh nguyên sơ không có nghĩa là trở nên thô cứng. Một người đàn ông không cần phải hét lớn hơn để mạnh hơn; đôi khi sức mạnh nam tính đẹp nhất lại xuất hiện trong sự nhẫn nại. Đó là người cha thức suốt đêm bên giường con bệnh mà sáng hôm sau vẫn đi làm. Đó là người chồng không bỏ đi khi hôn nhân đi qua khủng hoảng, nhưng ngồi lại, lắng nghe, sửa mình và bắt đầu lại. Đó là người con chăm sóc cha mẹ già dù việc ấy làm cuộc sống riêng của mình bận rộn hơn. Đó là người trẻ từ chối một khoản tiền bất chính dù bản thân đang thiếu thốn. Đó là người dám nhận lỗi trước cấp dưới. Đó là người biết kiềm chế dục vọng để không biến người khác thành công cụ thỏa mãn mình. Đó là người đứng lên bảo vệ một người đang bị bắt nạt dù biết mình có thể gặp phiền phức. Những con người ấy có thể không xuất hiện trên những tấm áp phích ca ngợi “bản lĩnh đàn ông”, nhưng chính họ đang cho thấy bản lĩnh sâu nhất: sức mạnh có trách nhiệm.
Một xã hội rất dễ nhầm lẫn giữa hiền lành và yếu đuối. Nhưng Tin Mừng cho thấy hai điều ấy hoàn toàn khác nhau. Đức Giêsu nói: “Phúc thay ai hiền lành.” Hiền lành không có nghĩa là nhu nhược. Đức Kitô hiền lành nhưng không hề yếu. Người có thể cúi xuống rửa chân cho các môn đệ, nhưng cũng có thể đứng thẳng trước những kẻ đạo đức giả. Người có thể để cho trẻ nhỏ đến gần mình, nhưng cũng có thể mạnh mẽ xua đuổi những kẻ biến Đền Thờ thành nơi buôn bán. Người có thể khóc trước mộ Ladarô, nhưng cũng có thể bước thẳng vào Giêrusalem dù biết thập giá đang chờ mình. Người cho phép mình bị đóng đinh, không phải vì Người không có quyền lực, nhưng chính vì Người có một quyền lực lớn hơn bạo lực: quyền lực của tình yêu tự hiến. Đỉnh cao của sức mạnh Kitô giáo không phải là khả năng tiêu diệt kẻ thù, nhưng là khả năng yêu ngay cả khi bị tổn thương; không phải trả đũa bằng một đòn mạnh hơn, nhưng là không để sự dữ biến mình thành bản sao của nó.
Vì vậy, chúng ta cần phân biệt giữa sức mạnh và bạo lực. Bạo lực thường xuất hiện khi sức mạnh không được giáo dục. Một con ngựa khỏe mà không được thuần luyện có thể giẫm nát mọi thứ trên đường nó chạy. Nhưng cũng chính sức mạnh ấy, khi được huấn luyện, có thể mang người đi qua những quãng đường rất xa. Bản năng con người cũng vậy. Cơn giận không phải lúc nào cũng xấu; đôi khi nó báo cho ta biết một bất công đang diễn ra. Vấn đề là ta làm gì với cơn giận. Ham muốn thành công không nhất thiết xấu; nó có thể thúc đẩy ta lao động và sáng tạo. Vấn đề là ta có sẵn sàng đạp người khác xuống để bước lên hay không. Tính cạnh tranh cũng không nhất thiết xấu; nó có thể thúc đẩy ta vượt giới hạn của chính mình. Vấn đề là ta cạnh tranh để trưởng thành hay cạnh tranh để chứng minh người khác vô giá trị. Sức mạnh nguyên sơ cần được đặt dưới sự hướng dẫn của lương tâm. Khi ấy, điều từng có thể phá hủy lại trở thành năng lượng để xây dựng.
Có một loại người tưởng rằng mình mạnh vì chưa từng khóc. Nhưng có khi họ chỉ đang sợ nước mắt. Có người nghĩ mình mạnh vì chưa từng xin lỗi. Nhưng có khi họ chỉ sợ phải thừa nhận rằng mình sai. Có người cho rằng mình mạnh vì không cần ai. Nhưng có khi đó chỉ là một trái tim từng bị tổn thương đến mức không còn dám tin người khác. Sức mạnh trưởng thành không sợ sự mong manh. Một người đàn ông thật sự mạnh có thể nói với con mình: “Cha đã sai.” Có thể nói với vợ: “Anh cần em giúp.” Có thể nói với bạn bè: “Tôi đang rất mệt.” Có thể quỳ xuống trước Thiên Chúa và thú nhận: “Lạy Chúa, con không đủ sức.” Chính khi không còn phải đóng vai bất khả chiến bại, con người mới bắt đầu thực sự mạnh. Bởi vì không ai mạnh hơn người biết rõ giới hạn của mình nhưng vẫn tiếp tục tiến về phía trước.
Ngày nay, một trong những bi kịch của nhiều người trẻ là họ chưa có đủ những thử thách lành mạnh để trưởng thành. Khi mọi khó khăn đều được dọn khỏi đường đi, người trẻ dễ tưởng rằng bất kỳ sự khó chịu nào cũng là bất công. Nhưng cuộc đời rồi sẽ đem đến những điều mà cha mẹ không thể dọn đi: thất bại, phản bội, bệnh tật, cái chết, những cánh cửa đóng lại, những giấc mơ không thành. Nếu trước đó một người chưa từng học chịu thất vọng, họ rất dễ sụp đổ khi gặp nghịch cảnh đầu tiên. Tình yêu đúng đắn không phải là bảo vệ con cái khỏi mọi khó khăn; tình yêu đúng đắn là cho con đủ an toàn để bước vào khó khăn và đủ tự do để học cách vượt qua. Một đứa trẻ phải dần biết rằng không phải lúc nào mình cũng thắng, không phải ai cũng thích mình, không phải mọi mong muốn đều được đáp ứng, và điều đó không làm giá trị của nó giảm đi. Đó là những bài học đầu tiên của sức mạnh nội tâm.
Kỷ luật vì thế là một trong những trường học lớn nhất của nhân cách. Kỷ luật không phải trừng phạt bản thân. Kỷ luật là khả năng nói với chính mình: “Tôi biết tôi đang muốn điều này, nhưng điều này không tốt cho tôi”; hoặc: “Tôi không muốn làm điều kia, nhưng đó là điều tôi phải làm.” Một người không thể nói “không” với những ham muốn nhỏ thì đến một ngày cũng rất khó nói “không” với những cám dỗ lớn. Một người không thể buộc mình làm những việc cần làm khi không có cảm hứng thì sẽ trở thành nô lệ của tâm trạng. Cảm xúc là điều rất quý, nhưng không thể trao tay lái toàn bộ cuộc đời cho cảm xúc. Có ngày ta muốn làm điều đúng; có ngày ta không muốn. Nhân đức bắt đầu khi ta vẫn làm điều đúng vào ngày ta không muốn làm.
Nam tính trưởng thành vì thế không phải là một màn trình diễn. Nó không được đo bằng cơ bắp, tiền bạc, xe cộ, số người mình chinh phục hay khả năng khiến người khác e dè. Một thân thể khỏe mạnh là điều đáng quý; việc rèn luyện thể chất là tốt; khả năng lao động nặng nhọc, chịu đựng gian khổ và bảo vệ người khác là những phẩm chất đẹp. Nhưng tất cả những điều đó chỉ trở thành nhân đức khi sức mạnh thân xác phục vụ một con người có lương tâm. Một người có thể nâng được một khối tạ rất nặng nhưng không nâng nổi trách nhiệm của chính mình. Có người có thể chạy hàng chục cây số nhưng lại bỏ chạy khỏi một cuộc đối thoại khó khăn trong gia đình. Có người chiến thắng hàng trăm đối thủ nhưng không thắng nổi cơn giận, dục vọng hay tính kiêu ngạo của chính mình. Sức mạnh thân xác đáng quý, nhưng cuộc chiến quan trọng nhất vẫn nằm trong lòng người.
Có lẽ một trong những dấu hiệu rõ nhất của người mạnh là họ có khả năng bảo vệ mà không cần sở hữu. Người yếu thường muốn kiểm soát. Họ ghen tuông, giám sát, áp đặt vì sợ mất. Người mạnh biết yêu mà không biến người mình yêu thành tài sản. Họ có thể bảo vệ nhưng vẫn tôn trọng tự do. Họ có thể hướng dẫn nhưng không bóp nghẹt. Họ có thể lãnh đạo nhưng không coi người khác như công cụ. Người đàn ông trưởng thành không hỏi: “Làm sao để mọi người phải nghe tôi?”, nhưng hỏi: “Tôi phải trở thành người thế nào để người khác có thể tin tưởng tôi?” Uy tín không đến từ tiếng nói lớn nhất trong phòng; nó đến từ một đời sống nhất quán đủ lâu để người khác biết rằng lời nói của ta có trọng lượng.
Sự dịu dàng cũng là một hình thức của sức mạnh. Chỉ người có nội lực mới đủ bình tĩnh để dịu dàng trong một thế giới liên tục kích động. Nóng giận rất dễ; kiên nhẫn mới khó. Làm người khác sợ rất dễ; làm người khác cảm thấy an toàn mới khó. Cắt đứt một mối quan hệ rất dễ; ngồi lại để giải quyết hiểu lầm mới khó. Trả đũa rất dễ; tha thứ mới khó. Bởi vậy, đừng bao giờ nghĩ rằng lòng nhân hậu đối nghịch với nam tính. Một người đàn ông không mất đi sức mạnh khi bế đứa con đang khóc, khi chăm người cha già yếu, khi lau nước mắt cho vợ, khi ngồi hàng giờ lắng nghe một người bạn tuyệt vọng. Chính những khoảnh khắc ấy cho thấy sức mạnh đã trưởng thành khỏi nhu cầu chứng minh mình.
Trong truyền thống Kitô giáo, chúng ta có một mẫu gương rất đẹp nơi Thánh Giuse. Tin Mừng hầu như không ghi lại một lời nào của ngài. Nhưng sự thinh lặng ấy không phải là sự thụ động. Giuse là người hành động. Khi được báo mộng, ngài đứng dậy. Khi gia đình gặp nguy hiểm, ngài đưa Hài Nhi và Đức Maria trốn sang Ai Cập. Khi trở về, ngài lao động để nuôi gia đình. Giuse không cần diễn thuyết về trách nhiệm; ngài sống trách nhiệm. Không cần khoe khoang về sức mạnh; ngài dùng sức mạnh để bảo vệ. Không cần đòi người khác nhìn nhận vị trí của mình; ngài chấp nhận đứng trong hậu trường để chương trình của Thiên Chúa được thực hiện. Đó là một hình ảnh rất đẹp về nam tính được cứu chuộc: mạnh mà không ồn ào, cương nghị mà không tàn nhẫn, khiêm nhường mà không yếu đuối, thinh lặng nhưng đầy hành động.
Thế giới hôm nay không thiếu những người muốn tỏ ra mạnh; thế giới thiếu những người đủ mạnh để làm điều đúng khi không ai nhìn thấy. Chúng ta không thiếu tiếng nói cứng rắn; chúng ta thiếu những đời sống đáng tin. Không thiếu những người sẵn sàng tranh luận; chúng ta thiếu những người sẵn sàng gánh trách nhiệm. Không thiếu những người đòi quyền; chúng ta thiếu những người tự hỏi bổn phận của mình là gì. Một xã hội muốn tồn tại cần những con người có khả năng đứng thẳng. Không phải đứng thẳng để nhìn người khác từ trên xuống, nhưng đứng thẳng để người yếu có chỗ dựa. Không phải mạnh để thống trị, nhưng mạnh để phục vụ.
Có một câu hỏi mà mỗi người đàn ông nên thỉnh thoảng tự đặt cho mình: Sức mạnh của tôi đang làm ai được an toàn hơn? Nếu sức mạnh của ta chỉ làm người khác sợ, có lẽ đó chưa phải là sức mạnh đã trưởng thành. Nếu tri thức của ta chỉ làm người khác cảm thấy nhỏ bé, tri thức ấy chưa trở thành khôn ngoan. Nếu tiền bạc của ta chỉ phục vụ cho cái tôi, thành công ấy chưa trở thành phúc lành. Nếu quyền lực của ta chỉ khiến người khác phải im tiếng, quyền lực ấy đang làm ta nghèo đi trong nhân tính. Sức mạnh đạt đến vẻ đẹp trọn vẹn nhất khi nó biến thành nơi trú ẩn cho người khác.
Và rồi ta hiểu rằng đức tính “hoang dã” không phải thứ cần phá bỏ. Chúng ta cần giữ lại lửa, nhưng phải học cách đặt lửa vào lò sưởi để nó làm ấm căn nhà thay vì thiêu rụi căn nhà. Giữ lại lòng can đảm, nhưng hướng nó vào việc bảo vệ chân lý. Giữ lại sức cạnh tranh, nhưng biến nó thành động lực vượt qua chính mình thay vì nghiền nát người khác. Giữ lại khát vọng chiến đấu, nhưng chọn những cuộc chiến đáng chiến đấu: chống lại bất công, chống lại sự lười biếng, chống lại cám dỗ, chống lại ích kỷ, chống lại thói quen làm mình nhỏ đi. Giữ lại tính quyết đoán, nhưng để nó phục vụ điều thiện. Giữ lại sức chịu đựng, nhưng đừng biến nó thành cớ để từ chối chữa lành những vết thương bên trong.
Sự văn minh chỉ có ý nghĩa khi nó được xây trên một nền tảng nhân cách vững vàng. Lịch thiệp mà không can đảm có thể trở thành hèn nhát được trang điểm đẹp. Dịu dàng mà không có ranh giới có thể trở thành nhu nhược. Khoan dung mà không có sự thật có thể trở thành thỏa hiệp. Hòa bình mà không có công lý có thể chỉ là sự im lặng của người yếu trước kẻ mạnh. Vì vậy con người cần cả trái tim mềm lẫn cột sống thẳng. Cần biết khóc nhưng cũng cần biết đứng dậy. Cần biết tha thứ nhưng cũng phải biết nói “đủ rồi” trước điều xấu. Cần biết khiêm nhường nhưng không tự hạ thấp mình. Cần biết yêu thương nhưng không dung túng cho sự lạm dụng.
Cuối cùng, một con người trưởng thành không phải là người không còn gì hoang dã trong mình, nhưng là người đã đem phần hoang dã ấy đặt dưới ánh sáng của lương tâm, tình yêu và Thiên Chúa. Sức mạnh vẫn còn đó, nhưng không còn phá hủy. Lửa vẫn còn đó, nhưng đã biết sưởi ấm. Khát vọng vẫn còn đó, nhưng không còn phải chinh phục cả thế giới để chứng minh giá trị bản thân. Người ấy hiểu rằng cuộc chinh phục lớn nhất không phải là làm chủ người khác, nhưng làm chủ chính mình; chiến thắng lớn nhất không phải là khiến đối thủ quỳ xuống, nhưng là khiến lòng kiêu ngạo trong mình biết cúi xuống; quyền lực đẹp nhất không phải là quyền bắt người khác phục vụ mình, nhưng là khả năng hiến thân phục vụ người khác.
Một người mạnh thật sự có thể bước vào một căn phòng mà không cần chứng minh mình mạnh. Người ấy không sợ sự dịu dàng, vì biết rằng dịu dàng không lấy mất sức mạnh. Không sợ khiêm nhường, vì biết rằng khiêm nhường không làm mình nhỏ đi. Không sợ yêu thương, vì biết rằng yêu thương không làm mình yếu. Và cũng không sợ gian khó, bởi những năm tháng rèn luyện đã dạy người ấy rằng nghịch cảnh không nhất thiết phá hủy con người; đôi khi chính nó làm lộ ra con người thật.
Hãy giữ lại trong mình một chút hoang dã: một trái tim không chịu khuất phục trước điều xấu, một ý chí không dễ gục ngã trước khó khăn, một đôi chân vẫn bước tiếp khi đường dài, một tinh thần sẵn sàng bảo vệ người yếu, một lòng can đảm dám nói sự thật và một khả năng chịu đau để trung thành với điều thiện. Nhưng hãy để tất cả những điều ấy được thanh luyện bởi lòng nhân hậu. Bởi sức mạnh không có tình yêu sẽ trở thành bạo lực, còn tình yêu không có sức mạnh rất dễ trở thành bất lực. Con người đẹp nhất là khi hai điều ấy gặp nhau: mạnh mẽ mà nhân hậu, cương nghị mà bao dung, quyết đoán mà khiêm nhường, can đảm mà biết thương người.
Có lẽ đó mới là mục tiêu cuối cùng của việc trưởng thành: không trở thành một con người đã bị thuần hóa đến mức không còn lửa, cũng không trở thành một con người hoang dã đến mức gây thương tích cho những ai đến gần, nhưng trở thành một con người có lửa mà biết dùng lửa để soi đường; có sức mạnh mà biết dùng sức mạnh để nâng người khác lên; có tiếng nói mà biết dùng tiếng nói để bảo vệ người không có tiếng nói; có đôi vai đủ khỏe để gánh một phần nặng của cuộc đời và vẫn còn một trái tim đủ mềm để nhận ra nước mắt trên gương mặt người bên cạnh.
Và nếu phải nói thật ngắn gọn về sức mạnh của một con người, có lẽ chỉ cần thế này: mạnh không phải là không bao giờ quỳ xuống; mạnh là biết mình phải quỳ trước ai và phải đứng lên trước điều gì. Quỳ xuống trước Thiên Chúa, nhưng đứng thẳng trước bất công. Cúi xuống trước người đau khổ, nhưng không cúi đầu trước điều gian dối. Dịu dàng với người yếu, nhưng nghiêm khắc với chính những đam mê hỗn loạn trong lòng mình. Đó là sức mạnh không làm người khác tổn thương. Đó là nam tính không cần phô trương. Đó là sự trưởng thành mà một thế giới quá nhiều tiếng ồn, quá nhiều cái tôi và quá nhiều sự mong manh đang rất cần.
Lm. Anmai, CSsR
KHI TA HỌC CÁCH Ở MỘT MÌNH
Tôi thích ở một mình. Không phải vì tôi ghét con người. Không phải vì tôi không còn cần tình thân, tình bạn hay những cuộc gặp gỡ. Cũng không phải vì tôi đã thất vọng đến mức muốn đóng cửa đời mình lại trước mọi tương quan. Tôi thích ở một mình đơn giản vì càng đi qua nhiều năm tháng, tôi càng nhận ra rằng có những bình an chỉ có thể được tìm thấy khi chung quanh mình không còn quá nhiều tiếng nói; có những câu hỏi chỉ có thể nghe được khi ta thôi hỏi người khác; có những vết thương chỉ bắt đầu lành khi ta không còn cố giải thích chúng cho bất cứ ai; và có những điều sâu xa nhất trong tâm hồn chỉ chịu xuất hiện khi con người đủ can đảm ngồi lại với chính mình trong thinh lặng. Có một thời tôi từng nghĩ rằng ở một mình là dấu hiệu của cô độc, rằng một người luôn cần có ai đó bên cạnh thì mới chứng minh được rằng đời mình có ý nghĩa. Tôi từng sợ những căn phòng quá yên, sợ những buổi chiều không có cuộc hẹn, sợ những tối điện thoại im lặng, sợ những khoảng thời gian không biết phải làm gì ngoài việc đối diện với mình. Tôi từng bật nhạc chỉ để khỏi nghe sự yên lặng, mở điện thoại chỉ để khỏi phải nhìn vào khoảng trống trước mặt, tìm một cuộc trò chuyện chỉ vì không chịu nổi cảm giác không có ai ở bên. Nhưng rồi thời gian dạy tôi hiểu rằng đôi khi điều khiến ta sợ không phải là sự im lặng, mà là những gì sự im lặng làm lộ ra. Khi mọi âm thanh bên ngoài tắt đi, ta bắt đầu nghe thấy tiếng nói bên trong. Ta nghe thấy những nỗi buồn mà mình đã trì hoãn quá lâu. Ta nghe thấy những câu hỏi mà mình từng né tránh. Ta nghe thấy sự mệt mỏi bị che khuất dưới những lần nói “tôi ổn”. Ta nghe thấy những mong muốn thật sự của mình, khác hẳn với những điều người khác mong đợi nơi ta. Và có khi ta còn nghe thấy một nỗi cô đơn rất sâu đã tồn tại từ lâu, dù trước đó đời ta vẫn đầy người, đầy tin nhắn, đầy cuộc gặp, đầy tiếng cười. Có những người cả đời luôn ở giữa đám đông nhưng chưa bao giờ thật sự gặp được chính mình. Họ biết rất rõ người khác thích gì, muốn gì, nghĩ gì về họ, nhưng lại không biết chính mình đang cần điều gì. Họ quen đáp ứng kỳ vọng của thiên hạ đến mức không còn nhận ra đâu là tiếng gọi của chính tâm hồn. Họ sống trong những vai diễn quá lâu: vai người mạnh mẽ, vai người vui vẻ, vai người hiểu chuyện, vai người không được phép yếu đuối, vai người luôn sẵn sàng giúp đỡ, vai người phải thành công, vai người không được làm người khác thất vọng. Và rồi một ngày, khi không còn ai trước mặt để diễn nữa, họ mới ngỡ ngàng nhận ra mình không biết phải sống thế nào khi chỉ còn lại chính mình.
Bởi vậy, tôi thích những buổi sáng thật yên. Những buổi sáng mà thế giới dường như vẫn chưa thức giấc hoàn toàn, ánh sáng mới chỉ vừa chạm lên ô cửa, đường phố còn thưa tiếng xe, điện thoại chưa rung lên với hàng loạt tin nhắn, chưa có những công việc phải giải quyết, chưa có những yêu cầu phải đáp lại, chưa có ánh mắt nào chờ ta trở thành một ai đó. Trong những khoảnh khắc ấy, tôi cảm thấy mình được trả lại cho chính mình. Tôi không phải là chức danh của tôi. Tôi không phải là thành tích của tôi. Tôi không phải là những lời người khác khen hoặc chê. Tôi không phải là những thất bại đã từng xảy đến. Tôi cũng không phải là tất cả những điều mình đang cố gắng chứng minh. Tôi chỉ đơn giản là một con người đang hiện diện, đang thở, đang sống, đang nhìn ánh sáng của một ngày mới len qua khung cửa và nhận ra rằng sự hiện hữu tự nó đã là một món quà. Có những buổi sáng ta không cần một kế hoạch lớn lao nào cả. Chỉ một tách cà phê nóng, một khoảng trời trước mặt, một chút thinh lặng đủ dài cũng có thể nhắc ta nhớ rằng đời sống không chỉ được tạo thành bởi những biến cố lớn. Phần lớn cuộc đời thật ra được dệt nên từ những điều rất nhỏ: một buổi sáng không vội, một con đường quen, một cơn gió đi ngang qua khuôn mặt, một tiếng chim vô tình lọt vào cửa sổ, một hơi thở sâu sau nhiều ngày căng thẳng, một khoảnh khắc ta cảm thấy không cần phải đi đâu cả. Càng sống lâu, tôi càng thấy con người không chỉ kiệt sức vì làm quá nhiều. Chúng ta còn kiệt sức vì phải xuất hiện quá nhiều trước ánh mắt người khác. Ta liên tục phải phản hồi, phải trả lời, phải giải thích, phải chứng minh, phải giữ hình ảnh, phải cho thấy mình đang ổn, phải theo kịp một thế giới luôn thúc giục: nhanh lên, nói gì đi, làm gì đi, đăng gì đi, chứng minh rằng cuộc sống của anh đáng để người khác chú ý đi. Trong một nền văn hóa như thế, im lặng gần như trở thành một hành động phản kháng. Ở một mình trở thành cách ta thu hồi lại phần đời đã bị tiếng ồn chiếm mất. Không phải để phủ nhận người khác, mà để không đánh mất mình giữa người khác.
Tôi thích những chuyến đi bộ dài một mình. Không nhất thiết phải có một nơi để đến. Nhiều khi chỉ cần bước đi. Tiếng giày chạm xuống mặt đường đều đặn, gió lướt qua, cây cối hai bên, một khoảng trời đủ rộng, và những ý nghĩ bắt đầu tự sắp xếp lại mà ta không cần ép buộc. Có những điều ngồi trong phòng nghĩ mãi không ra, nhưng sau một quãng đường dài bỗng trở nên sáng rõ. Có những gánh nặng tưởng như rất lớn, đến khi bước dưới một bầu trời rộng mới nhận ra nó cũng chỉ là một phần nhỏ trong toàn bộ cuộc đời. Đi một mình có một điều rất đẹp: ta không cần giải thích sự im lặng của mình. Đi với người khác, đôi khi ta cảm thấy cần phải nói để tránh khoảng trống. Nhưng khi chỉ có mình, khoảng trống không còn là điều khó xử. Nó trở thành một không gian. Trong không gian ấy, tâm trí được thở. Ta để những suy nghĩ đến rồi đi. Ta nhớ lại một khuôn mặt cũ, một câu nói đã lâu, một lỗi lầm mình từng làm, một người mình từng thương, một điều mình vẫn chưa tha thứ, một giấc mơ từng bỏ quên. Những điều ấy xuất hiện không phải để hành hạ ta, nhưng đôi khi để được nhìn nhận một lần cho thật rõ. Con người thường mang trong mình quá nhiều điều chưa được gọi tên. Ta tưởng rằng quên đi là đã vượt qua, nhưng thực ra nhiều thứ chỉ bị chôn xuống. Thinh lặng đào chúng lên. Và chính vì vậy mà những ngày đầu học sống với thinh lặng có thể không hề dễ chịu. Ta có thể buồn hơn, nhớ nhiều hơn, thấy rõ hơn những điều mà tiếng ồn từng giúp mình lãng quên. Nhưng chữa lành luôn bắt đầu bằng sự thật. Một vết thương được che kín mãi không thể lành nếu ta không dám mở nó ra. Một tâm hồn không thể bình an nếu cứ phải chạy mãi để tránh chính mình.
Có những cuộc trò chuyện làm ta phong phú. Nhưng cũng có những cuộc trò chuyện chỉ làm ta kiệt sức. Có những người ta gặp, sau đó tâm hồn sáng lên, lòng mình rộng ra, ta cảm thấy được hiểu và được trở nên chính mình hơn. Nhưng cũng có những cuộc gặp mà ngay từ lúc bắt đầu ta đã cảm thấy phải gồng lên, phải cười đúng lúc, phải tỏ ra quan tâm đến những điều mình không hề quan tâm, phải tìm những câu nói để lấp khoảng im lặng, phải diễn một phiên bản của mình sao cho vừa với mong đợi của người đối diện. Không phải tất cả những cuộc trò chuyện đều đáng có. Không phải mọi sự hiện diện đều tốt hơn cô tịch. Có một thứ mệt mỏi rất đặc biệt: mệt vì phải ở cạnh những người mà trước họ ta không được là mình. Sau những cuộc gặp như thế, người ta không chỉ mỏi thân xác; người ta còn cảm thấy tâm hồn như bị rút mất một phần sinh lực. Đó là lúc ta bắt đầu hiểu tại sao sự cô tịch lại quý giá. Một căn phòng yên có thể dịu dàng hơn một đám đông náo nhiệt. Một buổi tối đọc sách có thể thật hơn một cuộc vui mà lòng ta không thuộc về. Một bữa ăn đơn sơ trong bình an có thể phong phú hơn một bàn tiệc đầy người nhưng chẳng ai thật sự nghe ai. Một người trưởng thành không nhất thiết phải trở thành người khép kín. Nhưng họ dần học được rằng sự hiện diện của mình là một điều có giá trị, và vì thế họ không còn phân phát thời gian, năng lượng, sự chú ý của mình một cách vô thức. Họ biết có lúc phải đến với người khác, và cũng biết có lúc phải trở về với chính mình.
Ở một mình cũng dạy tôi một điều khó: không phải mọi khoảng trống đều cần được lấp đầy. Con người hiện đại dường như rất sợ khoảng trống. Một phút chờ thang máy cũng phải rút điện thoại ra. Một bữa ăn một mình cũng cần có màn hình trước mặt. Một đoạn đường ngắn cũng phải nghe điều gì đó. Một buổi tối không có kế hoạch bỗng trở nên đáng sợ. Ta đã quen với kích thích liên tục đến mức tâm trí gần như quên mất cách ở yên. Nhưng có lẽ chính những khoảng trống ấy lại là nơi nhiều điều quan trọng bắt đầu. Một ý tưởng cần khoảng trống để xuất hiện. Một quyết định cần thinh lặng để được phân định. Một nỗi đau cần không gian để được khóc. Một niềm vui cần sự chậm rãi để được nếm cảm. Một lời cầu nguyện cần sự lặng yên để không chỉ là những câu chữ phát ra từ môi miệng. Ngay cả tình yêu cũng cần khoảng cách. Nếu hai người luôn dính chặt vào nhau đến mức không còn đời sống riêng, tình yêu rất dễ trở thành lệ thuộc. Yêu không phải là xóa bỏ khoảng cách giữa hai con người. Yêu là đủ gần để thuộc về nhau, nhưng cũng đủ tự do để mỗi người vẫn còn là chính mình. Người không thể ở một mình rất dễ biến người khác thành thuốc chữa cô đơn. Và đó là một gánh nặng không ai có thể mang nổi lâu dài. Không người yêu nào có thể lấp đầy toàn bộ khoảng trống trong lòng ta. Không người bạn nào có thể luôn sẵn sàng. Không gia đình nào có thể hiểu hết mọi ngóc ngách trong tâm hồn mình. Nếu ta đòi hỏi một người khác phải làm cho mình không bao giờ cô đơn, sớm muộn ta cũng thất vọng. Học ở một mình là học chịu trách nhiệm cho đời sống nội tâm của mình. Là ngừng bắt người khác phải liên tục trấn an rằng ta có giá trị. Là không còn cần một tin nhắn để biết mình đáng được nhớ đến, một lời khen để tin mình đáng quý, một đám đông để cảm thấy đời mình có ý nghĩa.
Nhưng ở một mình không phải là dựng tường. Có một ranh giới rất tinh tế giữa cô tịch và cô lập. Cô tịch làm tâm hồn sâu hơn; cô lập làm tâm hồn khép lại. Cô tịch giúp ta trở về với chính mình để rồi có thể trở lại với người khác bằng một tình yêu thanh thoát hơn; cô lập khiến ta dùng sự độc lập như một chiếc áo giáp để khỏi bị tổn thương. Có người nói: “Tôi không cần ai cả”, nhưng sâu dưới câu nói ấy có thể là một người đã từng cần rất nhiều mà không được đáp lại. Có người tự hào rằng mình có thể sống mà chẳng cần ai, nhưng đôi khi đó không phải tự do mà là hậu quả của những lần thất vọng. Sau quá nhiều lần bị phản bội, người ta có thể gọi nỗi sợ là độc lập. Sau quá nhiều lần bị bỏ rơi, người ta có thể biến khả năng chịu đựng cô đơn thành một niềm kiêu hãnh. Sau quá nhiều lần bị hiểu lầm, người ta có thể quyết định không nói nữa rồi gọi đó là bình an. Nhưng bình an thật không lạnh lùng. Bình an không cần phải đóng cửa trái tim. Người thật sự biết ở một mình không khinh thường các tương quan. Trái lại, chính vì không tuyệt vọng tìm người lấp đầy mình nên họ có khả năng gặp người khác cách tự do hơn. Họ ở cạnh một người không phải vì sợ mất họ, nhưng vì trân trọng họ. Họ yêu không phải để sở hữu, nhưng để trao ban. Họ có thể nói “tôi cần bạn”, nhưng không nói “nếu không có bạn tôi không thể sống”. Họ có thể gắn bó sâu sắc mà không đánh mất chính mình.
Có lẽ một trong những dấu hiệu đẹp nhất của trưởng thành là khi ta không còn xem sự im lặng như một thất bại của cuộc trò chuyện. Với những người thật sự thân, đôi khi chẳng cần nói gì cả. Hai người có thể ngồi cạnh nhau trong im lặng mà vẫn cảm thấy gần gũi. Bởi có những mối quan hệ đã đi đủ sâu để không cần dùng lời nói liên tục nhằm xác nhận rằng tình thân vẫn còn. Trong những tương quan non trẻ hoặc bất an, người ta thường sợ im lặng vì lo rằng nếu không nói thì khoảng cách sẽ xuất hiện. Nhưng trong những tương quan đủ chín, sự im lặng có thể trở thành một hình thức của thân mật. Ta không phải diễn. Không phải giải trí cho nhau. Không cần cố gắng trở nên thú vị. Ta đơn giản hiện diện. Có lẽ đó cũng là cách Thiên Chúa nhiều khi ở với con người. Không phải lúc nào Người cũng trả lời bằng một tiếng nói rõ ràng. Có những giai đoạn đời sống thiêng liêng chỉ toàn là thinh lặng. Ta cầu nguyện mà không cảm thấy gì. Ta hỏi mà không nghe câu trả lời. Ta chờ mà không thấy dấu hiệu. Và chính trong những thời gian ấy, đức tin được thanh luyện khỏi nhu cầu phải luôn cảm thấy được an ủi. Thiên Chúa vẫn ở đó ngay cả khi ta không cảm thấy Người. Một người cầu nguyện trưởng thành dần học rằng sự hiện diện quan trọng hơn cảm xúc. Không phải lúc nào cầu nguyện cũng là nói. Nhiều khi cầu nguyện chỉ là ngồi trước mặt Chúa và để Người nhìn mình. Không cần những câu chữ trau chuốt. Không cần cố tạo ra một tâm tình nào. Chỉ cần ở đó.
Chúa Giêsu cũng nhiều lần tìm đến nơi thanh vắng. Giữa những đám đông chen chúc, những người đau bệnh cần được chữa lành, những môn đệ cần được dạy dỗ, những cuộc tranh luận không ngừng với các đối thủ, Người vẫn dành thời gian đi riêng ra nơi vắng vẻ để cầu nguyện. Điều ấy rất đáng suy nghĩ. Nếu ngay cả Đấng sống trọn vẹn cho tha nhân vẫn cần những khoảng thời gian rút lui, tại sao ta lại nghĩ rằng mình phải luôn sẵn sàng cho tất cả mọi người? Không phải mọi lời mời đều phải nhận. Không phải tin nhắn nào cũng phải trả lời ngay. Không phải nhu cầu nào của người khác cũng trở thành trách nhiệm của ta. Có những lúc rút lui không phải ích kỷ, mà là sự khôn ngoan. Một chiếc bình không thể rót mãi nếu không được đổ đầy. Một tâm hồn không thể trao ban mãi nếu không có nơi để trở về. Nhiều người tốt đã kiệt sức không phải vì họ thiếu lòng quảng đại, nhưng vì họ không biết đặt giới hạn. Họ tưởng yêu là luôn nói “vâng”. Họ tưởng phục vụ là không bao giờ được mệt. Họ tưởng hy sinh là phải bỏ qua mọi nhu cầu của chính mình. Cuối cùng, họ trao đi không phải từ sự đầy tràn mà từ một tâm hồn đã cạn. Khi ấy ngay cả những việc tốt cũng bắt đầu mang vị đắng. Ta dễ cáu gắt hơn, dễ thất vọng hơn, dễ cảm thấy không được trân trọng. Một chút cô tịch đúng lúc có thể cứu một người khỏi rất nhiều cay đắng. Bởi trong thinh lặng ta nhớ lại tại sao mình đang làm điều mình làm, điều gì thật sự quan trọng, điều gì cần buông xuống, ai là người mình có trách nhiệm yêu thương, và đâu là những gánh nặng vốn chưa bao giờ thuộc về mình.
Tôi từng nghĩ sống tốt nghĩa là phải làm cho mọi người hài lòng. Sau này tôi hiểu đó là một con đường không có điểm cuối. Khi ta sống bằng ánh mắt người khác, tâm hồn ta giống như căn nhà mà chìa khóa được phát cho tất cả mọi người. Một lời khen có thể làm ta phấn chấn cả ngày. Một ánh mắt lạnh nhạt có thể khiến ta mất ngủ cả đêm. Một người đồng ý với ta, ta thấy mình có giá trị; một người từ chối ta, ta bắt đầu nghi ngờ chính mình. Đó không phải tự do. Thinh lặng giúp ta lấy lại chìa khóa căn nhà nội tâm. Nó giúp ta đặt câu hỏi: Nếu không ai nhìn thấy việc này, tôi có còn muốn làm không? Nếu không ai khen, tôi có còn nghĩ điều này là đúng không? Nếu một quyết định khiến vài người thất vọng nhưng giúp tôi sống trung thực hơn với lương tâm, tôi có đủ can đảm để chọn không? Những câu hỏi ấy chỉ xuất hiện khi ta ngừng sống quá gần tiếng ồn của dư luận. Một người cần biết lắng nghe lời góp ý, nhưng cũng cần có một trung tâm nội tâm đủ vững để không bị mỗi tiếng nói bên ngoài kéo đi một hướng. Nếu không, đời ta sẽ là một cuộc trưng cầu ý kiến bất tận mà không bao giờ biết mình thật sự muốn sống thế nào.
Có một vẻ đẹp đặc biệt nơi người không sợ ở một mình. Họ không cần bước vào một căn phòng và lập tức thu hút sự chú ý. Họ không cần kể hết mọi điều mình đang làm. Họ không cần chứng minh rằng mình có nhiều bạn bè, nhiều cuộc vui, nhiều thành tựu. Họ có một thứ bình thản đến từ việc biết rằng giá trị của một đời người không tăng lên khi có nhiều người nhìn và cũng không giảm đi khi chẳng ai chú ý. Những cây lớn vẫn âm thầm lớn trong rừng dù không ai đứng đó để vỗ tay. Hoa vẫn nở ở nơi hoang vắng. Mặt trời vẫn mọc dù không ai thức dậy để nhìn. Có biết bao điều đẹp nhất trong cuộc sống xảy ra ngoài ánh mắt của công chúng. Một bà mẹ thức dậy giữa đêm chăm con bệnh. Một người âm thầm tha thứ cho kẻ đã làm mình đau. Một người trẻ kiên trì học tập khi chẳng ai biết họ đang cố gắng thế nào. Một người già ngồi cầu nguyện cho những đứa con ở phương xa. Một người thất bại âm thầm đứng dậy và bắt đầu lại. Không có máy quay. Không có tiếng vỗ tay. Không có lượt thích. Nhưng chẳng phải chính những điều ấy mới làm nên phẩm chất thật của một con người sao?
Càng quen với thinh lặng, ta càng bớt sợ việc không được người khác hiểu hoàn toàn. Đây là một tự do rất lớn. Khi còn trẻ, ta thường khát khao được hiểu. Ta muốn người khác biết tại sao ta làm như vậy, tại sao ta buồn, tại sao ta chọn con đường này, tại sao ta từ chối điều kia. Ta đau khi bị hiểu lầm. Ta giải thích rất nhiều, đôi khi giải thích đến kiệt sức. Nhưng rồi có một lúc ta nhận ra rằng không phải mọi người đều có khả năng hiểu câu chuyện của mình, và cũng không phải ai cũng cần hiểu. Có những người đã quyết định nhìn ta theo một cách nào đó; ta càng giải thích họ càng diễn giải mọi lời nói theo định kiến sẵn có. Có những khoảng sâu trong đời ta chỉ Thiên Chúa biết. Và thế là ta học im lặng. Không phải thứ im lặng của giận dữ, nhưng thứ im lặng của người đã thôi đòi hỏi mình phải được minh oan trước tất cả mọi người. Ta làm điều đúng vì nó đúng. Ta sống tử tế vì đó là con người mình muốn trở thành. Ta xin lỗi khi mình sai. Ta sửa đổi khi cần. Nhưng ta không còn dành cả đời để kiểm soát cách người khác kể câu chuyện về mình.
Sự cô tịch còn dạy ta đối diện với tuổi già và cái chết. Cuối cùng, dù đời ta có nhiều người yêu thương đến đâu, có một phần hành trình mỗi người vẫn phải đi một mình. Không ai có thể sống thay ta. Không ai có thể quyết định thay ta tất cả những lựa chọn nền tảng. Không ai có thể chịu trách nhiệm trước lương tâm thay ta. Và khi giờ cuối cùng đến, dù chung quanh giường bệnh có đầy người thân, vẫn có một ngưỡng cửa chỉ chính ta bước qua. Người biết ở một mình không vì thế mà bi quan. Ngược lại, họ học cách làm bạn với sự hữu hạn. Họ biết quý người khác hơn vì không dùng họ để trốn khỏi nỗi sợ của mình. Họ biết mỗi cuộc gặp rồi sẽ kết thúc. Mỗi người thân rồi có ngày phải xa. Mỗi mùa đẹp rồi sẽ qua. Chính vì vậy họ học hiện diện sâu hơn khi còn có thể. Người sợ cô đơn thường bám chặt. Người đã làm hòa với cô tịch có thể yêu mà không siết. Họ biết rằng yêu một người không có nghĩa là giữ người ấy mãi bên cạnh, mà là biết ơn vì đã có một đoạn đường được đi cùng nhau.
Có lẽ điều kỳ lạ nhất là khi ta thật sự học được cách ở một mình, ta lại trở thành một người có khả năng ở với người khác tốt hơn. Bởi ta không còn bước vào một mối quan hệ với chiếc bát trống trong tay, đòi người kia phải liên tục đổ đầy. Ta không còn cần họ phải làm mình vui mọi lúc. Ta không hoảng hốt mỗi khi họ cần khoảng riêng. Ta không diễn giải mọi sự im lặng của họ thành sự từ chối. Ta có một căn nhà bên trong để trở về. Và khi hai người đều có một căn nhà như thế, họ có thể đến với nhau không phải như hai kẻ vô gia cư tuyệt vọng tìm nơi trú ẩn, nhưng như hai người có mái ấm riêng tự nguyện mở cửa cho nhau. Khi ấy tình yêu không còn là “hãy cứu tôi khỏi cô đơn”, nhưng là “tôi đã học cách sống với chính mình, và tôi vui vì được chia sẻ hành trình này với bạn”. Đó là một tình yêu trưởng thành hơn rất nhiều.
Tôi thích ở một mình. Nhưng tôi không muốn trái tim mình trở thành một căn phòng khóa kín. Tôi vẫn muốn yêu. Vẫn muốn nghe một người kể câu chuyện của họ. Vẫn muốn ngồi bên một người đang buồn mà không cần nói gì. Vẫn muốn có những bữa cơm đông người, những tiếng cười, những cuộc gặp bất ngờ, những tình bạn đủ sâu để có thể gọi nhau lúc khó khăn. Tôi chỉ không còn nghĩ rằng mọi giờ trong ngày đều phải được lấp đầy bởi người khác. Tôi không còn xem một buổi tối một mình là một khoảng đời bị bỏ phí. Tôi không còn nghĩ rằng điện thoại im lặng nghĩa là mình không được yêu. Tôi không còn vội chạy khỏi chính mình mỗi khi mọi thứ xung quanh yên xuống. Tôi đã dần học rằng có những ngày tốt nhất không có gì đặc biệt xảy ra cả. Tôi thức dậy. Tôi cầu nguyện. Tôi uống một tách cà phê. Tôi đọc vài trang sách. Tôi đi bộ. Tôi làm việc. Tôi ngồi một mình trước hoàng hôn. Không ai biết. Không ai cần biết. Nhưng lòng tôi bình an.
Và có lẽ đó là một trong những ơn lớn nhất con người có thể nhận được: không phải lúc nào cũng cần một nơi để chạy đến, bởi đã có một nơi bên trong để trở về. Không phải lúc nào cũng cần một tiếng nói bên ngoài xác nhận mình, bởi đã học nghe tiếng nói của lương tâm. Không phải lúc nào cũng cần người khác làm chứng rằng cuộc đời mình có ý nghĩa, bởi đã biết mình được Thiên Chúa biết đến. Khi đó, sự thinh lặng không còn là một căn phòng trống. Nó trở thành một nơi đầy sự hiện diện. Một nơi ta gặp những phần đời từng bị bỏ quên. Một nơi ta biết mình đang mệt đến đâu, đang cần gì, đang sợ điều gì và đang phải buông bỏ điều gì. Một nơi ta thôi diễn. Một nơi nước mắt nếu cần có thể rơi mà không ai hỏi tại sao. Một nơi ta được phép yếu. Một nơi ta được phép không có câu trả lời. Một nơi ta không cần phải thú vị, hữu ích hay thành công. Chỉ cần hiện hữu.
Ngày trước, tôi từng sợ sự im lặng. Bây giờ tôi hiểu rằng tôi sợ nó vì chưa biết cách bước vào đó. Giống như một người sợ căn phòng tối vì không biết bên trong có gì. Nhưng khi đã ngồi đủ lâu, ta bắt đầu nhận ra căn phòng ấy không đáng sợ. Trong đó có chính ta đang chờ mình trở về. Có những ký ức cần được tha thứ. Có những giấc mơ cần được gọi lại. Có những nỗi buồn cần được khóc. Có những ảo tưởng cần được buông. Có những câu hỏi chưa có câu trả lời nhưng không còn khiến ta hoảng sợ. Và sâu hơn tất cả, có một sự hiện diện rất âm thầm của Thiên Chúa, Đấng không phải lúc nào cũng đến trong tiếng động lớn, nhưng nhiều lần chỉ được nhận ra trong một tiếng thì thầm thật nhẹ.
Vì thế, nếu một ngày bạn thấy mình khao khát được yên, đừng vội nghĩ rằng bạn đang trở nên xa cách. Có thể tâm hồn bạn chỉ đang xin một khoảng nghỉ. Nếu bạn không còn thấy hứng thú với những cuộc nói chuyện chỉ để giết thời gian, đừng vội cho rằng mình lạnh lùng. Có thể bạn đang bắt đầu khao khát những tương quan có chiều sâu hơn. Nếu bạn thấy một buổi chiều một mình dễ chịu hơn một cuộc vui gượng ép, điều đó không có nghĩa rằng bạn ghét con người. Có thể bạn chỉ không muốn phản bội chính mình để được thuộc về một nơi vốn không dành cho mình. Hãy cho phép bản thân có những khoảng lặng. Hãy để điện thoại xa một lúc. Hãy đi bộ mà không nghe gì. Hãy ngồi trước một cửa sổ. Hãy ăn một bữa mà không nhìn màn hình. Hãy thử ở yên trước mặt Thiên Chúa mà không cần nói nhiều. Ban đầu có thể sẽ khó. Những tiếng ồn bên trong sẽ nổi lên. Những chuyện cũ sẽ quay về. Nhưng đừng sợ. Hãy để chúng đi qua như những đám mây. Bạn không cần giải quyết cả cuộc đời trong một buổi chiều. Chỉ cần học hiện diện.
Rồi sẽ có một ngày bạn nhận ra rằng mình không còn chạy trốn sự im lặng nữa. Bạn bắt đầu mong chờ nó. Không phải vì thế giới bên ngoài trở nên đáng ghét, nhưng vì bạn đã tìm được một nơi rất thật để trở về. Bạn vẫn bước ra giữa cuộc đời, vẫn làm việc, vẫn yêu, vẫn phục vụ, vẫn cười với mọi người, vẫn đau khi mất một người, vẫn vui khi được gặp lại một người thân. Nhưng sâu trong lòng có một khoảng không ai có thể xâm chiếm. Một thinh lặng không phải trống rỗng mà đầy bình an. Một cô tịch không phải sự bỏ rơi mà là sự tự do. Một nơi mà ngay cả khi chẳng có ai bên cạnh, bạn vẫn không cảm thấy hoàn toàn một mình, vì bạn đã học cách ở với chính mình và, sâu xa hơn, đã nhận ra rằng Thiên Chúa vẫn luôn ở đó.
Tôi thích ở một mình. Không phải vì tôi không cần con người, mà bởi tôi đã hiểu rằng muốn thật sự gặp người khác, trước tiên mình phải biết gặp chính mình. Không phải vì tôi chối bỏ tình yêu, mà bởi tôi muốn yêu mà không bám víu. Không phải vì tôi sợ thế giới, mà bởi tôi muốn khi trở lại với thế giới, mình không bị cuốn đi bởi tất cả những tiếng ồn của nó. Không phải vì tôi đã hết điều để nói, mà vì cuối cùng tôi hiểu rằng có những điều chỉ được nói trọn vẹn bằng im lặng. Và có lẽ, giữa một thế giới đang nói quá nhiều, đang vội quá nhiều, đang biểu diễn quá nhiều, một con người biết ngồi yên với chính mình, biết lắng nghe, biết cầu nguyện, biết không chạy trốn khoảng trống, đã là một chứng tá rất đẹp. Bởi người ấy đã hiểu một điều mà phải mất rất nhiều năm ta mới học được: không phải mọi sự cô độc đều là cô đơn, và không phải mọi đám đông đều là hiệp thông. Có những lúc ta cần rời khỏi tiếng ồn để nghe lại nhịp đập của tâm hồn mình; cần bước ra khỏi đám đông để biết mình là ai; cần im tiếng để nghe Thiên Chúa; cần ở một mình để rồi một ngày có thể trở về với người khác bằng một trái tim tự do, sâu sắc và bình an hơn.
Lm. Anmai, CSsR