ĐỪNG BAO GIỜ LẤY BÀN CHÂN MÌNH ĐẶT LÊN PHẨM GIÁ CỦA NGƯỜI KHÁC
Không ai có quyền chà đạp phẩm giá người khác. Không ai, dù giàu sang đến đâu, học cao đến đâu, có chức quyền đến đâu, có địa vị trong xã hội hay trong cộng đoàn đến đâu, cũng không được phép xem người khác như một món đồ để sử dụng, một bậc thang để leo lên, một cái bóng để giẫm xuống, hay một chiếc thùng rác để trút vào đó những lời cay nghiệt, khinh miệt, xúc phạm và hạ nhục. Con người không phải là đồ vật. Con người không phải là công cụ. Con người không phải là phương tiện để ai đó phô trương quyền lực, thỏa mãn cái tôi, trả thù cảm xúc, hay chứng minh mình hơn người. Mỗi con người, dù bé nhỏ, nghèo hèn, yếu đuối, tội lỗi, thất bại, lầm lỡ hay bị đời coi thường, vẫn mang trong mình một phẩm giá không ai được phép xúc phạm, bởi phẩm giá ấy không do xã hội ban cho, không do tiền bạc tạo ra, không do bằng cấp bảo đảm, không do sắc đẹp làm nên, không do thành công nâng đỡ, nhưng bắt nguồn từ chính Thiên Chúa, Đấng đã dựng nên con người theo hình ảnh của Ngài.
Trong ánh sáng đức tin Công giáo, phẩm giá con người không phải là một khẩu hiệu đẹp để treo trên tường, cũng không phải là một ý niệm đạo đức để nói trong những dịp trang trọng. Phẩm giá con người là sự thật nền tảng về con người. Ngay từ những trang đầu của Kinh Thánh, Sách Sáng Thế đã cho thấy con người được Thiên Chúa dựng nên không như một vật thể vô danh giữa vũ trụ, nhưng như một thụ tạo đặc biệt, được mời gọi sống tương quan với Thiên Chúa, với tha nhân và với công trình tạo dựng. Con người được dựng nên theo hình ảnh Thiên Chúa. Chính điều đó làm cho mỗi người có một giá trị thiêng liêng không thể bị xóa bỏ. Một người có thể nghèo, nhưng không vì thế mà kém phẩm giá. Một người có thể thất học, nhưng không vì thế mà đáng bị khinh miệt. Một người có thể phạm lỗi, nhưng không vì thế mà bị tước mất nhân phẩm. Một người có thể bị xã hội bỏ rơi, nhưng không vì thế mà Thiên Chúa bỏ rơi họ. Một người có thể không được ai bênh vực, nhưng phẩm giá của họ vẫn đứng trước mặt Thiên Chúa như một điều thánh thiêng.
Điều đáng sợ trong đời sống con người là nhiều khi người ta không giết nhau bằng dao, bằng súng, bằng bạo lực bên ngoài, nhưng giết nhau bằng lời nói, bằng ánh mắt, bằng thái độ, bằng sự khinh khi, bằng cách đối xử lạnh lùng, bằng cách biến người khác thành trò cười, thành đề tài bàn tán, thành đối tượng để công kích, thành nơi để xả cơn giận. Có những vết thương trên thân xác rồi sẽ lành, nhưng có những vết thương trong tâm hồn kéo dài nhiều năm, thậm chí suốt đời. Một lời nhục mạ có thể làm một đứa trẻ mất tự tin. Một câu khinh bỉ có thể làm một người nghèo thấy mình vô giá trị. Một thái độ coi thường có thể làm một người yếu đuối rơi vào tuyệt vọng. Một lần bị bêu xấu trước đám đông có thể làm một người không còn dám ngẩng mặt lên. Và điều đau lòng là nhiều người gây tổn thương lại không nghĩ mình đang làm điều ác. Họ chỉ nghĩ mình “nói thẳng”, “nói thật”, “dạy cho biết”, “chỉnh cho nên người”, “nói vậy mới tỉnh”. Nhưng sự thật không có tình yêu sẽ trở thành lưỡi dao. Sự thẳng thắn không có lòng thương xót sẽ trở thành tàn nhẫn. Sự sửa dạy không tôn trọng phẩm giá sẽ trở thành hạ nhục. Và nhân danh điều đúng để làm tổn thương người khác không bao giờ là cách của Thiên Chúa.
Chúa Giêsu không bao giờ chà đạp phẩm giá con người. Ngài rất nghiêm khắc với tội lỗi, nhưng luôn nhân hậu với tội nhân. Ngài không bao giờ gọi người yếu đuối là đồ bỏ đi. Ngài không bao giờ biến người sa ngã thành trò cười cho đám đông. Ngài không bao giờ dùng quyền năng của mình để nghiền nát người khác. Trái lại, Ngài cúi xuống với những người bị xã hội loại trừ. Ngài chạm đến người phong cùi, khi không ai dám chạm. Ngài nói chuyện với người phụ nữ Samari, khi người đời khinh thường. Ngài bênh vực người phụ nữ bị bắt quả tang phạm tội, khi đám đông chỉ muốn ném đá. Ngài gọi ông Da-kêu xuống khỏi cây, không phải để bêu xấu ông, nhưng để vào nhà ông và mở ra một con đường hoán cải. Ngài nhìn Phêrô sau khi Phêrô chối Thầy, không phải bằng ánh mắt kết án, nhưng bằng ánh mắt làm cho ông khóc và trở về. Ngài tha thứ cho kẻ trộm lành trên thập giá, ngay trong giây phút cuối cùng của đời người ấy. Chúa Giêsu cho thấy một điều rất rõ: con người có thể sa ngã, nhưng không vì thế mà mất hết giá trị; con người có thể tội lỗi, nhưng vẫn có thể được cứu; con người có thể bị đời kết án, nhưng Thiên Chúa vẫn còn mở một cánh cửa.
Vì thế, khi một người Kitô hữu chà đạp phẩm giá người khác, người ấy đang đi ngược lại con đường của Đức Kitô. Khi ta nhục mạ một người chỉ vì họ nghèo hơn ta, ta xúc phạm đến Thiên Chúa nơi người nghèo ấy. Khi ta xem thường một người vì họ thất bại, ta quên rằng đời mình cũng được dựng nên từ biết bao yếu đuối và lòng thương xót. Khi ta cười cợt người tội lỗi như thể mình hoàn toàn trong sạch, ta quên lời Chúa: “Ai trong các ông sạch tội, thì cứ việc lấy đá mà ném trước đi.” Khi ta lợi dụng chức quyền để đè bẹp người dưới quyền, ta quên rằng quyền bính trong Tin Mừng là để phục vụ, không phải để thống trị. Khi ta dùng miệng lưỡi để bêu xấu, nhục mạ, hạ thấp danh dự người khác, ta quên rằng miệng lưỡi được trao cho ta để chúc tụng Thiên Chúa và nâng đỡ anh em, chứ không phải để phóng ra những mũi tên độc làm tan nát lòng người.
Phẩm giá con người không tùy thuộc vào sự đánh giá của đám đông. Đây là điều cần phải nói rất rõ, nhất là trong thời đại mạng xã hội. Ngày nay, chỉ cần một lỗi lầm, một câu nói vụng về, một hình ảnh bị cắt ghép, một chuyện riêng tư bị đưa lên mạng, một con người có thể bị hàng ngàn người xâu xé bằng những lời bình luận tàn nhẫn. Người ta nhân danh công lý để sỉ nhục. Nhân danh đạo đức để ném đá. Nhân danh sự thật để xâm phạm đời tư. Nhân danh bảo vệ cộng đồng để phá hủy một con người. Nhưng công lý không bao giờ được phép biến thành thú vui hành hạ. Đạo đức không bao giờ được phép biến thành cái roi đánh người. Sự thật không bao giờ được phép bị sử dụng như một viên đá lạnh lùng. Và bảo vệ điều đúng không có nghĩa là được phép hủy diệt nhân phẩm của người sai.
Có những người lên mạng viết một câu rất độc, rồi tắt điện thoại đi ngủ. Nhưng người bị câu nói ấy đâm vào tim có thể thức trắng cả đêm. Có người chia sẻ một tin chưa kiểm chứng chỉ vì thấy “hả hê”, nhưng người bị tin ấy làm tổn thương có thể mất danh dự, mất công việc, mất bình an, mất cả niềm tin vào con người. Có người cười cợt trên nỗi đau của người khác chỉ để có vài lượt thích, vài tiếng vỗ tay rẻ tiền, nhưng họ không biết mình đang góp phần làm cho thế giới này trở nên lạnh lẽo hơn, độc ác hơn, thiếu Chúa hơn. Một xã hội văn minh không được đo bằng tốc độ internet, nhà cao tầng, xe sang, điện thoại đắt tiền hay những lời nói bóng bẩy, nhưng được đo bằng cách xã hội ấy đối xử với những người yếu thế, những người sai lầm, những người nghèo, những người không có tiếng nói, những người đang nằm dưới đáy cuộc đời.
Không ai có quyền chà đạp phẩm giá người khác, bởi không ai tự tạo ra phẩm giá của chính mình. Tất cả chúng ta đều là người nhận lãnh. Ta có sức khỏe, nhưng sức khỏe ấy có thể mất đi. Ta có nhan sắc, nhưng nhan sắc ấy sẽ phai tàn. Ta có tiền bạc, nhưng tiền bạc ấy có thể tan biến. Ta có quyền chức, nhưng quyền chức ấy có ngày phải trao lại. Ta có tiếng nói, nhưng tiếng nói ấy có thể bị lãng quên. Ta có danh dự, nhưng danh dự ấy cũng mong manh lắm. Nếu mọi điều ta có đều là hồng ân, thì tại sao ta lại kiêu căng như thể mình là chủ tuyệt đối? Nếu chính ta cũng cần được tôn trọng khi yếu đuối, tại sao ta lại tàn nhẫn với sự yếu đuối của người khác? Nếu chính ta cũng mong được tha thứ khi lầm lỗi, tại sao ta lại đóng kín cánh cửa tha thứ trước mặt anh em mình? Nếu chính ta cũng sợ bị nhục mạ, tại sao ta lại dễ dàng nhục mạ người khác?
Một trong những dấu chỉ rõ nhất của một tâm hồn trưởng thành là biết dừng lại trước phẩm giá của tha nhân. Người trưởng thành không nói tất cả những gì mình có thể nói. Người có lòng nhân không phơi bày tất cả những gì mình biết. Người có đức tin không biến lỗi lầm của người khác thành sân khấu để mình tỏ ra đạo đức. Người có chiều sâu không dùng quyền lực để nghiền nát kẻ yếu. Người có Chúa trong lòng sẽ biết có những lúc im lặng là bác ái, có những lúc nói nhỏ là nhân hậu, có những lúc sửa riêng là cứu người, có những lúc che đậy lỗi lầm không phải là bao che sự dữ, mà là bảo vệ một con người khỏi bị hủy hoại không cần thiết. Không phải sự thật nào cũng phải được nói trước đám đông. Không phải lỗi lầm nào cũng phải bị đưa ra ánh sáng công khai. Không phải người sai nào cũng cần bị bêu xấu. Có những sự thật phải được nói trong cầu nguyện, trong tình thương, trong trách nhiệm và trong mong muốn chữa lành, chứ không phải trong cơn giận, trong sự khinh bỉ và trong niềm vui độc ác khi thấy người khác gục ngã.
Trong gia đình, phẩm giá con người rất dễ bị chà đạp mà nhiều khi người ta không nhận ra. Cha mẹ có thể làm tổn thương con cái khi so sánh chúng với người khác, khi gọi chúng bằng những cái tên miệt thị, khi nhắc đi nhắc lại lỗi lầm của chúng như một bản án suốt đời. Vợ chồng có thể chà đạp phẩm giá nhau khi dùng quá khứ để đay nghiến, dùng điểm yếu để tấn công, dùng lời nói cay độc để làm người kia nhục nhã. Con cái có thể làm tổn thương cha mẹ khi xem thường tuổi già, khinh chê sự quê mùa, coi những hy sinh âm thầm của cha mẹ như điều hiển nhiên. Anh chị em có thể làm tổn thương nhau khi tranh giành, ganh tị, mỉa mai, hơn thua từng chút. Nhiều gia đình không tan vỡ vì thiếu tiền trước hết, mà tan vỡ vì thiếu tôn trọng. Nhiều trái tim không chết vì nghèo khó, mà chết vì bị người thân xúc phạm quá nhiều. Nhiều đứa trẻ lớn lên với vết thương không phải vì cha mẹ không cho ăn học, mà vì chưa bao giờ được nghe một lời nâng đỡ, chưa bao giờ được nhìn bằng ánh mắt trân trọng, chưa bao giờ được đối xử như một người có giá trị.
Trong cộng đoàn, phẩm giá con người cũng rất dễ bị tổn thương. Có khi chỉ vì một người không cùng phe, không cùng nhóm, không cùng quan điểm, người ta sẵn sàng nói xấu, loại trừ, hạ thấp, gieo nghi ngờ. Có khi một người phục vụ âm thầm nhiều năm chỉ cần một lần sai sót là bị quên hết công lao, bị phê phán nặng lời, bị xem như không còn đáng tin. Có khi người nghèo đến nhà thờ nhưng không được đón tiếp bằng sự kính trọng. Có khi người lầm lỡ muốn trở về nhưng gặp những ánh mắt lạnh hơn cả cánh cửa đóng kín. Có khi cộng đoàn nói nhiều về lòng thương xót, nhưng lại thiếu lòng thương xót với người đang cần được chữa lành nhất. Một cộng đoàn thật sự thuộc về Chúa không phải là nơi không có lỗi lầm, nhưng là nơi con người được sửa dạy mà không bị hủy hoại, được nhắc nhở mà không bị làm nhục, được nâng dậy sau khi sa ngã, được nhìn bằng ánh mắt của Tin Mừng chứ không phải ánh mắt của quan tòa.
Trong môi trường làm việc, phẩm giá con người cũng thường bị đem ra đổi chác. Có người chủ xem nhân viên như máy móc. Có người lãnh đạo xem người dưới quyền như công cụ. Có người có tiền nghĩ rằng mình có quyền nặng lời với người phục vụ. Có người có địa vị nghĩ rằng mình có quyền bắt người khác chịu đựng sự thô lỗ của mình. Nhưng tiền lương không mua được nhân phẩm. Chức vụ không cho phép ai xúc phạm người khác. Quyền điều hành không đồng nghĩa với quyền khinh miệt. Một người quét rác có phẩm giá của một người con Thiên Chúa. Một người bán hàng rong có phẩm giá của một con người. Một người giúp việc có phẩm giá của một con người. Một nhân viên nhỏ bé, một người bảo vệ, một người phục vụ bàn, một người lao động chân tay, tất cả đều đáng được chào hỏi, lắng nghe, cảm ơn và đối xử tử tế. Cách ta đối xử với người không có gì để đem lại lợi ích cho ta thường cho thấy rất rõ con người thật của ta.
Điều nguy hiểm là người chà đạp phẩm giá người khác thường tưởng mình mạnh. Nhưng thật ra, đó là dấu hiệu của một tâm hồn nghèo nàn. Người thật sự mạnh không cần hạ thấp ai để thấy mình cao. Người thật sự có giá trị không cần làm nhục ai để chứng minh mình đáng giá. Người thật sự có quyền không cần gào thét để được kính sợ. Người thật sự có Chúa không cần dùng sự tàn nhẫn để bảo vệ sự thật. Hạ nhục người khác không làm ta lớn hơn; nó chỉ cho thấy bên trong ta còn nhiều bóng tối. Khinh miệt người khác không làm ta sang hơn; nó chỉ cho thấy lòng ta chưa được Tin Mừng chạm tới. Đạp người khác xuống không làm ta đứng cao hơn trước mặt Thiên Chúa; trái lại, nó có thể làm linh hồn ta thấp xuống trong mắt Ngài.
Tôn trọng phẩm giá người khác không có nghĩa là dung túng sự sai trái. Đây là điều rất quan trọng. Có người sợ rằng nếu không nặng lời, không làm nhục, không bêu xấu, thì sẽ không sửa được người sai. Nhưng Tin Mừng cho ta một con đường khác: sửa lỗi trong sự thật và tình yêu. Tình yêu không phải là im lặng trước sự dữ. Nhưng tình yêu cũng không cho phép ta dùng sự dữ để chống lại sự dữ. Sửa lỗi không phải là đâm thêm vào vết thương. Công lý không phải là trả thù. Kỷ luật không phải là hạ nhục. Góp ý không phải là mạt sát. Bảo vệ nạn nhân không có nghĩa là biến mình thành kẻ độc ác với người có lỗi. Một nền đạo đức lành mạnh phải biết phân biệt giữa việc lên án hành vi sai và việc phủ nhận phẩm giá con người. Hành vi sai cần được gọi đúng tên. Trách nhiệm cần được đặt ra. Công lý cần được thực thi. Nhưng ngay cả khi một người phải chịu trách nhiệm về lỗi lầm của mình, họ vẫn phải được đối xử như một con người.
Đức tin Công giáo dạy ta nhìn con người bằng ánh mắt của Thiên Chúa. Ánh mắt ấy không ngây thơ, vì Thiên Chúa thấy rõ tội lỗi hơn bất cứ ai. Nhưng ánh mắt ấy không tuyệt vọng về con người. Thiên Chúa thấy bùn, nhưng cũng thấy hạt ngọc bị vùi trong bùn. Thiên Chúa thấy tội, nhưng cũng thấy khả năng trở về. Thiên Chúa thấy sự yếu đuối, nhưng cũng thấy một linh hồn có thể được chữa lành. Thiên Chúa không nhìn ta chỉ bằng quá khứ của ta. Ngài nhìn ta bằng ơn gọi mà Ngài đã đặt trong ta. Nếu Thiên Chúa đối xử với ta như cách ta đối xử với người khác, có lẽ chẳng ai trong chúng ta đứng vững. Nếu Thiên Chúa đem mọi lỗi lầm thầm kín của ta ra phơi bày trước mặt thiên hạ, ai trong chúng ta còn dám ngẩng đầu? Nếu Thiên Chúa dùng lời cay nghiệt để nói với ta mỗi khi ta sa ngã, linh hồn ta sẽ ra sao? Nhưng Ngài đã không làm như vậy. Ngài kiên nhẫn. Ngài chờ đợi. Ngài sửa dạy. Ngài thanh luyện. Ngài mời gọi. Ngài tha thứ. Ngài nâng dậy. Vì thế, ai đã được Thiên Chúa thương xót thì không được sống như một kẻ không biết thương xót.
Phẩm giá người khác cũng được bảo vệ từ những điều rất nhỏ. Một lời chào. Một ánh mắt tôn trọng. Một cách lắng nghe không ngắt lời. Một lời cảm ơn chân thành. Một câu xin lỗi khi mình sai. Một sự kín đáo trước lỗi lầm của người khác. Một thái độ không cười cợt khi ai đó vụng về. Một sự nhẫn nại với người chậm hiểu. Một lời nói nhẹ hơn khi đang nóng giận. Một quyết định không chia sẻ tin xấu về người khác. Một lần chọn im lặng thay vì mỉa mai. Một lần đứng về phía người bị coi thường. Một lần từ chối tham gia vào câu chuyện nói xấu. Những điều ấy nhỏ, nhưng chúng xây dựng một nền văn hóa tôn trọng. Một xã hội nhân bản không được xây từ những diễn văn lớn, nhưng từ những cử chỉ nhỏ lặp đi lặp lại mỗi ngày. Một cộng đoàn có Chúa không chỉ được nhận ra qua những giờ kinh long trọng, nhưng còn qua cách người ta đối xử với nhau sau giờ kinh.
Có một sự thật đau lòng: nhiều người bị tổn thương phẩm giá đến mức họ bắt đầu tin rằng mình không đáng được yêu thương. Khi một người bị khinh miệt quá lâu, họ có thể nghĩ mình thật sự thấp kém. Khi một đứa trẻ bị mắng là vô dụng quá nhiều, nó có thể tin mình vô dụng. Khi một người nghèo bị xua đuổi quá nhiều, họ có thể nghĩ mình chỉ là gánh nặng. Khi một người lầm lỡ bị nhắc mãi về quá khứ, họ có thể không còn tin vào tương lai. Vì thế, bảo vệ phẩm giá con người không chỉ là tránh làm điều xấu, mà còn là tham gia vào công trình chữa lành. Có những người cần được nghe rằng họ vẫn đáng quý. Có những người cần được nhắc rằng lỗi lầm không phải là tên gọi cuối cùng của đời họ. Có những người cần được nhìn không như một vấn đề, mà như một con người. Có những người cần một bàn tay thay vì một viên đá. Có những người cần một lời cầu nguyện thay vì một lời kết án.
Trong đời sống thiêng liêng, ta cần xét mình rất nghiêm túc về cách mình đối xử với phẩm giá người khác. Ta có thường dùng lời nói để làm người khác đau không? Ta có thích kể lỗi người khác không? Ta có vui khi thấy người mình không ưa bị hạ nhục không? Ta có coi thường người nghèo, người ít học, người yếu thế không? Ta có dùng quyền trong gia đình, trong cộng đoàn, trong công việc để bắt người khác sợ mình không? Ta có bao giờ xin lỗi người mình đã xúc phạm không? Ta có dám sửa lại những gì mình đã làm tổn thương không? Ta có đang nhân danh đạo đức để che giấu sự tàn nhẫn của mình không? Ta có đang nhân danh sự thật để thiếu bác ái không? Ta có đang nhân danh trách nhiệm để thiếu lòng thương xót không? Những câu hỏi ấy không dễ chịu, nhưng cần thiết. Bởi có khi ta đi lễ, đọc kinh, làm việc đạo đức, nhưng miệng lưỡi ta lại làm người khác rỉ máu. Có khi ta nói về Chúa rất hay, nhưng cách ta đối xử với người khác lại làm người ta khó tin vào Chúa.
Không ai có quyền chà đạp phẩm giá người khác. Nhưng mỗi người đều có trách nhiệm nâng đỡ phẩm giá của nhau. Cha mẹ hãy làm cho con cái biết mình được yêu thương, chứ đừng làm chúng lớn lên trong mặc cảm. Vợ chồng hãy gìn giữ danh dự của nhau, nhất là khi bất đồng. Người lãnh đạo hãy nhớ người dưới quyền không phải là bậc thang cho tham vọng của mình. Người có học hãy dùng tri thức để phục vụ, không phải để khinh người ít học. Người có của hãy dùng của cải để nâng đỡ, không phải để tự cho mình quyền đứng trên người nghèo. Người làm truyền thông hãy nhớ sau mỗi câu chuyện là một con người thật, một gia đình thật, một vết thương thật. Người trong cộng đoàn hãy nhớ nhà thờ không chỉ là nơi thờ phượng Thiên Chúa, mà còn là nơi con người phải được đối xử như con cái Thiên Chúa.
Và nếu chính ta đã từng bị chà đạp phẩm giá, xin đừng để những lời độc ác của người khác trở thành định nghĩa về đời mình. Người đời có thể gọi ta bằng nhiều tên, nhưng Thiên Chúa gọi ta là con. Người đời có thể nhớ mãi lỗi lầm của ta, nhưng Thiên Chúa vẫn có thể mở cho ta một con đường mới. Người đời có thể xem thường ta, nhưng Đức Kitô đã chịu chết vì ta. Không ai chết cho một thứ vô giá trị. Nếu Con Thiên Chúa đã đổ máu vì ta, thì đời ta không thể là đồ bỏ. Hãy đứng dậy, không phải trong kiêu căng, nhưng trong xác tín khiêm nhường rằng mình được Thiên Chúa yêu. Hãy để Chúa chữa lành những lời xúc phạm đã làm ta đau. Hãy học cách tha thứ, không phải để nói rằng điều người khác làm là đúng, nhưng để linh hồn mình không bị cột chặt mãi vào vết thương. Hãy nhớ: phẩm giá của ta nằm trong tay Thiên Chúa, không nằm trong miệng lưỡi của đám đông.
Sau cùng, mỗi lần ta đứng trước một con người, dù người ấy là ai, xin hãy nhớ rằng trước mặt ta không phải là một món đồ, không phải là một cái tên, không phải là một hồ sơ, không phải là một lỗi lầm, không phải là một quá khứ, nhưng là một linh hồn được Thiên Chúa dựng nên và yêu thương. Có thể người ấy khó thương. Có thể người ấy sai. Có thể người ấy làm ta buồn. Có thể người ấy cần được sửa dạy. Nhưng không bao giờ người ấy được phép bị chà đạp. Vì nơi người ấy vẫn còn dấu ấn của Đấng Tạo Hóa. Và khi ta xúc phạm phẩm giá của một con người, ta không chỉ làm đau người ấy; ta còn xúc phạm đến chính Thiên Chúa, Đấng đã dựng nên người ấy theo hình ảnh của Ngài.
Ước gì mỗi người chúng ta biết sống chậm lại trước khi nói một lời làm đau. Biết cầu nguyện trước khi phán xét. Biết đặt mình vào vị trí của người khác trước khi lên án. Biết nhớ đến lòng thương xót mình đã nhận trước khi đối xử cứng cỏi với anh em. Biết cúi xuống nâng người khác lên thay vì đứng trên cao để giẫm đạp. Bởi đời này đã có quá nhiều vết thương. Đừng làm nhau đau thêm. Đời này đã có quá nhiều người bị coi thường. Đừng góp thêm một ánh mắt khinh miệt. Đời này đã có quá nhiều người ngã xuống. Đừng đặt chân lên họ. Hãy đưa tay ra. Hãy nói một lời lành. Hãy giữ lại một lời độc. Hãy bảo vệ một danh dự. Hãy cứu một tâm hồn khỏi tuyệt vọng. Hãy sống sao để người khác khi gặp ta không cảm thấy mình nhỏ bé hơn, nhưng cảm thấy mình vẫn còn đáng được yêu thương.
Vì không ai có quyền chà đạp phẩm giá người khác. Và cũng không ai nghèo đến mức không thể trao cho người khác một chút tôn trọng.