KHI THINH LẶNG TRỞ THÀNH MỘT ĐIỀU XA XỈ – Lm. Anmai, CSsR
Có lẽ một trong những điều ngày càng khó tìm thấy trong thế giới hôm nay không phải là thông tin, không phải là phương tiện, không phải là tiện nghi, cũng không phải là những cơ hội để kết nối với nhau, nhưng lại là một điều rất đơn sơ: sự thinh lặng. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà âm thanh dường như phủ kín mọi khoảng trống. Vừa mở mắt buổi sáng, nhiều người đã cầm lấy điện thoại trước khi kịp nhìn thấy ánh nắng ngoài cửa sổ. Tin nhắn đến, thông báo hiện lên, những đoạn phim ngắn nối tiếp nhau, tin tức dồn dập, quảng cáo chen ngang, những cuộc tranh luận không dứt, những lời khen chê, những bình luận, những câu chuyện của người khác cứ thế đi vào đầu óc chúng ta trước cả khi chúng ta có cơ hội nghe lại chính mình. Đến tối, khi thân xác đã mệt, nhiều người vẫn cần một thứ âm thanh nào đó bên cạnh mới có thể ngủ: một video đang phát, một bản nhạc không lời, một chương trình trò chuyện, một chiếc tivi mở sẵn trong phòng. Con người hiện đại có thể ở giữa vô vàn âm thanh nhưng lại rất xa lạ với sự thinh lặng. Điều đáng nói hơn nữa là không phải chỉ vì thế giới quá ồn ào, nhưng vì chính chúng ta nhiều khi cũng sợ im lặng. Có người sợ im lặng vì trong im lặng họ phải đối diện với một nỗi buồn đã né tránh quá lâu. Có người sợ im lặng vì những câu hỏi về ý nghĩa cuộc đời bắt đầu hiện ra. Có người sợ im lặng vì khi không còn gì để phân tán mình, họ chợt nhận ra mình cô đơn. Có người sợ im lặng vì lương tâm bắt đầu lên tiếng. Có người sợ im lặng vì những vết thương tưởng đã quên lại trở về. Có người sợ im lặng đơn giản vì đã quá quen với việc luôn có một điều gì đó lấp đầy tâm trí. Và vì thế, càng ngày người ta càng dễ sống trong một nghịch lý: luôn kết nối nhưng lại khó gặp chính mình; luôn nghe rất nhiều nhưng lại ít khi thực sự lắng nghe; luôn nói rất nhiều nhưng lại không biết điều gì trong lòng mình là thật; luôn cập nhật mọi chuyện xảy ra ngoài thế giới nhưng lại không biết điều gì đang xảy ra trong chính tâm hồn mình. Sự thinh lặng vì thế không chỉ là vắng âm thanh. Thinh lặng, theo nghĩa sâu nhất, là một không gian nội tâm nơi con người thôi chạy trốn chính mình, thôi bị kéo đi bởi hàng ngàn kích thích, để có thể hiện diện trước sự thật về mình, về người khác và về Thiên Chúa.
Trong đời sống thiêng liêng, thinh lặng chưa bao giờ là một thứ trang trí dành cho những người thích sống trầm lắng. Thinh lặng là một điều kiện căn bản để con người có thể nghe được tiếng Chúa. Kinh Thánh cho chúng ta thấy Thiên Chúa thường không đến trong náo động theo cách con người chờ đợi. Ngôn sứ Êlia đã từng đứng trước một kinh nghiệm rất lạ: có gió mạnh xé núi, có động đất, có lửa, nhưng Thiên Chúa không ở trong những hiện tượng dữ dội ấy; rồi sau đó là tiếng gió hiu hiu, một sự nhẹ nhàng đến mức gần như không thể nắm bắt, và chính ở đó Êlia nhận ra sự hiện diện của Thiên Chúa. Câu chuyện ấy nói với chúng ta một điều rất sâu: Thiên Chúa không phải lúc nào cũng tranh lớn tiếng với những tiếng ồn của thế gian để buộc chúng ta phải nghe Ngài. Ngài thường chờ chúng ta lắng xuống. Ngài nói trong Lời Chúa, trong lương tâm, trong những biến cố, trong khuôn mặt của người nghèo, trong một nỗi thao thức, trong một lời mời gọi âm thầm, nhưng muốn nghe được những điều ấy, tâm hồn phải có một chút khoảng trống. Một căn phòng chất đầy đồ thì không còn chỗ để đón khách. Một tâm hồn chất đầy tiếng nói, hình ảnh, lo lắng, tranh cãi, tính toán và những ham muốn liên tục thì cũng rất khó để nhận ra tiếng nói dịu dàng của Thiên Chúa. Không phải Thiên Chúa ngừng nói, nhưng có thể con người đã đánh mất khả năng nghe.
Đức Giêsu cũng cho chúng ta thấy giá trị của thinh lặng qua chính đời sống của Người. Tin Mừng kể nhiều lần Người lui vào nơi thanh vắng để cầu nguyện. Sau những giờ giảng dạy, sau những cuộc gặp gỡ đông người, sau những phép lạ khiến đám đông tìm kiếm Người, Đức Giêsu không để mình bị cuốn hoàn toàn vào nhịp náo động của thành công. Người trở về với Chúa Cha. Có những buổi sáng Người thức dậy khi trời còn tối để đi cầu nguyện. Có những lúc Người lên núi một mình. Có cả những đêm Người ở trong cầu nguyện. Điều này rất đáng suy nghĩ. Nếu Đức Giêsu, Đấng luôn sống kết hợp với Chúa Cha, vẫn cần những khoảng lặng để cầu nguyện, thì chúng ta càng không thể nghĩ rằng mình có thể sống một đời sống đức tin lành mạnh trong tình trạng tâm trí luôn bị phân tán. Có khi điều thiếu nhất trong đời sống Kitô hữu không phải là thêm một bài giảng, thêm một cuốn sách, thêm một video đạo đức hay thêm một lời khuyên, nhưng chỉ là một ít thời gian ngồi yên trước mặt Chúa. Chúng ta có thể đọc rất nhiều về cầu nguyện nhưng chưa chắc đã cầu nguyện. Chúng ta có thể nghe rất nhiều bài chia sẻ về Thiên Chúa nhưng vẫn chưa thật sự ở với Ngài. Chúng ta có thể tranh luận những điều rất cao siêu về đức tin nhưng lòng mình vẫn đầy xao động. Có những điều chỉ được học trong thinh lặng. Có những chân lý không thể nghe bằng tai nhưng phải nghe bằng tâm hồn. Có những câu trả lời Thiên Chúa không ban ngay bằng lời, nhưng bằng một sự bình an nảy sinh dần dần khi ta ở lại đủ lâu trước mặt Ngài.
Thế nhưng thinh lặng thật không dễ. Im miệng chưa chắc đã là thinh lặng. Có những người không nói nhưng trong đầu vẫn đang cãi nhau với cả thế giới. Có những lúc ta ngồi trong nhà thờ nhưng tâm trí chạy hàng trăm cây số, nghĩ về công việc, một người nào đó, một chuyện vừa xảy ra, một lời làm ta tổn thương, một kế hoạch ngày mai. Có khi bên ngoài rất yên nhưng bên trong rất ồn. Vì vậy, hành trình đi vào thinh lặng trước hết không phải là bịt tai khỏi mọi tiếng động, nhưng là học cách làm cho tâm hồn bớt bị thống trị bởi những tiếng động nội tâm. Đó là công việc rất khó vì trong lòng con người có rất nhiều tiếng nói. Tiếng nói của tự ái: “Họ phải hiểu tôi.” Tiếng nói của sợ hãi: “Nếu chuyện này xảy ra thì sao?” Tiếng nói của so sánh: “Tại sao người khác được nhiều hơn tôi?” Tiếng nói của tham vọng: “Tôi phải chứng minh mình hơn.” Tiếng nói của ký ức: “Ngày xưa người ấy đã làm tôi đau.” Tiếng nói của lo âu: “Tương lai rồi sẽ thế nào?” Tiếng nói của danh dự: “Người ta đang nghĩ gì về tôi?” Tiếng nói của ham muốn: “Tôi cần có thêm điều này nữa thì mới hạnh phúc.” Những tiếng nói ấy không phải lúc nào cũng sai, nhưng khi chúng nói quá lớn, chúng che lấp tiếng nói sâu hơn: tiếng nói nhắc chúng ta rằng mình là con của Thiên Chúa, rằng giá trị của mình không nằm hoàn toàn trong lời khen chê của người khác, rằng không phải chuyện gì cũng phải kiểm soát, rằng không phải mọi cuộc tranh luận đều cần ta thắng, rằng không phải mọi tổn thương đều cần trả đũa, rằng không phải mọi khát vọng đều phải được thỏa mãn. Thinh lặng cho ta cơ hội phân biệt những tiếng nói ấy.
Có một lý do khác khiến thinh lặng ngày càng hiếm: nền văn hóa hôm nay thưởng cho sự phản ứng nhanh hơn là sự suy nghĩ sâu. Có một chuyện xảy ra, người ta muốn bình luận ngay. Có một tin tức mới, người ta lập tức chia phe. Có một câu nói gây tranh cãi, hàng ngàn người phản ứng trước khi biết đầy đủ bối cảnh. Có một người bị chỉ trích, đám đông vội vàng kết án hoặc bảo vệ. Mạng xã hội khiến con người rất dễ nói trước khi hiểu và phản ứng trước khi suy xét. Trong môi trường ấy, thinh lặng đôi khi bị xem như yếu đuối, như không có lập trường, như không biết gì để nói. Nhưng rất nhiều lúc, im lặng không phải vì không có điều để nói mà vì người khôn ngoan biết rằng chưa phải lúc nói. Có những lời nếu nói chậm lại vài phút sẽ bớt làm đau người khác. Có những tin nhắn nếu để qua một đêm ta sẽ không còn muốn gửi. Có những cuộc tranh cãi nếu ta im lặng một chút sẽ không trở thành vết thương nhiều năm. Có những phán đoán nếu ta chậm lại sẽ nhận ra mình đã quá vội vàng. Người ta thường hối tiếc về điều mình đã nói trong cơn nóng giận hơn là điều mình đã không nói. Thinh lặng có thể là khoảng cách rất nhỏ giữa cảm xúc và hành động, nhưng chính khoảng cách ấy đôi khi cứu được một tương quan.
Trong gia đình, thinh lặng cũng đang trở thành điều hiếm. Có những gia đình cùng ngồi một bàn nhưng mỗi người nhìn một màn hình. Có những đôi vợ chồng vẫn nói với nhau mỗi ngày nhưng phần lớn chỉ trao đổi những việc phải làm: con cái, tiền bạc, công việc, hóa đơn, lịch trình. Có những cha mẹ rất yêu con nhưng ít khi thực sự ngồi yên nghe con nói mà không vội dạy dỗ. Có những người con muốn tâm sự nhưng sợ bị phán xét. Chúng ta có thể sống cùng một mái nhà nhiều năm mà vẫn không thật sự biết điều gì đang diễn ra trong lòng người bên cạnh. Muốn nghe một tâm hồn, ta cần thinh lặng. Lắng nghe thật sự đòi ta tạm gác câu chuyện của mình, tạm gác nhu cầu chứng minh mình đúng, tạm gác phản ứng muốn sửa chữa ngay, để người kia có không gian hiện diện. Nhiều khi người đau khổ không cần một bài giảng dài. Họ cần một người ngồi bên cạnh. Nhiều khi người đang khóc không cần những câu trả lời thần học thật hoàn hảo. Họ cần một người không bỏ đi. Có những lúc tình yêu nói bằng lời, nhưng cũng có những lúc tình yêu sâu nhất lại nói bằng sự hiện diện thinh lặng.
Thinh lặng cũng là trường học của khiêm nhường. Bởi vì khi không nói, ta phải chấp nhận rằng thế giới vẫn tiếp tục dù không có ý kiến của ta. Đây là một điều không dễ đối với cái tôi. Chúng ta thích giải thích, thích bảo vệ mình, thích chứng minh mình đúng, thích người khác hiểu ý mình. Khi bị hiểu lầm, phản ứng tự nhiên là muốn nói ngay. Khi bị phê bình, ta muốn đáp lại. Khi bị xúc phạm, ta muốn trả đũa. Nhưng có những lúc người trưởng thành biết rằng sự thật không nhất thiết phải được bảo vệ bằng việc luôn nói thật nhiều. Đức Giêsu trong cuộc thương khó đã có những lúc im lặng trước những lời tố cáo. Không phải vì Người không có câu trả lời, nhưng vì có những lời không còn giá trị khi người nghe không muốn tìm sự thật. Sự thinh lặng ấy không phải hèn nhát; đó là tự do. Người tự do không bị buộc phải phản ứng trước mọi lời khiêu khích. Người tự do biết mình là ai dù người khác nói gì. Có lẽ một trong những dấu hiệu cho thấy đời sống nội tâm trưởng thành là khi ta không còn cảm thấy bắt buộc phải trả lời tất cả mọi lời nói về mình.
Thinh lặng còn giúp chúng ta khám phá sự thật về chính mình. Khi không còn những tiếng động bên ngoài, những điều bên trong bắt đầu hiện ra. Và đây có thể là phần làm chúng ta sợ nhất. Thinh lặng có thể làm lộ ra những ghen tị ta không muốn thừa nhận, những tổn thương ta chưa chữa lành, những tham vọng ta vẫn gọi bằng những cái tên rất đẹp, những sự ích kỷ được che bởi lý do hợp lý, những nỗi sợ điều khiển lựa chọn của ta. Nhưng đó không phải là lý do để chạy trốn thinh lặng; ngược lại, chính vì vậy ta càng cần nó. Một căn phòng tối không trở nên sạch chỉ vì ta tắt đèn. Những gì có trong tâm hồn vẫn ở đó dù ta phân tán mình bằng công việc, mạng xã hội hay những hoạt động liên tục. Chỉ khi đủ can đảm nhìn vào bên trong, ta mới có thể đem những vùng tối ấy ra trước ánh sáng của Thiên Chúa. Cầu nguyện sâu không phải luôn là cảm thấy bình an. Có khi cầu nguyện là ngồi trước Chúa và thấy rõ sự hỗn độn của lòng mình. Nhưng chính khi đó, ân sủng bắt đầu làm việc. Thiên Chúa không đợi ta hoàn hảo rồi mới đến. Ngài đến ngay trong sự nghèo nàn ấy.
Có một câu rất đẹp thường được gán cho thánh Augustinô: lòng chúng ta khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Thiên Chúa. Có lẽ phần lớn tiếng ồn mà con người tạo ra cũng là cách họ tìm cách làm dịu sự khắc khoải ấy. Ta tìm thêm một trải nghiệm, một mối quan hệ, một món đồ, một thành công, một chuyến đi, một lời công nhận. Không phải những điều ấy xấu. Nhưng nếu dùng chúng để lấp đầy một khoảng trống chỉ Thiên Chúa mới có thể chạm tới, ta sẽ luôn cần nhiều hơn nữa. Thinh lặng giúp ta nhận ra cơn đói thật của tâm hồn. Có những lúc ta nghĩ mình cần giải trí, nhưng thật ra ta cần nghỉ ngơi. Ta nghĩ mình cần người khác chú ý, nhưng thật ra ta cần được yêu. Ta nghĩ mình cần thành công hơn, nhưng thật ra ta cần biết mình có giá trị. Ta nghĩ mình cần thêm thông tin, nhưng thật ra ta cần một hướng đi. Ta nghĩ mình cần tiếng động, nhưng thật ra ta cần bình an.
Thinh lặng Kitô giáo không phải là sự trống rỗng lạnh lẽo. Đó là sự hiện diện. Một người có thể ở một mình nhưng không cô đơn nếu biết mình đang ở trước mặt Thiên Chúa. Khi bước vào nhà thờ vắng, ngồi trước Nhà Tạm, có khi không cần nói gì nhiều. Chỉ ở đó. Một ánh đèn nhỏ trước Thánh Thể đủ nhắc rằng Chúa đang ở đây. Ta có thể đem đến cho Ngài một ngày đầy mệt mỏi, một câu chuyện chưa giải quyết được, một nỗi thất vọng, một người mình đang lo lắng, một điều mình không biết phải làm sao. Không phải lần cầu nguyện nào cũng cần tìm lời. Tình yêu trưởng thành nhiều khi không cần nói. Một đứa trẻ có thể ngủ bình an trên vai cha nó mà không cần giải thích gì. Tâm hồn cũng có thể học cách nghỉ trong Thiên Chúa như vậy.
Thế giới hôm nay không chỉ cần những người biết nói hay. Thế giới cần những người biết im lặng đủ lâu để lời của họ khi nói ra có chiều sâu. Một linh mục không có thinh lặng sẽ dễ biến lời giảng thành sự lặp lại kiến thức hơn là lời sinh ra từ cầu nguyện. Một người làm cha mẹ không có thinh lặng sẽ dễ phản ứng theo mệt mỏi hơn là theo tình yêu. Một người lãnh đạo không biết thinh lặng dễ quyết định theo áp lực và dư luận. Một người trẻ không có khoảng lặng dễ để mình bị định nghĩa bởi xu hướng và ánh mắt người khác. Một người phục vụ trong Giáo Hội nếu không trở về với thinh lặng rất dễ biến sứ vụ thành hoạt động thuần túy. Có một nguy hiểm trong đời sống tông đồ: làm quá nhiều việc cho Chúa đến mức không còn thời gian ở với Chúa. Ta có thể chạy từ việc này sang việc khác, giải quyết bao nhiêu vấn đề, gặp bao nhiêu người, tổ chức bao nhiêu chương trình, nhưng tâm hồn dần khô cạn. Khi đó, chính những việc tốt cũng có thể trở thành tiếng ồn che đi sự thiếu vắng tương quan với Thiên Chúa. Sứ vụ không thể nuôi sống chính nó. Nó phải được sinh ra từ cầu nguyện và trở về với cầu nguyện.
Thinh lặng cũng bảo vệ lời nói. Khi ta biết quý thinh lặng, ta bắt đầu hiểu rằng lời nói có giá trị. Ta không còn dùng lời cách phung phí. Ta nói ít hơn nhưng thật hơn. Ta bớt nói xấu. Ta bớt truyền những điều chưa kiểm chứng. Ta bớt góp lời vào những cuộc tranh cãi vô ích. Ta bắt đầu hỏi trước khi nói: lời này có đúng không, có cần không, có giúp ích không, có đúng lúc không? Biết bao vết thương trong cộng đoàn, trong gia đình, trong Giáo Hội không bắt đầu từ những tội quá lớn mà từ những lời thiếu suy nghĩ. Một câu nói có thể làm người khác nhớ cả đời. Một lời nhục mạ chỉ mất vài giây để nói nhưng đôi khi mất nhiều năm để chữa. Người biết thinh lặng sẽ dần hiểu sức nặng của lời.
Tuy nhiên, cũng phải phân biệt thinh lặng lành mạnh với sự im lặng sai chỗ. Có những lúc phải lên tiếng trước bất công, phải bảo vệ người yếu thế, phải nói sự thật, phải xin lỗi, phải giải thích, phải can đảm đối diện. Thinh lặng Kitô giáo không phải là trốn tránh trách nhiệm. Nó không phải là cái cớ để bỏ mặc người đau khổ hay né tránh cuộc đối thoại cần thiết. Sự thinh lặng đích thực không làm ta yếu đi nhưng giúp ta biết khi nào nên nói và nói thế nào. Nó không giết chết tiếng nói nhưng thanh luyện tiếng nói. Một lời sinh ra từ thinh lặng thường khác một lời sinh ra từ giận dữ. Một quyết định sinh ra sau cầu nguyện thường khác một quyết định đưa ra trong hoảng loạn. Một lời sửa dạy xuất phát từ tình yêu khác hẳn một lời kết án xuất phát từ cái tôi bị tổn thương.
Có lẽ chúng ta cần tập lại thinh lặng từ những điều rất nhỏ. Không nhất thiết phải bắt đầu bằng một giờ mỗi ngày. Có thể chỉ là năm phút buổi sáng không cầm điện thoại. Có thể là một đoạn đường không mở nhạc. Có thể là ngồi lại trong nhà thờ vài phút sau Thánh lễ thay vì vội ra về. Có thể là tắt màn hình sớm hơn vào buổi tối. Có thể là trước khi trả lời một tin nhắn làm mình khó chịu, đặt điện thoại xuống và đọc một Kinh Lạy Cha. Có thể là khi ăn cơm không để điện thoại trên bàn. Có thể là dành một ngày trong tháng để giảm bớt mạng xã hội. Những việc ấy nhỏ nhưng chúng trả lại cho tâm hồn những khoảng trống. Và chính trong khoảng trống ấy, những điều bị che khuất có thể xuất hiện.
Ban đầu, thinh lặng có thể khó chịu. Ta sẽ thấy mình bồn chồn. Tay muốn cầm điện thoại. Đầu óc chạy lung tung. Những chuyện cũ quay về. Nhưng đừng vội nghĩ rằng mình thất bại. Thinh lặng cũng cần được luyện tập như một cơ bắp. Người đã quen với tiếng ồn sẽ cảm thấy im lặng như một sự thiếu hụt. Nhưng nếu kiên trì, dần dần ta sẽ khám phá một thứ tự do khác: không cần liên tục được kích thích, không cần biết mọi chuyện ngay lập tức, không cần phản ứng với mọi thứ, không cần lấp đầy mọi phút trống. Ta bắt đầu sống chậm hơn, sâu hơn và hiện diện hơn.
Có một câu hỏi đáng để mỗi người tự hỏi: nếu hôm nay tất cả các màn hình tắt đi, tất cả các thông báo im tiếng, tất cả những người khác ngừng nói về tôi, tôi còn biết mình là ai không? Nếu không có ai khen tôi, tôi có còn thấy mình đáng quý? Nếu không có điều gì mới xảy ra, tôi có biết ngồi yên không? Nếu Thiên Chúa không ban ngay câu trả lời, tôi có thể ở lại với Ngài không? Những câu hỏi ấy chạm vào nền móng đời sống nội tâm.
Rốt cuộc, thinh lặng không phải là chạy khỏi thế giới nhưng là trở về đúng vị trí để bước vào thế giới cách lành mạnh hơn. Sau khi cầu nguyện trong thanh vắng, Đức Giêsu trở lại với đám đông, chữa lành, giảng dạy, đón nhận người tội lỗi, chạm đến người đau khổ. Thinh lặng không làm Người xa con người; nó làm Người tự do để yêu con người trọn vẹn hơn. Đó cũng là mục tiêu của thinh lặng Kitô giáo. Ta không tìm sự yên tĩnh chỉ để dễ chịu. Ta tìm thinh lặng để học lại cách nhìn, cách nghe, cách yêu. Một tâm hồn biết thinh lặng sẽ nhìn người khác chậm hơn, ít phán xét hơn. Nó biết rằng phía sau một thái độ khó chịu có thể là một vết thương. Phía sau một lời nóng nảy có thể là một nỗi sợ. Phía sau một con người thất bại vẫn có một phẩm giá Thiên Chúa không rút lại. Thinh lặng làm con mắt trở nên dịu hơn.
Có thể một ngày kia, giữa thế giới luôn đòi chúng ta phải lên tiếng, phải phản ứng, phải xuất hiện, phải cập nhật và phải chạy nhanh hơn, một hành động mang tính ngôn sứ nhất lại đơn giản là tắt màn hình, khép cửa lại, ngồi xuống, thở chậm và thưa với Chúa: “Con ở đây.” Không cần nói nhiều. Không cần phải cảm thấy điều gì đặc biệt. Chỉ ở đó. Và có thể sau nhiều phút tưởng như chẳng có gì xảy ra, ta sẽ nhận ra điều kỳ diệu: điều ta tìm kiếm ngoài kia từ lâu vẫn đang chờ mình trong nơi sâu nhất của tâm hồn. Không phải một âm thanh lớn, không phải một cảm xúc dữ dội, nhưng là một sự hiện diện rất nhẹ nhàng. Và từ nơi ấy, ta hiểu rằng thinh lặng không phải là khoảng trống. Thinh lặng có thể là nơi Thiên Chúa đang đợi chúng ta.
Giữa một thời đại mà tiếng động ngày càng nhiều, xin đừng để tâm hồn mình trở thành một nơi không còn khoảng trống. Hãy giữ lại một góc nhỏ cho thinh lặng, như người ta giữ một ngọn đèn trong đêm. Hãy giữ một khoảng thời gian không dành cho tin tức, không dành cho công việc, không dành cho mạng xã hội, nhưng dành cho Thiên Chúa và cho sự thật về chính mình. Bởi đôi khi điều cứu một con người khỏi bị cuốn trôi không phải là biết thêm thật nhiều, nhưng là biết dừng lại. Và đôi khi điều chúng ta cần nghe nhất không đến từ một tiếng nói mới, mà chỉ có thể xuất hiện khi tất cả những tiếng nói khác đã lắng xuống.
Lm. Anmai, CSsR