DẠY CON VỀ TÌNH YÊU VÀ TÌNH DỤC TRƯỚC KHI THẾ GIỚI ẢO DẠY CON Lm. Anmai, CSsR.
Có một cuộc trò chuyện mà nhiều người mẹ biết mình phải bắt đầu, nhưng cứ lần lữa mãi. Mẹ có thể hỏi con hôm nay học bài ra sao, có ăn hết phần cơm trưa không, cuối tuần muốn đi đâu. Mẹ có thể nhận ra con buồn chỉ qua tiếng dép kéo nhẹ ngoài hành lang. Vậy mà khi muốn hỏi con về những thay đổi của cơ thể, về người con đang thích, về một tin nhắn khiến con đỏ mặt, mẹ bỗng không biết đặt câu đầu tiên ở đâu. Hai chữ “tình dục” như mắc lại trong cổ họng. Mẹ sợ nói sớm quá. Sợ nói vụng về. Sợ con hiểu lầm rằng mẹ nghi ngờ con. Và sâu xa hơn, có khi mẹ sợ phải đối diện với một sự thật rất dịu dàng mà cũng rất khó chấp nhận: đứa bé ngày nào từng nắm tay mẹ qua đường đang lớn lên, đang có những bí mật, những rung động và những câu hỏi mà mẹ không thể trả lời bằng một câu “lo học đi đã”.
Sự ngượng ngùng ấy có lý do. Nhiều người mẹ đã lớn lên trong im lặng. Ngày cơ thể mình thay đổi, mẹ tự đoán. Ngày lần đầu biết rung động, mẹ tự giấu. Có những điều mẹ chỉ được dạy bằng lời đe dọa: “Con gái phải biết giữ mình”, “Đừng để người ta chê cười”, “Lỡ có chuyện gì thì hỏng cả đời”. Không ai ngồi xuống giải thích cho mẹ thế nào là một mối quan hệ tôn trọng, một lời ép buộc thường ngụy trang ra sao, làm thế nào để nói “không”, và nếu đã gặp chuyện đáng sợ thì phải tìm ai. Bây giờ đến lượt con gái bước vào tuổi ấy, mẹ đem theo cả tình thương lẫn sự lúng túng của một người chưa từng được chỉ cách nói về điều này.
Nhưng sự im lặng của gia đình không làm những câu hỏi của con biến mất. Con vẫn sẽ nghe bạn bè kể, vẫn sẽ thấy những đoạn phim lướt qua màn hình, vẫn có thể nhận được lời nhắn từ một người chưa hề gặp mặt. Những điều xuất hiện trên mạng đôi khi được trình bày rất tự tin, rất hấp dẫn, đến mức một đứa trẻ dễ tưởng đó là sự thật. Trong khi ấy, tình yêu thật ngoài đời lại phức tạp hơn một đoạn video vài chục giây: nó cần sự tôn trọng, khả năng chờ đợi, trách nhiệm và tự do của cả hai người. Vì thế, mẹ không cần trở thành người biết hết mọi câu trả lời. Mẹ cần trở thành một người mà con dám mang câu hỏi trở về.
Đừng đợi đến khi con gặp chuyện mới bắt đầu nói. Một cuộc trò chuyện về cơ thể và tình yêu không phải là buổi giảng nghiêm nghị với cánh cửa đóng kín và gương mặt căng thẳng của mẹ. Nó có thể bắt đầu trong lúc gấp quần áo, khi hai mẹ con đi bộ, hoặc sau khi xem một câu chuyện trên phim: “Theo con, vì sao bạn ấy không dám nói là mình khó chịu?”; “Nếu một người cứ đòi xem điện thoại của người yêu thì có phải là quan tâm không?”; “Nếu có ai làm con thấy không an toàn, con có biết mình có thể nói với mẹ không?” Những câu hỏi nhỏ, được hỏi nhiều lần trong một bầu khí bình thường, sẽ mở một con đường. Đến ngày gặp chuyện lớn, con đã biết con đường ấy dẫn về đâu.
Dạy con về tình dục trước hết là dạy con rằng cơ thể con có phẩm giá. Cơ thể không phải món quà để đổi lấy sự chú ý, không phải món nợ phải trả vì ai đó đã tặng quà, kiên nhẫn nhắn tin hay nói yêu con. Một người có thể buồn khi con từ chối; cảm xúc ấy là điều họ phải tự chịu trách nhiệm. Con không cần gửi ảnh, cho chạm vào mình, hoặc vượt qua một giới hạn khiến con bất an để chữa nỗi buồn cho họ. Con được quyền thay đổi ý định. Con được quyền rời khỏi một cuộc trò chuyện. Con được quyền nói “con chưa sẵn sàng” mà không phải đưa ra một bài biện hộ dài.
Mẹ cũng cần nói thật rõ: không ai có quyền xâm phạm cơ thể con vì họ lớn tuổi hơn, có địa vị hơn, thân thiết với gia đình, hay từng giúp đỡ con. Nhiều đứa trẻ được dạy phải lễ phép với người lớn, phải nghe lời, phải đừng làm mất lòng ai. Những điều ấy có chỗ tốt đẹp của chúng, nhưng không được biến thành chiếc khóa giữ con ở lại trong một tình huống nguy hiểm. Nếu một cái ôm, một lời nói, một yêu cầu giữ bí mật khiến con thấy sợ hoặc khó chịu, con có thể đi ra, tìm người lớn đáng tin và kể lại. Mẹ hãy tập cho con tin vào tín hiệu bất an ấy, kể cả khi con chưa tìm được từ ngữ chính xác để giải thích.
Khi dạy con giữ ranh giới, xin mẹ đừng đặt toàn bộ gánh nặng bảo vệ lên vai con gái. Con cần được dạy cách nhận ra nguy cơ, nhưng người có hành vi quấy rối, dụ dỗ hay xâm hại mới là người chịu trách nhiệm về hành vi đó. Nếu con bị hại, đừng hỏi đầu tiên: “Tại sao con ăn mặc như thế?”, “Tại sao con còn trả lời tin nhắn?”, “Tại sao con không bỏ chạy sớm hơn?” Một đứa trẻ có thể hoảng sợ, đông cứng, xấu hổ hoặc chậm nhận ra điều đang xảy ra. Câu đầu tiên con cần nghe là: “Mẹ ở đây. Bây giờ con đã nói với mẹ rồi. Chúng ta sẽ tìm cách bảo vệ con.”
Con gái lớn lên không chỉ với những thay đổi trên cơ thể mà còn với một trái tim rất muốn được nhìn thấy. Có em mạnh mẽ ở trường nhưng tối về vẫn mong ai đó hỏi một câu thật lòng. Có em trong nhà luôn bị nhắc điểm số, việc học, giờ ngủ, nên một người lạ trên mạng chịu nghe em kể vài chuyện vụn vặt bỗng trở thành người “hiểu em nhất”. Nguy cơ không chỉ bắt đầu từ lời gạ gẫm lộ liễu. Đôi khi nó bắt đầu bằng sự kiên nhẫn, những lời khen đúng vào nơi con đang tự ti, một món quà nhỏ, một câu “chỉ anh mới hiểu em”. Rồi dần dần xuất hiện yêu cầu giữ bí mật, gửi ảnh, chuyển sang ứng dụng khác, hoặc gặp riêng. Người đang thương con thật lòng sẽ không bắt con phải cắt đứt những mối quan hệ an toàn để chứng minh tình cảm.
Mẹ có thể giúp con nhận ra những câu nói cần cảnh giác: “Nếu yêu anh thì phải tin anh”; “Chỉ một tấm ảnh thôi, anh xóa ngay”; “Em không làm thì anh chia tay”; “Đừng kể mẹ, mẹ sẽ chẳng hiểu đâu”; “Anh đã có ảnh của em rồi, em phải làm theo lời anh”. Hãy đọc những câu ấy cùng con trong một lúc bình thản, rồi hỏi: “Nếu bạn con nhận được lời nhắn này, con muốn bạn ấy làm gì?” Đôi khi trẻ nhìn rõ nguy cơ của bạn mình hơn nguy cơ của chính mình. Qua việc bảo vệ một người bạn tưởng tượng, con tập được cách bảo vệ bản thân.
Mạng còn tạo ra một ảo giác rất mạnh: chuyện diễn ra sau màn hình có vẻ kín đáo và tạm thời. Nhưng một bức ảnh riêng tư có thể bị lưu, sao chép hoặc chuyển tiếp ngoài dự tính. Vì thế, mẹ hãy dạy con cân nhắc trước khi gửi thông tin hay hình ảnh nhạy cảm. Đồng thời, mẹ phải giữ lại cho con một lối về nếu điều ấy đã xảy ra. Đừng nói như thể một cú bấm nhầm có thể xóa sạch giá trị con người con. Một bức ảnh bị phát tán không định nghĩa phẩm giá của con. Kẻ dùng ảnh để đe dọa đang làm điều sai. Con cần được giúp đỡ, không cần thêm một bản án từ gia đình.
Nếu con bị đe dọa bằng hình ảnh, mẹ hãy cố giữ giọng mình bình tĩnh, dù trong lòng rất đau và giận. Nói cho con biết mẹ tin con; cùng con lưu lại tin nhắn, tài khoản và những thông tin cần thiết để trình báo; tìm hỗ trợ từ nền tảng, cơ quan chức năng và người có chuyên môn phù hợp. Đừng bắt con tự thương lượng với kẻ đe dọa, cũng đừng vội gửi tiền hay thêm hình ảnh theo yêu cầu của họ. Hướng dẫn của UNICEF đặc biệt nhấn mạnh việc cha mẹ không đổ lỗi và giúp trẻ tiếp cận hỗ trợ khi bị tống tiền bằng hình ảnh thân mật. UNICEF Parenting
Rồi còn một điều mẹ thường sợ hơn cả cuộc trò chuyện về mạng: nói với con những kiến thức thực tế về sinh lý, mang thai, tránh thai và các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Mẹ sợ hễ con biết thì con sẽ muốn thử. Nhưng hiểu biết đúng, được trao theo độ tuổi và trong một mối quan hệ tin cậy, giúp con nhận diện hậu quả và biết tìm trợ giúp. Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận giáo dục giới tính toàn diện không làm thanh thiếu niên bắt đầu hoạt động tình dục sớm hơn; nội dung ấy bao gồm cả cơ thể, tuổi dậy thì, sự đồng thuận, các mối quan hệ, mang thai và phòng tránh bệnh. who.int
Mẹ có thể nói với con về giá trị của việc chờ đợi, về niềm tin và những chọn lựa luân lý gia đình trân trọng. Nhưng xin đừng để lời mời gọi ấy chỉ còn là nỗi sợ. Con cần hiểu vì sao tình dục gắn với trách nhiệm, sự trưởng thành và hệ quả thật trên cuộc đời những con người thật. Con cũng cần biết các thông tin sức khỏe cơ bản, để khi nghe một lời khẳng định sai từ bạn bè hay mạng xã hội, con có khả năng đặt câu hỏi. Nếu có điều mẹ không chắc, hai mẹ con có thể tìm một nguồn y tế đáng tin hoặc hỏi người có chuyên môn. Câu “mẹ chưa biết rõ, mình cùng tìm hiểu nhé” đẹp hơn nhiều so với một lời dọa dẫm được nói ra cho hết ngượng.
Đặc biệt, xin đừng dạy con bằng hình ảnh một người phụ nữ “hỏng cả đời” nếu mang thai ngoài dự định, hoặc bằng những lời khái quát rằng mọi trải nghiệm khó khăn sẽ tàn phá tất cả những ai đi qua nó. Một cô bé đang sợ hãi có thể nghe những câu ấy và tin rằng mẹ sẽ không còn thương mình nữa. Mẹ có thể nói rất nghiêm túc rằng mang thai khi chưa sẵn sàng là một tình huống lớn, cần chăm sóc y tế, nâng đỡ tinh thần và những quyết định có trách nhiệm. Nhưng cùng lúc, con phải biết rằng dù tình huống nào xảy ra, con vẫn là con của mẹ, vẫn xứng đáng được chăm sóc và bảo vệ.
Cũng nên cẩn trọng khi nói về pháp luật. Đừng gói mọi tình huống vào một câu “dưới 16 tuổi quan hệ là phạm pháp”, bởi trách nhiệm pháp lý còn tùy độ tuổi, hành vi và hoàn cảnh cụ thể. Điều quan trọng mẹ có thể nói rõ với con là pháp luật đặt ra sự bảo vệ đặc biệt đối với người chưa thành niên; chẳng hạn, quy định của Việt Nam xử lý hành vi quan hệ tình dục của người đủ 18 tuổi với người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi trong những trường hợp luật định. Nếu có người lớn tìm cách dụ dỗ, ép buộc hoặc lợi dụng con, hãy báo ngay cho người lớn đáng tin và tìm hỗ trợ. vbpl.vn
Nhưng một bài học về tình yêu không thể chỉ gồm danh sách điều nguy hiểm. Con cần được thấy tình yêu lành mạnh trông như thế nào. Đó là khi con có thể nói thật mà không sợ bị trừng phạt bằng sự im lặng. Đó là khi hai người vẫn có bạn bè, gia đình và những ước mơ riêng. Đó là khi một lời từ chối được tôn trọng. Đó là khi người kia vui vì con lớn lên, học hành, theo đuổi điều mình yêu thích, chứ không bắt thế giới của con thu lại vừa bằng màn hình điện thoại của họ. Tình yêu có thể có nhớ nhung và ghen tuông, nhưng ghen tuông không phải giấy phép để kiểm soát. Một người đòi mật khẩu, theo dõi từng lần con trực tuyến, cấm con gặp bạn hoặc khiến con phải chứng minh tình yêu mỗi ngày đang đặt lên con một gánh nặng. Hãy giúp con gọi đúng tên điều con đang trải qua.
Và xin mẹ nhớ dạy con trai nữa. Đừng để những lời về “giữ mình” chỉ nói với con gái, còn con trai được lớn lên trong sự dễ dãi. Con trai cần học rằng lời từ chối phải được tôn trọng; không ai được quyền xin, ép, lưu hay chia sẻ hình ảnh riêng tư của người khác; tình cảm không cho phép mình làm nhục một người khi chia tay. Một cậu bé biết tôn trọng ranh giới của người khác sẽ trưởng thành hơn trong cả tình yêu lẫn nhân cách. Cả con trai và con gái đều cần được dạy rằng sự tử tế trong một mối quan hệ thể hiện rõ nhất vào lúc mình không đạt được điều mình muốn.
Có những người mẹ nghĩ: “Nhà mình sống đàng hoàng, con mình ngoan, chắc không gặp chuyện ấy đâu.” Nhưng trẻ ngoan cũng có thể tò mò. Trẻ thông minh cũng có thể tin nhầm. Một người trẻ đang cô đơn có thể hành động khác hẳn những điều em từng hứa trong lúc bình tĩnh. Dạy con tự bảo vệ không có nghĩa mẹ nghi con hư. Nó có nghĩa mẹ hiểu con là một con người đang lớn, chưa thể tự mình đoán hết lòng người và những rủi ro của thế giới. Sự tin tưởng của mẹ sẽ vững hơn khi đi cùng những cuộc trò chuyện cụ thể.
Muốn con nói thật, đôi khi mẹ phải tập nghe một điều mình không muốn nghe. Con bảo con thích một người. Mẹ muốn hỏi ngay người ấy học trường nào, nhà ở đâu, có làm ảnh hưởng kết quả học không. Con kể bạn con xem nội dung nhạy cảm. Mẹ muốn giật điện thoại kiểm tra. Con hỏi về một từ mẹ chưa từng nghe. Mẹ muốn gạt đi: “Ai dạy con mấy thứ đó?” Những phản ứng ấy có thể xuất phát từ lo lắng, nhưng nếu lần nào con mở lời cũng thấy mẹ hoảng hốt hoặc nổi giận, con sẽ học cách nói ít lại. Mẹ có thể hít một hơi, cảm ơn con đã kể, rồi hỏi: “Con nghĩ sao về chuyện đó?” Sau khi nghe hết, mẹ vẫn có quyền đặt giới hạn và bày tỏ điều mình tin. Nhưng trước hết, hãy cho con kinh nghiệm được lắng nghe.
Giới hạn trong gia đình vẫn cần thiết. Mẹ có thể cùng con thống nhất về quyền riêng tư, giờ sử dụng thiết bị, việc gặp người quen qua mạng và cách báo khi nhận được tin nhắn làm con bất an. Giới hạn rõ ràng sẽ dễ được con đón nhận hơn khi con hiểu lý do và biết mẹ cũng tự giữ lời mình: không tùy tiện đọc nhật ký rồi đem chuyện riêng của con kể trong bữa cơm; không dùng lời con từng tâm sự để chì chiết con về sau. Nếu con đã tin mẹ một lần mà bị bêu xấu, lần sau con sẽ tìm một nơi khác để giấu nỗi sợ.
Mẹ cũng không cần gồng mình thành người mẹ hoàn hảo. Có thể lần đầu nói chuyện, cả hai sẽ đỏ mặt. Mẹ lỡ dùng một từ không khéo. Con cười trừ, đứng dậy đi lấy nước. Không sao cả. Mẹ có thể nói: “Mẹ cũng ngại nói chuyện này, vì ngày trước chẳng ai dạy mẹ nói. Nhưng mẹ muốn con có một người để hỏi, nên mẹ sẽ tập.” Có những lời chân thành vụng về lại ở trong lòng con lâu hơn một bài nói trôi chảy. Con không đòi mẹ biết hết. Con chỉ cần biết mẹ sẽ không bỏ chạy khỏi cuộc trò chuyện khi câu hỏi của con trở nên khó.
Điều mẹ cần trao cho con, sau mọi kiến thức và nguyên tắc, là một lời hứa đáng tin. Không phải lời hứa “mẹ sẽ không bao giờ buồn”, vì mẹ là con người, mẹ có thể buồn và sợ. Hãy hứa điều mẹ có thể giữ: “Nếu con gặp chuyện, mẹ sẽ nghe con nói trước. Mẹ sẽ tìm cách bảo vệ con. Mẹ sẽ không để con phải một mình đối diện với người đang đe dọa con.” Rồi sống sao cho những chuyện nhỏ chứng minh được lời hứa lớn ấy. Khi con làm vỡ một món đồ và dám nhận, mẹ lắng nghe. Khi con kể mình bị điểm kém, mẹ cùng tìm cách. Khi con thú nhận đã tin nhầm một người bạn, mẹ không biến nỗi đau ấy thành trò cười. Từng lần như vậy, mẹ đặt thêm một viên gạch trên con đường con có thể chạy về.
Nếu một ngày con thật sự chạy về trong hoảng loạn, xin mẹ tạm gác câu hỏi “Sao con lại làm thế?” Con có thể đang run vì một tấm ảnh bị đe dọa phát tán. Con có thể sợ mình mang thai, sợ bị xâm hại, sợ một mối quan hệ mà con không biết cách thoát ra. Khi ấy, việc đầu tiên là đưa con đến nơi an toàn, lắng nghe điều đã xảy ra, tìm chăm sóc y tế hoặc hỗ trợ chuyên môn nếu cần, và giúp con xử lý từng bước. Việc nhìn lại lựa chọn của con có thể đến sau. Một đứa trẻ đang chìm cần được kéo lên bờ trước khi có thể nghe ai dạy bơi.
Tôi nghĩ có một câu người mẹ nên nói với con từ rất sớm, rồi nhắc lại vào những ngày bình thường nhất: “Con có thể kể với mẹ cả những chuyện con nghĩ mẹ sẽ buồn. Mẹ không hứa sẽ luôn phản ứng thật giỏi ngay phút đầu, nhưng mẹ hứa sẽ trở lại ngồi bên con, lắng nghe và cùng con tìm cách.” Câu ấy không làm thế giới ngoài kia hết nguy hiểm. Nó cũng không bảo đảm con sẽ không bao giờ sai. Nhưng nó giúp con biết rằng một sai lầm, một lần bị lừa, một phút hoảng sợ không phải điểm kết thúc cuộc đời mình.
Dạy con về tình yêu và tình dục, sau cùng, là dạy con nhìn người khác và nhìn chính mình bằng sự tôn trọng. Là giúp con hiểu một cảm xúc mãnh liệt chưa đủ để trao trọn sự tin cậy. Là giúp con nhận ra mình có thể yêu ai đó mà vẫn giữ được tiếng nói, ước mơ, bạn bè và sự bình an. Là nói với con rằng cơ thể con đáng được chăm sóc, trái tim con đáng được nâng niu, và phẩm giá con không nằm trong tay một người yêu, một kẻ lạ trên mạng hay lời bàn tán của đám đông.
Mẹ không thể đi theo con vào mọi cuộc trò chuyện, không thể biết hết những gì hiện trên màn hình, cũng không thể giữ con mãi ở tuổi còn nép vào vai mẹ. Nhưng mẹ có thể cho con một điều bền hơn sự kiểm soát: khả năng phân định và một mái nhà con dám trở về. Hãy bắt đầu nói khi con còn muốn hỏi. Hãy nghe khi câu chuyện mới chỉ là một rung động bé nhỏ. Hãy kiên nhẫn để đến lúc cuộc đời đặt trước mặt con một chuyện khó hơn nhiều, con vẫn nhớ rằng mẹ đã từng ngồi xuống, nhìn vào mắt con và nói: “Kể mẹ nghe đi. Mẹ ở đây.”
Lm. Anmai, CSsR.