BỆNH BÀN TÁN HƠN LÀ XÂY DỰNG: MIỆNG THÌ GÁNH CẢ GIÁO XỨ, TAY CHƯA NHẤC MỘT CHIẾC GHẾ Lm. Anmai, CSsR.

BỆNH BÀN TÁN HƠN LÀ XÂY DỰNG: MIỆNG THÌ GÁNH CẢ GIÁO XỨ, TAY CHƯA NHẤC MỘT CHIẾC GHẾ Lm. Anmai, CSsR.
Có một thứ lao động rất phổ biến trong đời sống cộng đoàn: lao động bằng miệng. Thứ lao động này có nhiều ưu điểm đáng nể: không cần dụng cụ, không cần tập huấn, không cần đến sớm, chẳng phải ở lại muộn, mà lúc nào cũng có thể khiến người thực hiện cảm thấy mình đang hết lòng vì việc chung. Một người đang lau nhà thờ thì chỉ lau được một khoảng nền; một người đang xếp ghế thì chỉ xếp được vài chục chiếc; còn một người đang bàn tán có thể “giải quyết” cả cha xứ, hội đồng mục vụ, ca đoàn, giáo lý viên, ban bác ái và vài gia đình trong giáo xứ chỉ trong một buổi uống cà phê. Năng suất thật đáng kinh ngạc. Nếu lời chê có thể hóa thành gạch, nhiều cộng đoàn đã xây được cả một thành phố. Tiếc rằng sau những cuộc họp không biên bản ấy, người ta thường chỉ để lại một đống vụn của lòng tin, còn công việc vẫn nằm nguyên đó, đợi những bàn tay ít nói hơn đến làm.
Người ta có thể dành cả buổi chiều để lau chiếc xe cho bóng đến mức nhìn thấy mặt mình trong đó, nhưng lại sống nhiều năm mà chẳng chịu lau cái nhìn đang phủ bụi thành kiến. Một vết xước nhỏ trên cửa xe làm ta xót ruột; một vết thương lớn trong lòng người khác thì đôi khi chỉ khiến ta tò mò. Xe bị va quẹt, ta lập tức hỏi ai gây ra, sửa ở đâu, tốn bao nhiêu. Một người bị lời đồn làm cho suy sụp, ta lại hỏi: “Thế rốt cuộc chuyện ấy có thật không?” Có khi họ đang cần một người ngồi xuống bên cạnh, còn chúng ta đang cần thêm một tình tiết để kể tiếp. Cái đáng buồn không chỉ là chúng ta nói nhiều. Cái đáng buồn là chúng ta có thể nghe rất kỹ chuyện của một người mà chưa từng thật sự lắng nghe người ấy.
Sân nhà thờ đáng lẽ là nơi lời chúc bình an tiếp tục có chân để bước đi. Nhưng có những hôm, lời bình an vừa ra khỏi cửa đã bị giữ lại kiểm tra giấy tờ, còn lời bàn tán thì được thông hành hết sức thuận lợi. Trong nhà thờ, ta vừa thưa rằng mình có lỗi “trong tư tưởng, lời nói, việc làm và những điều thiếu sót”. Ra ngoài, ta lập tức chứng minh lời thú nhận ấy chính xác đến mức nào: tư tưởng nghi ngờ, lời nói thêm thắt, việc làm chỉ trỏ, và điều thiếu sót là không chịu gặp người mình đang nói đến. Vừa mới đấm ngực mình xong, ta đã chuyển sang đấm vào danh dự của người khác bằng những câu rất nhẹ: “Tôi chỉ nói vậy thôi”, “Nghe người ta kể”, “Chắc cũng phải có gì người ta mới nói”. Nhẹ đến mức người nói không thấy nặng lòng, nhưng người bị nói có thể phải mang theo suốt nhiều năm.
Căn bệnh bàn tán thường không xuất hiện với bộ mặt hung dữ. Nó biết mặc áo tử tế, biết hạ giọng, biết thở dài, biết lấy một vẻ mặt đầy quan tâm để mở đầu: “Tôi nói vì thương cộng đoàn.” Câu ấy tự nó không sai; có những người thật sự đau lòng trước những điều không tốt và muốn tìm cách sửa chữa. Nhưng cũng có lúc chúng ta lấy sự quan tâm làm chiếc khăn phủ lên một niềm thích thú khó thú nhận: thích được biết chuyện, thích được người khác chăm chú nghe, thích có cảm giác mình nhìn ra điều mà thiên hạ chưa nhìn ra. Đang là một người bình thường, bỗng nhiên ta trở thành nguồn tin quan trọng. Mọi người nghiêng đầu lại. Có người đặt cả ly xuống. Thế là cái tôi được phục vụ một bữa ngon, trong khi danh dự của người vắng mặt bị đem ra làm món chính.
Những câu chuyện ấy thường bắt đầu bằng một mẩu sự thật, rồi lớn lên nhờ trí tưởng tượng của nhiều người. Cha xứ hôm nay đi ngang không chào, có thể vì cha đang nghĩ đến một bệnh nhân vừa trở nặng; qua vài lượt kể, cha trở thành người kiêu căng. Một chị trong ca đoàn nghỉ tập vì phải chăm mẹ, qua vài câu phỏng đoán, chị đã “bất mãn với trưởng ban”. Một gia đình ít tham dự sinh hoạt vì cha mẹ làm ca tối, đến tai người thứ năm thì đã thành “nguội lạnh đức tin”. Một người được giao trách nhiệm, ta chưa biết họ có khả năng gì nhưng đã biết rất chắc rằng “chắc có người nâng đỡ”. Chúng ta thiếu thông tin nhưng lại thừa kết luận. Khoảng trống đáng lẽ dành cho câu hỏi thì bị lấp đầy bằng thành kiến. Và lạ thay, những kết luận càng bất lợi cho người khác càng dễ được xem là sâu sắc.
Có người bảo mình rất thẳng tính. Nhưng cái thẳng ấy lại có một đường đi vòng khá xa: từ mình sang bạn, từ bạn sang nhóm, từ nhóm sang người quen, rồi cuối cùng mới đến tai người cần nghe. Nếu đã thẳng, sao không tìm một lúc thích hợp để nói với chính người ấy bằng sự tôn trọng? Nếu đã lo, sao không hỏi cho rõ? Nếu đã muốn sửa, sao không nghĩ đến một cách giúp? Có những lời thật sự cần được nói ra, kể cả những lời khó nghe. Nhưng nói đúng không chỉ là kể một điều có thật. Còn phải xét ta nói với ai, nhằm mục đích gì, trong hoàn cảnh nào, và có đang làm một người tổn thương quá mức cần thiết hay không. Một sự thật được dùng để hạ nhục vẫn có thể trở thành dụng cụ của sự tàn nhẫn. Cái miệng không được miễn trách nhiệm chỉ vì nó cầm trong tay một mẩu thông tin chính xác.
Người góp ý xây dựng thường phải chịu một phần vất vả của điều mình đề nghị. Họ quan sát, hỏi lại, tìm hiểu giới hạn, cân nhắc khả năng, rồi mới lên tiếng. Họ có thể nói: “Việc này đang gây khó khăn, chúng ta thử thay đổi cách làm được không?” Người thích bàn tán thì chỉ cần nói: “Làm vậy mà cũng làm được!” Câu thứ nhất mở ra một công việc; câu thứ hai mở ra một cuộc vui. Câu thứ nhất có thể khiến người nói phải dành thêm thời gian; câu thứ hai chỉ cần thêm một người đồng tình. Thành ra, xây dựng thường chậm, còn chê bai rất nhanh. Xây dựng phải tìm vật liệu; chê bai chỉ cần tìm khuyết điểm. Xây dựng có lúc thất bại và phải sửa lại; chê bai lúc nào cũng có thể đứng ngoài, khoanh tay tuyên bố mình đã biết trước.
Trong cộng đoàn, có những “chuyên gia” rất giỏi đánh giá công việc sau khi người khác đã làm xong. Buổi lễ đông thì chê tổ chức lộn xộn; buổi lễ vắng thì chê thiếu sức thu hút. Cha giảng dài thì bảo không hiểu giáo dân mệt; cha giảng ngắn thì bảo chuẩn bị sơ sài. Ca đoàn hát mạnh thì bảo phô trương; hát nhẹ thì bảo thiếu sốt sắng. Giáo xứ sửa chữa thì bảo tốn tiền; chưa sửa thì bảo chẳng ai quan tâm. Người phụ trách hỏi ý kiến thì bị chê thiếu quyết đoán; tự quyết thì bị chê độc đoán. Với một tiêu chuẩn linh hoạt như vậy, người làm việc gần như không có cửa đúng. Chỉ người không làm gì là giữ được thành tích hoàn hảo, bởi chiếc ghế ngoài cuộc chưa bao giờ mắc lỗi trong một công việc mà nó không hề tham dự.
Nhưng nói như thế không có nghĩa là người có trách nhiệm luôn đúng, hay giáo dân chỉ được ngoan ngoãn im lặng. Một cộng đoàn trưởng thành phải có chỗ cho những câu hỏi thật, những lời góp ý thật, những phản ánh về sai phạm thật. Người lãnh đạo cũng cần xét mình về cách lắng nghe, về sự minh bạch, về thái độ khi bị chất vấn. Nếu mọi góp ý đều bị quy thành chống đối, nếu người nêu vấn đề bị làm cho xấu hổ, thì chính bầu khí ấy đang đẩy những điều đáng lẽ được nói công khai vào các góc thì thầm. Không thể vừa khóa cửa đối thoại vừa trách người ta chỉ nói ngoài cửa. Linh mục, tu sĩ, người đứng đầu hội đoàn cũng cần biết nói: “Điều này tôi chưa thấy hết”, “Việc này tôi làm chưa tốt”, “Xin giúp tôi hiểu điều anh chị em đang gặp.” Một lời nhận lỗi chân thành có khi xây dựng được điều mà mười bài diễn giải về quyền hạn không thể xây dựng.
Tuy nhiên, quyền góp ý cũng đòi hỏi trách nhiệm. Không phải cứ bực là mọi cách nói đều trở nên chính đáng. Không phải cứ mang danh “bảo vệ sự thật” là được quyền kể thêm những điều chưa kiểm chứng. Và không phải cứ có một điều sai trong cộng đoàn là toàn bộ những người phục vụ đều trở thành đối tượng để chúng ta chế giễu. Phải sửa điều sai, nhưng đừng dùng điều sai ấy làm cái cớ để nuôi lòng khinh miệt. Phải yêu cầu trách nhiệm, nhưng đừng biến việc yêu cầu trách nhiệm thành cuộc săn tìm một người để trút mọi bất mãn của mình. Với những hành vi gây hại nghiêm trọng, nhất là đối với người yếu thế, cần đưa sự việc đến người hoặc cơ quan có trách nhiệm xử lý; giữ im lặng để bảo vệ vẻ ngoài đẹp đẽ của cộng đoàn không phải là bác ái. Bác ái phải đứng về phía người bị tổn thương và giúp sự thật được làm sáng tỏ. Điều cần tránh là thay thế công việc ấy bằng những lời đồn vừa không bảo vệ được ai, vừa có thể làm hại thêm nhiều người.
Có một dấu hiệu khá rõ để nhận ra lòng mình: sau khi nói về khuyết điểm của người khác, ta có muốn họ tốt lên không? Hay ta chỉ muốn người nghe thấy mình tốt hơn họ? Ta có vui nếu họ được giúp đỡ, sửa sai và đứng dậy không? Hay ta thất vọng vì từ nay không còn chuyện để kể? Câu hỏi ấy khó nghe, bởi nó chạm đến một góc rất tối: đôi khi ta không thật sự muốn vấn đề được giải quyết. Một vấn đề được giải quyết sẽ chấm dứt vai trò quan trọng của ta trong nhóm bàn tán. Người khác được phục hồi danh dự thì câu chuyện của ta mất sức hấp dẫn. Thành thử có những người miệng nói rất lo nhưng lòng lại âm thầm giữ cho ngọn lửa nghi ngờ cháy mãi. Họ không mang nước đến. Họ chỉ đứng bên cạnh nhận xét rằng đám cháy này đúng là đáng quan ngại.
Bàn tán còn cho ta một cảm giác đạo đức rất tiện lợi: chưa cần thay đổi mình, ta đã có thể cảm thấy mình đứng về phía điều tốt. Chê người ích kỷ dễ hơn bớt ích kỷ. Phê bình sự thiếu bác ái dễ hơn đi thăm một người bệnh. Bàn về cách dạy giáo lý dễ hơn kiên nhẫn với một em nhỏ đang khó hiểu bài. Than rằng giới trẻ xa nhà thờ dễ hơn học cách trò chuyện với một bạn trẻ đang thấy mình không được đón nhận. Ta có thể nói rất hay về sự hiệp thông mà không nhớ tên người ngồi cạnh mình suốt ba năm. Có thể đau đáu về tương lai Giáo Hội trên mạng, nhưng thấy một cụ già đang loay hoay bước xuống bậc thềm thì vẫn còn bận gõ cho xong ý kiến. Những lý tưởng lớn, nếu không dẫn đến một cử chỉ nhỏ, rất dễ trở thành đồ trang trí cho lòng tự mãn.
Trong gia đình, căn bệnh ấy lại càng đau. Có những bữa cơm, người mẹ trở thành đề tài để cha con cùng phàn nàn; người cha trở thành nhân vật bị xét xử khi ông chưa về; người con bị đem ra kể với họ hàng như một danh sách thất bại. Ai cũng biết chuyện của nhau, nhưng chẳng ai cảm thấy được hiểu. Cha mẹ than con không biết nói chuyện, trong khi mọi điều con từng tâm sự đều có nguy cơ xuất hiện ở nhà dì, nhà cô và nhóm bạn của mẹ. Vợ chồng than thiếu tin tưởng, nhưng một chuyện khó khăn giữa hai người vừa xảy ra đã được chia sẻ cho cả một mạng lưới “cố vấn” vốn chỉ nghe một phía. Có những người đi tìm sự nâng đỡ thật sự và rất cần một người đáng tin để tâm sự; điều ấy cần được tôn trọng. Nhưng tâm sự để được giúp khác với kể chuyện để gom đồng minh. Khi ta chỉ muốn mọi người cùng xác nhận rằng người nhà mình tệ, ta đang khiến việc trở về ngồi lại với nhau ngày càng khó hơn.
Tội nghiệp nhất là những đứa trẻ lớn lên giữa một nền âm thanh thường trực của sự chê bai. Chúng nghe người lớn nói người này giả dối, người kia vô trách nhiệm, người nọ không ra gì. Rồi ngày Chúa nhật, cũng những người lớn ấy bảo chúng phải yêu thương mọi người. Đứa trẻ chưa học hết giáo lý đã học khá thành thạo cách nhìn người bằng sự nghi ngờ. Nó hiểu rằng trước mặt thì chào hỏi, sau lưng thì bình phẩm; trong nhà thờ thì nói tình yêu, ngoài sân thì kể chuyện để cười. Sau này, khi nó thiếu tin tưởng vào đời sống đạo, chúng ta lại ngạc nhiên và hỏi không biết ảnh hưởng xấu từ đâu. Có khi ảnh hưởng ấy đã ngồi cùng bàn cơm với nó, đã dẫn nó đi lễ, đã dạy nó làm dấu, và cũng đã dạy nó cách làm đau người khác bằng lời nói.
Thời điện thoại thông minh, căn bệnh bàn tán được trang bị thêm một phương tiện rất mạnh. Trước kia, muốn đồn chuyện phải tìm người để nói; bây giờ chỉ cần chạm một ngón tay. Một câu chuyện chưa rõ nguồn gốc có thể chạy qua hàng chục nhóm trong vài phút, mỗi nơi được thêm một lớp bình luận. Người ta chia sẻ nhanh đến mức sự thật chưa kịp xỏ dép thì lời đồn đã đi vòng quanh giáo xứ. Có người gửi xong rồi ghi: “Không biết đúng không, mọi người kiểm chứng giúp.” Nghe rất có trách nhiệm, nhưng thực ra đã trao cho người khác công việc dọn dẹp điều mình vừa làm vương vãi. Nếu chưa biết đúng, tại sao phải gửi? Nếu người bị nhắc đến là cha mẹ mình, con mình, hoặc chính mình, ta có còn thoải mái với phương pháp kiểm chứng đông đảo ấy không?
Một bức ảnh bị cắt khỏi hoàn cảnh, một đoạn tin nhắn thiếu phần trước, một câu nói không còn giọng điệu và tình huống có thể biến thành bằng chứng trong một phiên tòa không có quyền tự bào chữa. Người bị nói đến có khi không biết mình đang bị xét xử. Đến lúc họ biết thì kết luận đã định hình, và lời giải thích bị tiếp nhận như sự chống chế. Chúng ta đã quen nói rằng mạng xã hội nguy hiểm, nhưng mạng xã hội không tự bấm nút gửi. Cái nút ấy nằm dưới ngón tay của những người có lương tâm, có đức tin, có khả năng dừng lại. Một lần không chuyển tiếp điều chưa rõ có thể là một việc bác ái rất thật. Không có tiếng vỗ tay, không ai biết, nhưng một danh dự đã được tránh khỏi thêm một vết thương.
Điều khiến căn bệnh bàn tán khó chữa là nó thường đi cùng một căn bệnh khác: rất nghiêm với lỗi người và rất dễ dãi với lỗi mình. Người khác sai một lần, ta xem đó là bản chất; mình sai nhiều lần, ta gọi đó là hoàn cảnh. Người khác lớn tiếng, ta bảo thiếu tu dưỡng; mình lớn tiếng, ta bảo bị dồn đến giới hạn. Người khác thất hứa, ta bảo không đáng tin; mình thất hứa, ta bảo có việc đột xuất. Chúng ta có cả một văn phòng luật sư phục vụ cho cái tôi, và một đội công tố viên làm việc không nghỉ đối với người khác. Hồ sơ của mình lúc nào cũng có tình tiết giảm nhẹ; hồ sơ của họ thường thiếu cả trang giải thích.
Rồi chiếc phao quen thuộc xuất hiện: “Ai mà chẳng thế.” Câu này có khả năng làm lương tâm dịu đi rất nhanh. Nói xấu một chút, ai mà chẳng thế. Gian dối một chút, ai mà chẳng thế. Lợi dụng một chút, ai mà chẳng thế. Thế là số đông được phong làm chuẩn mực, còn điều đúng phải ngồi chờ vì chưa đủ người ủng hộ. Nhưng một điều sai không trở nên tốt vì được thực hiện đông đảo. Nếu nhiều người cùng làm rơi rác, con đường vẫn bẩn; nếu nhiều người cùng làm tổn thương nhau, cộng đoàn vẫn đau. Chúng ta không thể lấy sự phổ biến của một thói xấu làm giấy phép để tiếp tục nó. Lương tâm cần được soi sáng, chứ không cần được ru ngủ bằng tiếng ồn của đám đông.
Sự chai lì ấy thường đến từng chút. Lần đầu kể chuyện của người khác, ta còn ngập ngừng. Lần sau, thấy mọi người cười, ta bớt áy náy. Dần dần, mình trở thành người “biết nhiều chuyện”, được mời vào những cuộc trò chuyện kín, được xem là hiểu nội tình. Một thói quen có hại được thưởng bằng cảm giác thuộc về một nhóm. Bởi vậy, dừng bàn tán đôi khi cũng có nghĩa là chấp nhận một khoảng lặng khó chịu: không còn được hỏi han vì tin mới, không còn có vai trò nổi bật quanh bàn cà phê, thậm chí bị cho là nhạt. Nhưng chẳng lẽ muốn được yêu quý, ta phải đều đặn mang danh dự người khác đến làm quà? Một tình bạn chỉ ấm lên khi có người thứ ba bị đem ra chế giễu là một tình bạn đang cần được chữa lành.
Đau hơn nữa, đôi khi chúng ta dùng cả việc cầu nguyện để tiếp tục kể chuyện. “Xin mọi người cầu nguyện cho gia đình ấy, nghe nói đang có vấn đề rất phức tạp…” Rồi cái “rất phức tạp” được mô tả tỉ mỉ đến mức người nghe không thiếu một tình tiết riêng tư nào. Chúa biết người ấy cần gì; cộng đoàn không nhất thiết phải biết mọi điều để có thể cầu nguyện. Có thể xin cầu nguyện cho một người đang gặp khó khăn mà vẫn bảo vệ sự kín đáo của họ. Người đau khổ không cần được biến thành bản tin mục vụ. Họ cần một bàn tay tử tế, một sự hiện diện đáng tin, và cảm giác rằng khi mình yếu đuối, cộng đoàn sẽ đỡ mình đứng dậy, chứ không tranh thủ quan sát cho rõ hơn để về kể lại.
Tin Mừng mời chúng ta xét mình trước khi sửa người. Hình ảnh cái xà trong mắt mình và cái rác trong mắt anh em không nhằm ngăn ta giúp nhau sống tốt, nhưng nhắc ta về một sự mù lòa rất dễ xảy ra: nhìn lỗi người quá rõ đến mức không còn thấy lòng mình. Người đang cần được giúp không phải là dụng cụ để ta chứng minh sự tinh anh. Họ là anh chị em. Muốn sửa một người, phải giữ trong lòng ước muốn họ được sống, được trở về, được lớn lên. Có những lời góp ý đúng từng chữ mà vẫn thiếu điều cốt yếu ấy. Người nói chiến thắng, người nghe bị đánh bại, và tương quan nằm đó như một chiếc cầu gãy. Chúng ta gọi đó là nói thẳng, nhưng có thể đã quên hỏi: nói xong, có còn con đường nào để cùng đi với nhau không?
Thiên Chúa không nhìn chúng ta như một tập hợp những câu chuyện đáng chê. Người biết tội lỗi của ta, nhưng cũng biết những vết thương, những giới hạn, những cố gắng chưa thành, những lần muốn làm điều tốt mà lại vấp ngã. Nếu Chúa đối xử với ta bằng cách ta thường đối xử với người khác, không biết còn ai đủ can đảm để đến gần Người. Chỉ một ngày của mình bị ghi lại đầy đủ, chỉ một tuần mọi tư tưởng được công bố, ta đã phải tìm một nơi thật xa để trốn. Vậy mà Người vẫn cho ta thời gian, vẫn gọi ta trở về, vẫn không đồng hóa toàn bộ con người ta với lần thất bại gần nhất. Được sống nhờ lòng thương xót ấy, ta có thể học cách dành cho người khác một khoảng rộng để giải thích, để sửa sai, để bắt đầu lại.
Cũng cần nghĩ đến những người đang âm thầm phục vụ. Một giáo lý viên đến lớp sau ngày làm việc mệt mỏi; một người trong ban bác ái chạy xe dưới mưa để mang phần quà; một chị lau nhà thờ cúi xuống nhặt những thứ người khác tiện tay bỏ lại; một linh mục vừa chịu tang người thân vẫn phải đi dâng lễ và gặp gỡ giáo dân. Họ có thể vụng về, có thể sai, có thể cần được nhắc nhở. Nhưng đằng sau một công việc chưa hoàn hảo thường là một con người đang cố gắng với sức lực có hạn. Lời chê thiếu công bằng có thể khiến họ không chỉ buồn mà còn tự hỏi liệu sự hiện diện của mình có còn ý nghĩa. Có những người rời một trách nhiệm không phải vì hết lòng yêu cộng đoàn, mà vì đã quá mệt khi mọi cố gắng đều bị diễn giải theo hướng xấu.
Đừng đợi một người thôi phục vụ rồi mới nhận ra họ đã làm biết bao nhiêu việc. Đừng đợi họ bỏ chiếc chổi xuống mới biết nền nhà không tự sạch. Đừng đợi ca đoàn thiếu người mới tiếc những giọng hát từng bị mình bình phẩm. Một lời cảm ơn đúng lúc không làm cộng đoàn mất khả năng phê bình. Trái lại, nó cho thấy ta nhìn đủ cả phần tốt lẫn phần chưa tốt. Người được trân trọng thường có thêm sức để nghe góp ý; người chỉ bị soi lỗi sẽ dần phải dùng mọi sức lực để tự vệ. Cộng đoàn cần những người can đảm nói điều chưa ổn, và cũng cần những người công bằng biết nhận ra điều tốt đang được làm mỗi ngày.
Chữa căn bệnh này bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Khi nghe một câu chuyện bất lợi về ai đó, hãy chậm lại trước khi hỏi thêm. Khi chưa rõ, hãy chịu khó nói mình chưa rõ. Khi có điều cần góp ý, hãy tìm cách nói với người có thể giải quyết, bằng những sự việc cụ thể và một thái độ muốn giúp. Khi thấy công việc thiếu người, hãy thử góp sức trước khi kết luận mọi người thiếu trách nhiệm. Khi đã nói sai, hãy đính chính với những người đã nghe, đừng chỉ âm thầm hối hận rồi để lời sai tiếp tục đi xa. Và khi người khác đang bị đem ra làm đề tài, có thể nhẹ nhàng nói: “Chắc mình chưa biết hết hoàn cảnh của họ”, hoặc “Chuyện này nên hỏi trực tiếp thì hơn.” Một câu như thế đôi khi khiến cuộc vui bớt vui, nhưng giúp một con người bớt đau.
Dĩ nhiên, đổi thói quen không dễ. Cái miệng đã quen có chuyện sẽ thấy im lặng như thiếu một món ăn. Có lúc câu châm chọc đã lên đến đầu lưỡi, có lúc một thông tin hấp dẫn khiến ngón tay muốn gửi ngay. Chính ở những giây phút ấy, sự hoán cải trở nên cụ thể. Không phải chỉ là xúc động sau một bài giảng, mà là dừng một câu có thể nói, giữ một chuyện có thể kể, từ chối một niềm vui có thể có được bằng tổn thương của người khác. Rồi dành phần năng lượng ấy cho một việc hữu ích: nhắn hỏi người đang buồn, ghé thăm người lâu ngày vắng mặt, giúp người đang quá tải, tìm hiểu trước khi đề nghị thay đổi. Cái miệng không phải bị loại khỏi công việc xây dựng; nó được trả về đúng công việc của mình: nói sự thật với lòng yêu thương, khích lệ điều tốt, bênh vực người bị đối xử bất công, và nhận lỗi khi mình đã gây đau.
Có lẽ mỗi tối, trước khi ngủ, ta nên hỏi một câu đơn sơ: hôm nay, sau những lời mình nói, có ai được thêm sức để sống không? Có ai được hiểu hơn không? Có vấn đề nào được giải quyết rõ hơn không? Hay chỉ có vài người bị nhìn bằng ánh mắt xấu hơn, vài mối tương quan bị đặt thêm một dấu hỏi, còn ta thì được hưởng cảm giác mình rất am hiểu? Nếu câu trả lời khiến lòng khó chịu, hãy ở lại với sự khó chịu ấy một chút. Đừng vội tìm ngay một lỗi của người khác để thoát ra. Đó có thể là lúc lương tâm đang mở cửa, mời ta bước vào căn phòng của chính mình vốn đã lâu không được dọn.
Cộng đoàn sẽ không trở thành mái nhà chỉ nhờ chúng ta gọi nó là mái nhà. Mái nhà được hình thành khi một người biết giữ danh dự cho người khác; khi điều sai được xử lý công bằng; khi người có trách nhiệm biết lắng nghe; khi người góp ý chịu cùng làm; khi người yếu đuối không phải sợ rằng nước mắt mình sẽ trở thành chuyện kể của ngày mai. Tình hiệp thông không chỉ được thử thách trong những lúc mọi người đồng ý. Nó được thử thách khi ta bất đồng mà vẫn tôn trọng, khi ta biết một điều không hay mà vẫn không đánh mất lòng nhân, khi ta có thể nói một câu khiến mình nổi bật nhưng chọn một câu giúp người khác đứng dậy.
Lạy Chúa, có những ngày con nói về lỗi người khác nhiều hơn nói với Chúa về lỗi của con. Con nhớ rất rõ ai đã làm con buồn, nhưng lại nhớ rất mơ hồ những người con đã làm tổn thương. Con muốn cộng đoàn thay đổi, nhưng thích đứng ở chỗ người quan sát hơn chỗ người góp sức. Xin cho con đủ thật thà để nhận ra điều ấy. Xin đừng để con lấy những lời hay về bác ái làm tấm rèm che một lòng đang thích xét đoán. Khi con phải nói điều khó, xin giúp con nói cho đúng, cho công bằng, cho người cần nghe, và với ước muốn điều tốt được lớn lên. Khi con cần im lặng, xin giúp con im lặng vì yêu thương, không phải vì sợ trách nhiệm. Khi con đã làm sai, xin cho con biết sửa lại, kể cả khi việc sửa ấy khiến con phải mất mặt.
Xin cho con biết lau cái nhìn của mình như con vẫn chăm chút những món đồ con quý. Xin cho đôi tay con chịu làm một phần nhỏ của những việc mà miệng con thường đòi hỏi ở người khác. Xin cho con nhận ra rằng bên cạnh con không phải là những đề tài để bình phẩm, mà là những con người cũng đang cần lòng thương xót như con. Và nếu ngày mai con lại ngồi giữa một cuộc bàn tán, xin nhắc con nhớ đến khuôn mặt của người vắng mặt ấy: họ cũng có một mái nhà để về, một trái tim biết đau, những người thân yêu họ, và một cuộc đời không thể bị thu gọn trong câu chuyện con đang định kể.
Ước gì sau một ngày sống, ta có thể để lại trong cộng đoàn một điều đã được sửa, một gánh nặng đã được chia, một người đã được bảo vệ, một lòng đã được an ủi. Bởi nhà thờ vẫn cần người nhấc ghế, người quét sân, người dạy trẻ, người thăm bệnh, người lắng nghe; và giữa bao thiếu sót của những con người đang cùng bước đi, lòng tin vẫn cần được chăm sóc từng ngày. Đã nói nhiều về việc xây dựng rồi, hôm nay ta thử đứng dậy, xắn tay áo, và làm một việc thật nhỏ. Biết đâu, khi đôi tay bắt đầu bận với lòng yêu thương, cái miệng cũng bớt rảnh để làm đau.
Lm. Anmai, CSsR.