“DÁN MÁC” — LƯỠI GƯƠM GIẾT NGƯỜI TRONG THỜI ĐẠI SỐ
Lm. Anmai, CSsR.
Có những người chưa từng cầm một thanh gươm, nhưng mỗi ngày vẫn có thể làm người khác rỉ máu. Họ không cần đến gần nạn nhân, không cần nhìn vào mắt người ấy, không cần nghe một lời giải thích. Họ chỉ cần một chiếc điện thoại còn pin, một đường truyền đủ mạnh và một lòng tin rất vững rằng mình có quyền kết luận về cuộc đời người khác. Thế là một dòng chữ được gõ xuống. Một chiếc “mác” được dán lên. Một con người bằng xương bằng thịt, có cha mẹ, có gia đình, có những nỗi đau chưa kể và những cố gắng chưa ai biết, bỗng bị thu nhỏ thành vài chữ: “đạo đức giả”, “phản bội”, “ăn bám”, “hư hỏng”, “cơ hội”, “hết thuốc chữa”.
Ngày xưa, muốn đưa một người ra xét xử, ít ra còn phải có hồ sơ, có người làm chứng, có những thủ tục để tìm hiểu. Ngày nay, ở một số góc mạng, thủ tục được tinh giản đến mức đáng kinh ngạc: thấy một đoạn phim, đọc một lời kể, nhìn một tấm ảnh, rồi tuyên án. Bằng chứng có thể thiếu, nhưng sự tự tin thì thừa. Bối cảnh có thể mất, nhưng lời kết luận thì đủ cả chủ ngữ, vị ngữ và dấu chấm than. Người trong cuộc chưa kịp biết mình đang bị cáo buộc điều gì, người ngoài đã biết chắc người ấy là loại người nào.
Chúng ta đang sống trong một thời đại mà điện thoại có thể nhận diện khuôn mặt rất nhanh, còn con người lại có thể quên khuôn mặt của nhau rất dễ. Ta nhìn thấy tài khoản, ảnh đại diện, đoạn trích, vài chữ chạy trên màn hình, rồi tưởng đã nhìn thấy trọn một đời người. Một cuộc đời mấy chục năm được gói trong mười lăm giây. Một câu chuyện phức tạp được ép vào một tiêu đề. Một con người có khả năng thay đổi được đóng đinh vào một tính từ.
Và điều đáng sợ nhất là người đóng đinh có khi vẫn nghĩ mình đang làm việc tốt.
Họ bảo mình đang bảo vệ sự thật. Họ nói mình đang đứng về phía công lý. Họ khẳng định mình chỉ muốn cộng đồng được cảnh giác. Nhưng lạ lắm: sự thật chưa được kiểm chứng mà đã được bảo vệ rất hăng; công lý chưa nghe đủ các bên mà đã biết phải xử ai; cộng đồng chưa được cung cấp thông tin đầy đủ mà đã được huy động để nổi giận. Có người viết một bài dài để đòi người khác chịu trách nhiệm, nhưng đến khi bị hỏi về nguồn tin thì nhẹ nhàng trả lời: “Tôi thấy người ta đăng nên chia sẻ thôi.”
Hai chữ “thôi” ấy nhỏ thật. Nhưng cái bóng nó để lại trên đời người khác có khi rất lớn.
Nhãn mác trên một món hàng giúp người mua biết bên trong có gì. Còn nhãn mác ta dán lên một con người thường giúp ta khỏi phải tìm hiểu bên trong họ có gì. Đã gọi người ấy là “xấu” thì không cần nghe điều họ nói. Đã gọi người ấy là “giả hình” thì việc tốt nào họ làm cũng có thể bị giải thích thành diễn kịch. Đã gọi người ấy là “phản bội” thì mọi lời phân trần đều bị xem là ngụy biện. Chiếc mác được dán xong là cánh cửa đối thoại đóng lại.
Con người thích sự đơn giản. Điều đó dễ hiểu. Nhưng có những sự đơn giản phải trả giá bằng sự bất công. Một người làm một việc sai không có nghĩa là toàn bộ cuộc đời họ chỉ còn là cái sai ấy. Một người nói một câu thiếu khôn ngoan không có nghĩa là họ không còn bất cứ điều gì đáng lắng nghe. Một người chưa hiểu đúng một vấn đề không vì thế mà trở thành kẻ thù của sự thật. Một người khác quan điểm với ta không đương nhiên là người khác lương tâm với ta.
Nhưng chúng ta thường thiếu kiên nhẫn với những phân biệt ấy. Chúng ta muốn nhanh. Nhanh để đọc, nhanh để hiểu, nhanh để giận, nhanh để bình luận. Chỉ có việc xin lỗi là thường chậm.
Có khi chậm đến mức người bị tổn thương đã phải sống qua nhiều đêm mất ngủ, còn người gây tổn thương vẫn đang đợi “thời điểm thích hợp” để nói một câu rất ngắn.
Hãy thử hình dung một người thức dậy vào buổi sáng và nhận ra tên mình đang bị chuyền đi trong những nhóm trò chuyện. Điện thoại rung liên tục. Có người hỏi thăm, có người dò xét, có người giả vờ quan tâm để lấy thêm chi tiết. Người ấy đọc những câu nói về mình mà không nhận ra chính mình trong đó. Một cử chỉ bị giải thích theo nghĩa xấu. Một lời nói bị tách khỏi câu chuyện. Một bức ảnh được đặt dưới tiêu đề đầy ám chỉ. Và từ đó, hàng trăm người xa lạ bắt đầu nói như thể họ đã ngồi trong tâm hồn người ấy suốt nhiều năm.
Người ngoài gọi đó là “một vụ đang nóng”. Người trong cuộc phải mang nó đến bàn ăn, đến nơi làm việc, đến giấc ngủ, đến ánh mắt của con cái. Người ngoài xem xong rồi lướt tiếp. Người trong cuộc không thể lướt qua đời mình.
Đối với đám đông, đó là một nội dung. Đối với một gia đình, đó có thể là một cơn khủng hoảng.
Một đứa trẻ có thể không hiểu những lời người ta đang nói về cha mẹ mình, nhưng hiểu rất rõ sự thay đổi trong nhà: mẹ ít nói hơn, cha ngồi lặng hơn, bữa ăn trở nên căng thẳng, tiếng điện thoại làm mọi người giật mình. Một người già có thể không biết dùng mạng xã hội, nhưng vẫn thấy con mình đang bị đối xử bằng sự lạnh lùng. Một người đang cố gắng làm lại cuộc đời có thể bị kéo ngược về một lỗi cũ, như thể mọi nỗ lực sau đó không đáng được tính đến.
Có những lời không để lại vết thương trên da, nhưng khiến một người không còn muốn bước ra khỏi nhà. Có những tiếng cười khiến người bị cười không còn đủ can đảm bước vào chỗ đông người. Có những câu ám chỉ khiến họ phải giải thích với hết người này đến người khác, trong khi chẳng biết sự nghi ngờ đã lan đến đâu.
Danh dự bị tổn thương không phải một vết bẩn có thể lau sạch bằng một lần đính chính. Nó đi vào những mối tương quan. Nó nằm trong những câu hỏi chưa được nói ra. Nó có thể làm mất một cơ hội việc làm, làm người ta bị xa lánh, làm một gia đình phải chịu điều tiếng. Và ngay cả khi sự thật đã được làm rõ, vẫn có người bảo: “Chắc cũng phải có gì thì người ta mới nói.”
Đó là câu nói rất thuận tiện cho những ai không muốn chịu trách nhiệm về phán đoán của mình. Nếu cáo buộc đúng, họ đúng. Nếu cáo buộc sai, họ vẫn tìm được cách nghi ngờ tiếp. Người bị cáo buộc phải chứng minh đến kiệt sức, còn người nghi ngờ chỉ cần khoanh tay.
Thật tài tình: một thứ công lý trong đó người kết án không bao giờ có thể sai.
Chúng ta thường lên án hàng giả vì nó làm người mua bị lừa. Nhưng ta lại dễ dàng tiêu thụ những câu chuyện giả về người khác, miễn câu chuyện ấy hợp với điều mình muốn tin. Một món hàng không rõ xuất xứ thì dè chừng. Một tin tố cáo không rõ nguồn thì chia sẻ ngay. Mua thực phẩm còn hỏi ngày sản xuất, hạn sử dụng; nhận một tin đồn về con người thì không hỏi ai nói, nói khi nào, biết bằng cách nào, có kiểm chứng chưa.
Dạ dày được bảo vệ khá kỹ. Lương tâm đôi khi được cho ăn bất cứ thứ gì.
Có người rất thận trọng khi cho con uống một viên thuốc, nhưng rất vô tư khi cho cả nhóm đọc một lời vu khống. Họ sợ thuốc sai làm hại cơ thể, mà quên thông tin sai cũng có thể làm hại đời sống. Họ kiểm tra một số tài khoản trước khi chuyển tiền, nhưng không kiểm tra một cáo buộc trước khi chuyển tiếp. Mất tiền thì biết mình bị lừa. Làm người khác mất danh dự thì có khi còn tưởng mình đang phục vụ cộng đồng.
Thói dán mác càng nguy hiểm khi được trang điểm bằng giọng điệu đạo đức.
“Không phải tôi xét đoán đâu, nhưng người như thế thì…”
“Xin mọi người cầu nguyện, vì tôi nghe nói anh ấy…”
“Tôi không muốn nói xấu, nhưng cần cho cộng đoàn biết…”
Có những câu mở đầu rất khiêm nhường, còn phần sau thì đủ sức làm một người không còn chỗ đứng. Có những lời mời cầu nguyện thực chất là một cách phát tán chuyện riêng tư. Có những lời “cảnh báo trong tình bác ái” chứa đầy những chi tiết chưa xác thực, được kể với sự thích thú mà người nói cố giấu dưới vẻ lo lắng.
Lời cầu nguyện không phải phong bì để bỏ tin đồn vào rồi gửi đi cho hợp đạo.
Nếu thực sự lo cho một người, ta có thể tìm cách hỏi thăm họ, khuyên bảo họ, giúp họ tiếp cận sự hỗ trợ cần thiết. Nếu có một nguy cơ cụ thể đối với người khác, ta có thể báo cho người có trách nhiệm bằng thông tin rõ ràng. Nhưng đem chuyện ra cho hàng trăm người bàn tán rồi kết thúc bằng “xin Chúa thương” không làm hành vi ấy tự động trở nên bác ái.
Danh Chúa không thể được dùng để khử trùng một lời độc địa.
Điều đau lòng là trong cộng đoàn đức tin, việc dán mác đôi khi diễn ra bằng những từ nghe rất quen: người ấy “nguội lạnh”, người kia “không có tinh thần”, gia đình nọ “bê bối”, bạn trẻ này “hư”, người khác “chống đối”. Có khi chỉ vì một người vắng mặt vài lần, không tham gia một chương trình, nêu một câu hỏi hoặc không thuận theo một ý kiến, họ đã bị xếp vào một ngăn rất khó thoát ra.
Chúng ta có thể thuộc tên của các nhân đức, nhưng lại quá nhanh trong việc đặt tên cho khuyết điểm của người khác.
Một người ít xuất hiện có thể đang chăm sóc mẹ bệnh. Một người chưa đóng góp có thể vừa mất việc. Một bạn trẻ khó gần có thể đang mang nỗi xấu hổ mà không biết nói với ai. Một người phản ứng vụng về có thể đã bị tổn thương từ trước. Những khả năng ấy không có nghĩa là mọi hành vi đều được miễn trách nhiệm. Chúng chỉ nhắc ta rằng điều mình nhìn thấy chưa chắc là toàn bộ điều đang xảy ra.
Trước khi gọi một người là vô tâm, có lẽ nên hỏi họ đang phải gánh điều gì. Trước khi gọi một người là chống đối, có lẽ nên nghe xem họ muốn nói điều gì. Trước khi gọi một gia đình là bê bối, có lẽ nên nhớ trong gia đình ấy còn có những con người đang cố đứng vững.
Người ta thường muốn được hiểu theo hoàn cảnh, nhưng lại đánh giá người khác theo biểu hiện. Tôi nóng giận vì tôi đang chịu áp lực. Anh nóng giận vì anh có bản tính xấu. Tôi quên vì tôi quá nhiều việc. Chị quên vì chị không có trách nhiệm. Tôi nói chưa đúng vì tôi lỡ lời. Người khác nói chưa đúng vì họ thiếu tư cách.
Chúng ta có thể rất rộng lượng với hồ sơ của mình và rất nghiêm khắc với hồ sơ của thiên hạ.
Nếu sự công bằng bắt đầu bằng việc dùng cùng một thước đo, có lẽ mỗi người cần kiểm tra lại chiếc thước đang cầm. Có những chiếc thước co lại khi đo mình và dài ra khi đo người khác.
Lời Đức Giêsu cảnh tỉnh về việc xét đoán không bảo chúng ta thôi phân biệt đúng sai. Một cộng đoàn cần biết bảo vệ người yếu thế, ngăn chặn hành vi gây hại, làm sáng tỏ những điều sai trái. Không thể lấy lý do “đừng xét đoán” để bịt miệng người bị tổn thương, che giấu sự lạm dụng hoặc buộc người ta im lặng trước bất công.
Điều cần từ bỏ là sự kết án hồ đồ, sự tự mãn khi đứng trên người khác, sự vội vàng biến một thông tin thành phán quyết về cả một con người.
Phê bình một hành vi cụ thể cần sự rõ ràng. Quy chụp một nhân cách thường chỉ cần một tính từ. Nói “việc này cần được điều tra vì có dấu hiệu gây hại” khác với nói “người ấy chắc chắn là một kẻ ghê tởm”. Bảo vệ người bị tổn thương cần lòng can đảm và sự cẩn trọng. Huy động đám đông nhục mạ một người có thể chỉ cần lòng giận dữ.
Ngay cả khi một người đã làm điều sai, phẩm giá của họ vẫn phải được tôn trọng. Họ có thể phải chịu trách nhiệm, sửa sai, bồi hoàn, chấp nhận những giới hạn cần thiết để bảo vệ người khác. Nhưng không ai có quyền biến sự sai trái của họ thành một cuộc vui. Không ai được lấy nỗi đau của gia đình họ làm phụ họa. Không ai được lôi con cái họ vào một bản án mà những đứa trẻ ấy không có trách nhiệm.
Công lý không cần chúng ta trở nên tàn nhẫn để chứng minh mình nghiêm túc.
Trong ánh sáng đức tin, con người mang hình ảnh Thiên Chúa. Phẩm giá ấy không tăng theo số lượt thích và không giảm theo số lời chế giễu. Dư luận có thể làm tổn thương cách một người được nhìn nhận, nhưng không được quyền định nghĩa toàn bộ giá trị của họ. Người bị dán mác không trở thành chiếc mác ấy. Họ vẫn là một con người, với đời sống rộng hơn điều đám đông đang nói.
Chúng ta cần giữ điều đó trong lòng, nhất là khi tức giận.
Bởi lúc bình tĩnh, ai cũng có thể nói lời đẹp về phẩm giá. Lúc bất đồng, phẩm giá người khác mới dễ bị đem ra mặc cả. Khi người ấy thuộc nhóm mình, ta nhớ phải nghe đầy đủ. Khi người ấy ở phía khác, ta thấy một đoạn cắt là đủ. Khi người mình quý bị tố cáo, ta nhắc phải chờ bằng chứng. Khi người mình ghét bị tố cáo, ta bảo: “Nhìn là biết rồi.”
Chân lý bị đối xử theo tình cảm như thế sẽ rất khó đứng vững.
Có một kiểu nghèo khó đáng lo hơn thiếu thông tin: có thông tin mà không muốn tìm hiểu, có khả năng kiểm chứng mà không muốn kiểm chứng, có cơ hội nghe người khác mà không muốn nghe. Người ta đã có sẵn kết luận và chỉ cần chọn những mẩu chuyện để trang trí cho nó. Một tấm ảnh trở thành vật liệu. Một câu nói trở thành vật liệu. Một tin đồn trở thành vật liệu. Cuối cùng, bức chân dung được dựng lên trông rất sinh động, chỉ có điều không giống người thật.
Rồi bức chân dung ấy được chia sẻ như một sự thật hiển nhiên.
Đáng buồn hơn, người chia sẻ có thể chẳng thù ghét nạn nhân. Họ chỉ muốn có chuyện để nói. Chỉ muốn được chú ý. Chỉ muốn nhóm bớt im lặng. Chỉ muốn tỏ ra mình biết tin sớm. Chỉ muốn tham gia cho vui.
Nhưng nỗi đau của một con người không thể được tính bằng mức độ hứng thú của người xem.
“Cho vui” là một lý do quá nhỏ để biện minh cho một hậu quả quá lớn.
Chúng ta cũng cần cẩn trọng khi nói về những hậu quả nghiêm trọng của sự công kích trên mạng. Việc bị làm nhục, đe dọa hoặc xa lánh có thể gây đau khổ sâu sắc và làm tình trạng của một người thêm bấp bênh. Nhưng không thể nhìn một bi kịch rồi đơn giản quy tất cả vào một nguyên nhân, hoặc dùng nỗi đau ấy để dựng thêm một phiên tòa kết án những người khác. Điều thiết thực là giảm sự gây hại, ở bên người đang khủng hoảng, giúp họ được hỗ trợ, và chấm dứt việc biến đời sống riêng tư của họ thành nội dung cho đám đông tiêu thụ.
Đừng đợi một người gục xuống rồi mới khám phá rằng họ có trái tim.
Đừng đợi một gia đình tan nát rồi mới nói rằng mình chỉ “hơi quá lời”.
Đừng đợi sự thật được công bố rồi mới tiếc rằng mình đã “chia sẻ hơi nhanh”.
Có những điều có thể tránh được ngay từ lúc ngón tay còn đang đặt trên nút gửi.
Mùa Vọng mời chúng ta tỉnh thức. Nhưng tỉnh thức không có nghĩa là thức thật khuya để theo dõi thêm một vụ việc, săn thêm một lời sơ hở, đọc thêm những bình luận đang nóng. Có người thức đến hai giờ sáng để canh xem ai nói sai, nhưng suốt nhiều tháng không dừng lại một lần để nghe lương tâm mình. Có người rất nhạy với lỗi của thiên hạ, còn khi lòng mình đã trở nên cay nghiệt thì không nhận ra.
Tỉnh thức bắt đầu bằng việc nhìn vào bóng tối của chính mình.
Tôi có thích thú khi thấy người khác mất uy tín không? Tôi có mong một tin xấu là thật chỉ vì nó liên quan đến người mình không ưa không? Tôi có kể lại chuyện riêng tư để được chú ý không? Tôi có dùng câu “ai cũng biết” để che việc chính mình không biết rõ không? Tôi có giữ một ảnh chụp màn hình như người ta giữ một viên đá, chờ lúc thuận tiện để ném không?
Những câu hỏi ấy khó chịu. Nhưng sự khó chịu có khi là dấu hiệu lương tâm vẫn còn biết lên tiếng.
Chúng ta thường chuẩn bị Giáng sinh bằng việc trang trí nhà cửa, dựng hang đá, mắc đèn, tập hát. Những việc ấy đẹp. Nhưng nếu ngoài cửa đầy ánh sáng mà trong lòng vẫn nuôi ý muốn làm nhục người khác, sự chuẩn bị của ta còn dang dở. Có thể ta đã dành nhiều công sức làm cho hang đá sáng hơn, mà chưa dành đủ can đảm để làm cho cuộc trò chuyện của mình bớt tối.
Hài Nhi được đặt trong máng cỏ nhắc chúng ta đến sự mong manh của con người. Một trẻ thơ cần được nâng niu. Một người bị tổn thương cũng cần được nâng niu. Có những tâm hồn đang run lên trước một đám đông chỉ chờ thêm chi tiết để bình luận. Có những người không cần ta phát biểu thật hay về lòng thương xót; họ cần ta thôi làm họ đau.
Đôi khi món quà đầu tiên ta có thể dâng cho Chúa là một lời độc địa đã không được gửi đi.
Đôi khi một việc sám hối rất cụ thể là xóa một bài sai, viết một lời đính chính, gọi điện xin lỗi, hoặc ngừng kể tiếp điều mình không có quyền kể.
Nhưng cần nói thật: xóa bài chưa phải lúc nào cũng đủ. Bài viết đã có người chụp lại. Tin nhắn đã có người chuyển tiếp. Người đọc đã mang sự nghi ngờ đi nơi khác. Vì thế, nếu mình đã làm thông tin sai lan truyền, trách nhiệm sửa chữa phải hướng đến những nơi mình đã gây ảnh hưởng. Đã nói trong nhóm thì cần đính chính trong nhóm. Đã viết công khai thì cần sửa công khai. Đã khiến người khác tin một điều sai thì cần giúp họ nhận ra điều ấy sai.
Không thể gieo nghi ngờ bằng loa rồi xin lỗi bằng tiếng thì thầm.
Cũng không nên xin lỗi theo kiểu giữ lại phần kết án: “Tôi xin lỗi nếu anh chị cảm thấy bị xúc phạm.” Câu ấy dễ đặt gánh nặng lên cảm xúc của người bị tổn thương. Nếu mình đã viết sai, cần nói mình viết sai. Nếu mình đã quy chụp, cần nhận mình quy chụp. Nếu mình chưa kiểm chứng, cần nói rõ mình chưa kiểm chứng. Lời xin lỗi trưởng thành không cần dài, nhưng cần thật và cần có việc sửa chữa đi kèm.
Có người sợ đính chính vì mất mặt. Nhưng giữ thể diện bằng cách để một người khác tiếp tục chịu tiếng oan là một cái giá không thể chấp nhận. Danh dự của mình không được xây trên sự tổn thương của người khác.
Và đôi khi, chính việc dám nhận sai mới làm người khác có thể tin mình trở lại.
Một cộng đoàn Kitô hữu cần học cách bảo vệ sự thật từ những việc rất nhỏ. Khi nghe một câu chuyện bất lợi về người khác, đừng lập tức hỏi thêm những chi tiết hấp dẫn; hãy hỏi điều đó có được biết chắc không. Khi thấy một lời quy chụp, đừng góp thêm một tính từ. Khi ai đó đang bị đem ra làm trò cười, hãy nhớ người ấy không có mặt để tự bảo vệ. Khi một chuyện cần được giải quyết nghiêm túc, hãy đưa nó đến người có trách nhiệm thay vì biến nó thành một màn bàn tán không hồi kết.
Chúng ta không cần trở thành người điều tra mọi chuyện. Chúng ta chỉ cần biết giới hạn điều mình biết.
Câu “tôi chưa rõ” không làm ta kém thông minh. Câu “cần nghe thêm” không làm ta yếu đuối. Câu “đừng vội kết luận” không có nghĩa là bênh vực điều sai. Những lời ấy có thể giữ cho một cuộc trò chuyện còn chỗ dành cho sự thật.
Một người trưởng thành có thể chịu được việc chưa biết ngay câu trả lời.
Điều đó đặc biệt cần trong gia đình. Trẻ em học cách nhìn người khác từ người lớn. Nếu bàn ăn thường xuyên là nơi người lớn kể chuyện hàng xóm bằng giọng khinh miệt, các em sẽ học rằng một con người có thể trở thành trò tiêu khiển. Nếu cha mẹ gọi người khác bằng những chiếc mác nặng nề, các em sẽ học dùng chiếc mác thay cho sự tìm hiểu. Rồi đến khi các em bị bạn bè quy chụp, chúng ta lại ngạc nhiên sao trẻ con bây giờ có thể tàn nhẫn như vậy.
Có những điều trẻ đã học từ chúng ta, chỉ là chúng dùng lại ở một nơi khác.
Đừng dạy con tôn trọng con người trong bài học, rồi làm nhục con người trong câu chuyện thường ngày. Đừng bắt con không được nói xấu bạn, trong khi người lớn vẫn coi việc nói xấu nhau là một sinh hoạt bình thường sau bữa ăn. Đừng bảo con phải xin lỗi, rồi để con nhìn thấy mình quanh co khi bị chỉ ra một lỗi rõ ràng.
Một lời nhận sai của cha mẹ có thể là bài học đạo đức đáng nhớ hơn nhiều lời răn.
Với người đang bị dán mác, xin đừng để tiếng ồn của đám đông trở thành tiếng nói duy nhất trong lòng mình. Điều người ta đang nói không bao trùm toàn bộ con người bạn. Nếu bạn đã sai, bạn vẫn có thể chịu trách nhiệm và bắt đầu sửa đổi. Nếu bạn đang bị hiểu lầm, bạn có quyền tìm sự hỗ trợ để làm sáng tỏ. Nếu bạn đang quá mệt, bạn không cần một mình đọc hết mọi bình luận để chứng minh mình mạnh mẽ.
Hãy tìm một người đáng tin có thể ở bên, nghe bạn nói, giúp bạn xử lý từng việc cụ thể. Có những lúc điều cần nhất không phải một bài phản bác dài, mà là một sự hiện diện đủ bình tĩnh để bạn không bị cuốn trôi trong nỗi sợ.
Và xin những người ở gần đừng đứng ngoài chỉ vì chưa biết nói câu gì. Một lời hỏi thăm không dò xét, một bữa cơm, một cuộc gọi, một việc giúp đỡ nhỏ có thể làm người đang đau cảm thấy mình chưa bị bỏ rơi. Đừng bắt họ kể lại toàn bộ câu chuyện để đổi lấy sự quan tâm. Đừng đem điều họ tin tưởng chia sẻ đi kể cho người khác. Hãy cho họ một nơi có thể thở.
Trong một thế giới quá nhiều người muốn phát biểu, người biết lắng nghe trở nên quý biết bao.
Chúng ta không thể làm cho mạng xã hội hết mọi sự tàn nhẫn chỉ bằng một bài viết. Nhưng mỗi người có thể ngừng cung cấp thêm vật liệu cho sự tàn nhẫn ấy. Có thể không chuyển tiếp một tin đồn. Có thể không hùa vào một cuộc làm nhục. Có thể hỏi lại nguồn. Có thể nhắc nhau dùng lời chính xác. Có thể tách việc cần phê bình khỏi những lời xúc phạm không cần thiết. Có thể nhận lỗi trước khi bị buộc phải nhận.
Đó là những chọn lựa nhỏ, nhưng có thật.
Và đức ái chỉ trở nên đáng tin khi đi vào những chọn lựa có thật.
Lời nói của chúng ta có thể làm một người co lại, cũng có thể giúp họ đứng dậy. Có thể đóng cửa, cũng có thể mở đường. Có thể đẩy họ vào sự cô độc, cũng có thể nhắc họ rằng vẫn còn người sẵn lòng nghe. Một câu hỏi được đặt với thiện chí có thể tháo được điều mà hàng trăm lời kết luận chỉ làm rối thêm. Một lời đính chính có thể chặn bớt sự nghi ngờ. Một lời xin lỗi có thể bắt đầu việc chữa lành, dù không xóa ngay mọi hậu quả.
Vì thế, đừng xem nhẹ quyền lực của một lời nói, và cũng đừng xem nhẹ trách nhiệm đi cùng quyền lực ấy.
Chúng ta đã có những thiết bị đủ thông minh để sửa lỗi chính tả. Nhưng chưa có thiết bị nào có thể thay ta sửa sự thiếu bác ái. Điện thoại có thể hỏi “bạn có chắc muốn xóa không?”, còn lương tâm cần học hỏi “bạn có chắc muốn gửi không?”. Màn hình có thể báo pin yếu. Tâm hồn cũng có những lúc đã cạn sự kiên nhẫn, cạn sự công bằng, cạn lòng thương xót, và cần được đưa về với cầu nguyện trước khi tiếp tục nói về người khác.
Có lẽ sẽ tốt hơn nếu trước một lời bình luận cay nghiệt, chúng ta biết đặt điện thoại xuống một lúc.
Nhìn lại khuôn mặt người mình sắp viết về. Nhớ rằng họ có một gia đình. Nhớ rằng ta chưa biết hết câu chuyện. Nhớ rằng việc nói đúng cũng phải đi cùng cách nói có trách nhiệm. Nhớ rằng không ai trong chúng ta muốn toàn bộ cuộc đời mình bị xét theo khoảnh khắc tệ nhất.
Và nhớ rằng trước Thiên Chúa, chúng ta cũng là những con người rất cần được hiểu bằng lòng thương xót.
Mùa Vọng là thời gian chờ Chúa đến. Nhưng Chúa đến cũng để hỏi chúng ta đã đối xử thế nào với những người Người trao vào đời mình. Trong số ấy có cả người ta không thích, người ta không hiểu, người từng sai, người khác quan điểm, người đang trở thành tâm điểm của một cuộc bàn tán. Họ vẫn là những con người phải được nhìn nhận bằng sự thật và phẩm giá.
Xin đừng chuẩn bị đón Chúa bằng một tâm hồn đang vui vì người khác bị hạ thấp.
Xin đừng hát về bình an trong khi bàn phím vẫn đang gieo sự sợ hãi.
Xin đừng nói mình yêu sự thật mà chỉ chịu nghe điều thuận ý.
Xin đừng biến một con người thành chiếc mác để rồi yên tâm rằng mình đã hiểu họ.
Lạy Chúa Giêsu, chúng con thú nhận rằng có khi mình đã nói quá nhanh và nghe quá ít. Có khi chúng con đã thích một tin xấu vì nó làm người mình không ưa bị mất uy tín. Có khi chúng con đã mượn danh công lý để thỏa mãn cơn giận, mượn danh quan tâm để kể chuyện riêng tư, mượn danh bảo vệ cộng đoàn để làm một người không còn cảm thấy mình thuộc về cộng đoàn ấy.
Xin cho chúng con can đảm nhìn nhận những điều đó.
Xin giữ chúng con khỏi sự tự tin của người biết quá ít mà kết luận quá nhiều. Xin dạy chúng con hỏi trước khi quy chụp, kiểm chứng trước khi chia sẻ, lắng nghe trước khi trả lời. Khi cần lên tiếng trước điều sai, xin cho chúng con nói bằng sự rõ ràng và trách nhiệm. Khi đã làm điều sai, xin cho chúng con nhận lỗi bằng sự thật và sửa chữa bằng hành động.
Xin nâng đỡ những người đang mang tiếng oan, những người đang bị làm nhục, những gia đình đang chịu sức ép của những lời bàn tán. Xin cho họ gặp được người biết ở bên mà không dò xét, biết giúp đỡ mà không lợi dụng, biết lắng nghe mà không đem câu chuyện đi kể tiếp.
Xin cho ánh sáng mùa Vọng đi vào cả những góc tối trong cách chúng con nói về nhau. Để một ngày, khi cầm điện thoại lên, chúng con nhớ rằng ở bên kia màn hình vẫn là một con người.
Một con người Chúa yêu.
Một con người chúng con không có quyền biến thành trò vui.
Một con người cần được gặp bằng sự thật, công bằng và lòng thương xót.
Lm. Anmai, CSsR.