GIA ĐÌNH LÀ NƠI CON NGƯỜI HỌC LÀM NGƯỜI Lm. Anmai, CSsR.

GIA ĐÌNH LÀ NƠI CON NGƯỜI HỌC LÀM NGƯỜI Lm. Anmai, CSsR.
Có những điều con người có thể học rất giỏi ở trường mà vẫn phải mất gần cả đời mới hiểu được khi trở về nhà. Ta có thể thuộc lòng định nghĩa về tình yêu, nhưng chỉ thật sự hiểu tình yêu là gì khi thấy mẹ thức thêm một giờ vì con sốt, thấy cha đi làm về mệt vẫn ngồi nghe con kể một chuyện tưởng chừng rất nhỏ, thấy người bạn đời lặng lẽ để phần cơm ngon hơn cho người kia. Ta có thể nói nhiều về lòng tôn trọng, nhưng chỉ thật sự học được lòng tôn trọng khi sống chung với một người có tính khí khác mình mà vẫn không tìm cách làm cho họ trở thành bản sao của mình. Ta có thể bàn về tự do, nhưng chỉ hiểu tự do trưởng thành ra sao khi nhận ra rằng mỗi quyết định của mình đều chạm đến đời sống của những người cùng chung một mái nhà.
Bởi thế, gia đình là một trong những nơi tốt nhất để con người học hỏi giá trị đích thực của mình. Không phải vì gia đình nào cũng êm ấm, cha mẹ nào cũng khôn ngoan, anh chị em nào cũng hòa thuận. Nhiều gia đình mang những vết thương thật sâu. Có những người phải lớn lên giữa thiếu thốn, căng thẳng hoặc đổ vỡ. Nhưng chính điều đó càng cho thấy gia đình có sức ảnh hưởng lớn lao đến chừng nào: những gì diễn ra nơi mái nhà có thể nâng một con người đứng dậy, cũng có thể để lại trong họ nỗi đau rất lâu. Vì vậy, chăm sóc gia đình không phải là giữ gìn một hình ảnh đẹp bên ngoài. Đó là chăm sóc nơi con người lần đầu học mình là ai, người khác là ai, và phải sống với nhau thế nào.
Trong gia đình, đứa trẻ không bắt đầu bằng một bài học về phẩm giá. Nó bắt đầu bằng một tiếng gọi tên. Có người nghe tiếng khóc của nó và bước tới. Có người kiên nhẫn đút cho nó từng muỗng cơm. Có người cúi xuống buộc lại dây giày, lau khuôn mặt lem luốc, hỏi vì sao hôm nay nó buồn. Trước khi biết diễn đạt bằng lời rằng “tôi có giá trị”, đứa trẻ đã cảm nhận được điều ấy qua cách người lớn đối xử với mình. Một em bé được yêu thương sẽ dần hiểu rằng mình đáng được yêu, ngay cả khi chưa làm nên điều gì đáng kể. Một em bé được lắng nghe sẽ dần hiểu rằng tiếng nói của mình có ý nghĩa. Một em bé được sửa dạy mà không bị hạ nhục sẽ học rằng mình có thể phạm lỗi, nhận lỗi và lớn lên, chứ không bị đóng đinh mãi vào lỗi lầm ấy.
Đó là bài học đầu tiên về giá trị con người: một người đáng quý trước khi người ấy thành công. Trong nhà, đứa con học kém vẫn là con. Người cha thất nghiệp vẫn là cha. Người mẹ đau yếu vẫn là mẹ. Ông bà khi không còn làm được việc gì cho gia đình vẫn là ông bà, vẫn cần được hỏi han, kính trọng và ở bên. Nếu một mái nhà chỉ dành sự dịu dàng cho người giỏi giang, khỏe mạnh, kiếm được nhiều tiền hoặc làm mình nở mặt với thiên hạ, thì mái nhà ấy đang dạy một bài học rất đau: con người chỉ đáng yêu khi còn hữu ích. Trái lại, khi cả nhà biết chăm sóc người yếu nhất, gia đình nói lên một sự thật không cần diễn thuyết: phẩm giá con người không tăng giảm theo thu nhập, điểm số, tuổi tác hay sức khỏe.
Gia đình cũng là nơi đầu tiên ta học sống giữa tự chủ và cộng đồng. Đứa trẻ cần được lớn lên thành một con người có suy nghĩ, có khả năng chọn lựa và chịu trách nhiệm. Cha mẹ không thể sống thay con mãi. Không thể chọn thay con mọi người bạn, quyết định thay con mọi ngã rẽ, rồi mong một ngày con bỗng biết tự mình đứng vững. Nhưng tự chủ không có nghĩa là muốn làm gì cũng được. Một người sống trong gia đình sẽ sớm nhận ra giờ giấc của mình ảnh hưởng đến giấc ngủ người khác; lời nói của mình có thể làm vui hoặc làm đau cả một bữa cơm; cách tiêu tiền của mình có thể khiến người thân phải lo âu; một lời hứa không giữ có thể làm người khác mất lòng tin.
Bài học ấy bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Đứa con muốn đi chơi và được cha mẹ hỏi đi đâu, về lúc nào. Người trẻ có thể khó chịu vì nghĩ mình đang bị kiểm soát. Cha mẹ cũng có thể lầm tưởng rằng hỏi thật nhiều là đã yêu thương thật nhiều. Nhưng trong một gia đình biết đối thoại, câu chuyện sẽ đi xa hơn việc xin phép hay cấm đoán. Cha mẹ học cách nói rõ nỗi lo của mình và lắng nghe lý do của con. Người con học cách trình bày mong muốn, giữ lời hứa và hiểu rằng sự an tâm của người thân cũng là điều đáng quan tâm. Từng cuộc trò chuyện như thế giúp một người tập làm chủ đời mình mà vẫn biết mình thuộc về người khác.
Tự do đẹp nhất không phải là tự do không ai được đụng đến mình. Đó là tự do của người có thể nói: “Con chọn điều này, con hiểu vì sao mình chọn, con nhận trách nhiệm về nó, và con không quên những người có thể chịu ảnh hưởng từ lựa chọn của con.” Trong gia đình, người ta học rằng có một khoảng cách rất lớn giữa “đây là đời tôi” và “đời tôi có liên hệ với đời người khác”. Biết mình có quyền chọn là bước đầu của trưởng thành. Biết dùng quyền ấy với lương tâm và tình thương mới là chiều sâu của trưởng thành.
Tuy nhiên, gia đình chỉ dạy được bài học ấy khi người lớn cũng biết tôn trọng tự do của nhau và của con cái. Nếu cha mẹ nhân danh tình yêu để áp đặt mọi điều, con có thể vâng lời trước mặt nhưng giấu kín lòng mình. Nếu người chồng luôn quyết thay vợ, hoặc người vợ xem mọi khác biệt của chồng là sai, thì trẻ nhỏ sẽ học rằng sống chung nghĩa là một người phải thắng và một người phải chịu. Còn khi đứa trẻ được phép đặt câu hỏi, được giải thích, được thử sức trong giới hạn phù hợp, được chịu trách nhiệm về những sai sót vừa sức mình, nó sẽ hiểu: gia đình là nơi mình được chuẩn bị để bước ra đời, chứ không phải nơi mình phải ở mãi trong vòng tay kiểm soát.
Gia đình còn dạy con người sống giữa hợp nhất và đa dạng. Người cùng một nhà có thể mang chung một họ, cùng ngồi quanh một bàn ăn, cùng đi lễ trong một giáo xứ, nhưng không vì thế mà nghĩ giống nhau, thích giống nhau, phản ứng giống nhau. Có người nói nhiều, có người ít lời. Có người quyết định rất nhanh, có người cần thời gian. Có đứa con thích học hành, có đứa khéo tay; một đứa mạnh dạn trước đám đông, một đứa nhạy cảm và chỉ mở lòng khi được ở riêng với người nó tin. Sống trong gia đình là gặp sự khác biệt mỗi ngày, ở khoảng cách rất gần. Ta không thể chỉ lịch sự vài phút rồi ai về nhà nấy. Ta phải học cách cùng sống, cùng ăn, cùng giải quyết những việc chung.
Chính ở đó, tình yêu được thử thách. Yêu một người khi họ luôn đồng ý với mình thì dễ. Yêu một người khác mình, đang lớn lên theo một hướng mình chưa hiểu, lại cần rất nhiều kiên nhẫn. Có người cha mong con nối nghiệp mình, nhưng con muốn theo một con đường khác. Có người mẹ thấy con gái ít nói thì lo lắng, trong khi con chỉ cần thêm thời gian để diễn đạt. Có đôi vợ chồng nhiều năm sống với nhau vẫn phải học lại cách lắng nghe, bởi điều một người xem là quan tâm có khi người kia cảm thấy ngột ngạt. Nếu mỗi khác biệt đều bị kết án là chống đối, ích kỷ hay không biết thương gia đình, mái nhà sẽ dần chật hẹp. Người ta vẫn ở cạnh nhau, nhưng không còn dám cho nhau thấy con người thật của mình.
Hợp nhất không đòi mọi người phải giống nhau. Một gia đình hợp nhất là gia đình có thể cùng gìn giữ những điều cốt lõi, trong khi vẫn dành chỗ cho mỗi thành viên lớn lên theo nét riêng của họ. Cha mẹ có thể giữ vững điều mình tin là đúng mà không cần chê bai mọi suy nghĩ khác mình. Con cái có thể trình bày lựa chọn của bản thân mà không cần phủ nhận công lao và kinh nghiệm của cha mẹ. Vợ chồng có thể bất đồng mà không dùng lời nói để hạ thấp nhau. Anh chị em có thể chọn những lối sống khác nhau mà vẫn đến bên nhau lúc hoạn nạn. Sự hiệp nhất như thế không tự nhiên mà có. Nó được xây bằng rất nhiều lần nhường lời cho người khác nói hết câu, rất nhiều lần hỏi lại để hiểu đúng, và rất nhiều lần chấp nhận rằng người mình yêu có một đời sống nội tâm không hoàn toàn nằm trong tay mình.
Có lẽ một trong những bài học khó nhất của gia đình là phân biệt giữa yêu thương và chiếm hữu. Cha mẹ yêu con nên lo cho tương lai của con. Nhưng nếu nỗi lo ấy khiến cha mẹ chỉ vui khi con đi đúng con đường mình đã vạch sẵn, tình yêu có thể trở thành gánh nặng. Con cái thương cha mẹ nên muốn cha mẹ bớt nhọc nhằn, nhưng đôi khi cũng phải chấp nhận rằng cha mẹ có những tập quán, nỗi sợ và cách biểu lộ tình cảm riêng, không thể đổi khác chỉ sau một cuộc nói chuyện. Vợ chồng yêu nhau nên muốn gần nhau, nhưng càng gần càng cần biết dành cho nhau sự tin tưởng, khoảng thở và lòng kính trọng. Gia đình dạy ta yêu một con người đang sống và đang thay đổi, thay vì chỉ yêu hình ảnh về họ mà mình đã cất giữ trong lòng.
Những giá trị lớn lao ấy thường hiện ra trong những chuyện rất thường. Một bữa cơm, chẳng hạn. Bữa cơm gia đình không chỉ để no bụng. Đó có thể là nơi một đứa trẻ tập chờ người đến sau, một người cha tập đặt điện thoại xuống để nghe con, một người mẹ được hỏi hôm nay có mệt không, một người ông kể lại câu chuyện cũ mà lần này mọi người chịu khó nghe đến hết. Cũng có khi bữa cơm ấy nặng nề vì một lời trách móc, một sự so sánh, một cơn giận chưa được hóa giải. Không phải cứ ngồi chung là đã gần nhau. Nhưng khi cả nhà cố gắng biến giờ ăn thành một khoảng thời gian có mặt thật sự cho nhau, họ đang âm thầm dạy nhau rằng mỗi người quan trọng hơn công việc còn dang dở và chiếc màn hình đang sáng.
Một việc nhà cũng có thể dạy nhiều điều. Khi đứa con được giao rửa chén, khi người cha tự tay quét nhà, khi người mẹ được nghỉ mà không phải thấy áy náy, gia đình đang nói về công bằng bằng hành động. Nếu mọi người chỉ chờ một người chăm sóc mình, tình yêu của người ấy rất dễ bị xem là điều đương nhiên. Có những người mẹ mệt đến kiệt sức mà cả nhà vẫn khen: “Mẹ hy sinh giỏi quá.” Có những người cha gồng gánh kinh tế đến không dám thú nhận mình đang sợ hãi. Thương nhau không chỉ là cảm động trước sự hy sinh của người thân; thương nhau còn là nhìn ra phần việc mình có thể gánh để người ấy bớt phải hy sinh. Khi mỗi thành viên hiểu mình có phần trong đời sống chung, cộng đồng gia đình mới trở thành nơi mọi người được nâng đỡ.
Gia đình cũng là trường học đầu tiên về lời nói. Một lời nói có thể làm người thân ấm lòng suốt cả ngày; một lời khác có thể ở lại trong họ nhiều năm. Đáng buồn là người ta thường giữ phép lịch sự với người ngoài mà lại dễ buông lời sắc lạnh với người trong nhà, như thể đã là người thân thì sẽ tự hiểu và tự tha thứ. Nhưng người thân cũng có trái tim. Đứa trẻ bị gọi là “vô dụng” không lập tức quên đi câu ấy chỉ vì cha mẹ nói trong lúc nóng giận. Người vợ bị chồng chế giễu trước mặt con cái không hết đau chỉ vì sau đó anh bảo mình đùa. Người cha già bị con gắt gỏng vì hỏi đi hỏi lại một điều không chỉ buồn vì câu trả lời; ông có thể buồn vì nhận ra sự hiện diện của mình đã trở thành phiền toái.
Bởi vậy, trong gia đình, con người phải học cách nói sự thật mà không làm nhục nhau. Có những điều cần sửa, có những sai lầm phải gọi đúng tên. Nhưng cùng một sự thật, ta có thể nói bằng giọng muốn giúp người kia đứng dậy, hoặc bằng giọng chỉ muốn cho họ thấy mình hơn họ. Trẻ em học cách đối thoại từ âm lượng và nét mặt của người lớn nhiều hơn từ những lời khuyên. Nếu cha mẹ biết xin lỗi khi nói sai, con sẽ hiểu xin lỗi không làm mất uy tín. Nếu vợ chồng biết dừng một cuộc cãi vã trước khi lời nói vượt khỏi tầm kiểm soát, con sẽ hiểu giận dữ có thể được điều chỉnh. Nếu cả nhà biết nói “cảm ơn” với nhau, những công việc âm thầm sẽ bớt bị coi như nghĩa vụ không tên.
Không gia đình nào tránh được va chạm. Có những ngày tất cả đều mệt. Có những chuyện tiền bạc làm vợ chồng lo lắng. Có những giai đoạn con cái khép cửa phòng và cha mẹ không biết phải bước vào thế nào. Có người thân mắc bệnh, có biến cố khiến nếp sống quen thuộc đảo lộn. Ta không thể đo giá trị của gia đình bằng số lần gia đình ấy không có bất đồng. Có lẽ nên nhìn vào cách mọi người đối diện với bất đồng: họ có thể ngồi lại sau cơn nóng giận không, có dám nhận phần sai của mình không, có còn muốn hiểu điều người kia đã trải qua không? Một gia đình biết hòa giải trao cho con cái một hành trang quý giá. Nó giúp con hiểu rằng một mối quan hệ có thể bị thương mà vẫn có cơ hội được chăm sóc, miễn là người ta nói thật, nhận trách nhiệm và kiên trì sửa đổi.
Dĩ nhiên, tha thứ không có nghĩa là bắt người bị tổn thương phải chịu đựng mãi. Có những hành vi xúc phạm, bạo lực hoặc kiểm soát gây nguy hiểm cần được ngăn chặn; người bị hại cần được bảo vệ và giúp đỡ. Không thể lấy hai chữ “gia đình” để buộc một người im lặng trước điều sai trái. Cũng không thể chỉ nói “hãy tha thứ” rồi bỏ mặc họ một mình trong nỗi sợ. Nếu gia đình là nơi học phẩm giá con người, thì chính trong gia đình, phẩm giá của người dễ bị tổn thương nhất phải được tôn trọng bằng hành động cụ thể. Một mái nhà chỉ thật sự là mái ấm khi mọi người có thể sống ở đó mà không phải nơm nớp sợ người mình yêu.
Đối với gia đình Kitô hữu, mọi bài học ấy còn được soi sáng bởi đức tin. Ta tin rằng con người được Thiên Chúa dựng nên và yêu thương. Nhưng niềm tin ấy cần có hình hài trong đời sống hằng ngày. Đứa con sẽ hiểu lòng thương xót của Chúa dễ hơn khi được cha mẹ đón nhận sau một lần thành thật nhận lỗi. Người chồng sẽ tin vào lời mời gọi yêu thương dễ hơn khi người vợ và chính anh biết chăm sóc nhau giữa những ngày chẳng còn sức nói lời ngọt ngào. Người mẹ sẽ cảm nhận mình được Thiên Chúa nhìn thấy khi gia đình nhận ra những nhọc nhằn lâu nay chị gánh và cùng chia sẻ với chị. Ông bà sẽ nghe lời khẳng định về giá trị sự sống với một niềm an ủi rất cụ thể khi con cháu vẫn muốn ngồi bên, hỏi chuyện và cầm tay mình.
Đức tin trong gia đình không lớn lên chỉ nhờ những lời nhắc “phải đi lễ”, “phải đọc kinh”, “phải sống tốt”, dù những điều ấy có chỗ đứng của chúng. Đức tin còn lớn lên khi đứa trẻ thấy người lớn cầu nguyện trong khó khăn mà vẫn hết lòng làm phần việc của mình; thấy cha mẹ đối xử tử tế với người nghèo, người phục vụ, người có hoàn cảnh khác mình; thấy người thân biết nhận lỗi thay vì dùng quyền làm cha mẹ hay tuổi tác để luôn giành phần đúng. Một lời kinh chung sẽ chạm sâu hơn khi sau lời kinh ấy, người ta biết nhìn nhau dịu lại. Một bài học giáo lý sẽ ở lại lâu hơn khi nó được sống trong cách gia đình chăm sóc người đau yếu và gìn giữ lòng chung thủy qua những năm tháng không dễ dàng.
Thánh Gia Nadarét gợi cho chúng ta một mái nhà nơi Thiên Chúa đã đi vào đời sống bình thường của con người. Đức Giêsu lớn lên trong một gia đình, giữa công việc, những bữa ăn, những ngày đi đường, những nỗi lo và niềm vui mà một gia đình có thể trải qua. Chiêm ngắm Thánh Gia không có nghĩa là tưởng tượng một căn nhà không bao giờ có câu hỏi hay khó khăn. Tin Mừng cho thấy có những lúc Đức Maria và thánh Giuse không hiểu ngay mọi điều về Người. Chính trong hành trình ở bên nhau ấy, ta nhận ra một gia đình không cần biết trước mọi câu trả lời mới có thể trung thành với nhau. Họ có thể lắng nghe, tìm kiếm, gìn giữ điều quý giá trong lòng và tiếp tục bước đi.
Ngày nay, nhiều gia đình đang cố gắng sống như thế giữa một nhịp đời rất gấp. Cha mẹ về nhà khi đã cạn sức. Con cái mang theo áp lực học hành, những so sánh trên mạng xã hội, những câu hỏi chúng chưa biết hỏi ai. Vợ chồng đôi khi chỉ còn trao đổi với nhau về hóa đơn, lịch đưa đón con và việc phải làm ngày mai. Ông bà có thể ngồi trong cùng căn nhà mà thấy mình xa cuộc sống của con cháu. Không phải mọi khoảng cách đều do người ta hết thương nhau. Nhiều khi họ còn thương, nhưng đã lâu không có một giờ đủ yên để nghe nhau nói. Bởi thế, chăm sóc gia đình có khi bắt đầu rất nhỏ: tắt màn hình trong một bữa ăn, hỏi một câu rồi kiên nhẫn chờ câu trả lời, đưa người thân đi khám bệnh, ngồi cạnh đứa con đang buồn mà chưa vội giảng giải.
Đừng xem thường những cử chỉ nhỏ ấy. Một người trưởng thành có thể quên lời khuyên cha mẹ nói vào một buổi chiều nào đó, nhưng nhớ rất rõ hôm mình thất bại, cha vẫn ra mở cửa; hôm mình khóc, mẹ không hỏi dồn mà ngồi xuống bên cạnh. Một người vợ có thể không nhớ hết những món quà đã nhận, nhưng nhớ đêm mình kiệt sức, chồng lặng lẽ rửa hết chén bát rồi bảo: “Em nghỉ đi.” Một người chồng có thể nhớ rất lâu lúc mình mất việc, vợ không nhìn mình như một kẻ thất bại. Một người già có thể vui cả tuần vì đứa cháu gọi điện mà không cần lý do gì ngoài câu: “Con muốn nghe giọng ông bà.” Chính từ những điều không ai ghi vào thành tích, một gia đình nói với từng người: “Con có chỗ ở đây. Chúng ta muốn con được sống, được lớn lên và được là chính con.”
Khi một người đã học được điều ấy trong gia đình, họ thường dễ mang nó ra ngoài xã hội. Đứa trẻ được dạy nhường phần cho em có thể lớn lên biết quan tâm người yếu thế. Người trẻ được cha mẹ tôn trọng ý kiến có thể học cách lắng nghe ý kiến của người khác. Người từng thấy cha mẹ hòa giải có thể không vội xem một bất đồng là lý do để khinh miệt nhau. Người lớn lên trong một mái nhà biết quý trọng ông bà có thể nhận ra phẩm giá nơi những người già cô đơn ngoài phố. Gia đình không sống khép kín cho riêng mình. Cách gia đình đối xử với nhau âm thầm góp phần tạo nên cách con người đối xử với cộng đồng.
Vì thế, khi nói gia đình giữ một vai trò đặc biệt trong đời sống xã hội và Giáo Hội, ta đang nói đến những con người bằng xương bằng thịt. Ta đang nói đến đứa trẻ cần một người tin mình có thể lớn lên. Người trẻ cần nơi để trở về sau một lựa chọn sai. Đôi vợ chồng cần được nâng đỡ trước khi khoảng cách giữa họ thành vực sâu. Người mẹ đơn thân cần được đón tiếp mà không bị soi xét. Người cha đang thất nghiệp cần một lời hỏi han giữ gìn lòng tự trọng. Người già cần biết mình vẫn thuộc về gia đình, chứ không chỉ đang được sắp xếp chỗ ở. Một cộng đoàn biết chăm sóc gia đình sẽ quan tâm đến những con người ấy, lắng nghe hoàn cảnh của họ và cùng họ tìm những bước đi có thể thực hiện.
Mỗi gia đình đều có điều cần học lại. Có nhà cần học nói lời cảm ơn. Có nhà cần học bớt so sánh con cái. Có nhà cần để cha mẹ được nghỉ ngơi. Có nhà cần cho người trẻ cơ hội phát biểu mà không sợ bị mắng. Có nhà cần tìm sự giúp đỡ để chấm dứt bạo lực. Có nhà cần nối lại một cuộc trò chuyện đã bỏ dở quá lâu. Và cũng có nhà, sau nhiều năm cố gắng, chỉ cần được ai đó nói rằng những điều nhỏ bé họ đang làm mỗi ngày thật sự có ý nghĩa.
Bởi gia đình là nơi con người học một chân lý vừa giản dị vừa khó sống: tôi là một người riêng biệt, nhưng đời tôi không chỉ có riêng tôi; người thân thuộc về đời tôi, nhưng họ không phải là vật sở hữu của tôi. Tôi có thể tự mình suy nghĩ, chọn lựa và trưởng thành; đồng thời, tôi biết nhận sự chăm sóc và góp phần chăm sóc người khác. Tôi có thể gắn bó sâu xa với gia đình mà không cần mọi người giống hệt nhau. Tôi có thể yêu một người trong sự khác biệt của họ và cùng họ xây một đời sống chung.
Ước gì mỗi mái nhà, dù rộng hay chật, đủ đầy hay còn thiếu thốn, đều cố gắng giữ lại một chỗ cho sự thật ấy. Ước gì nơi bàn ăn có người được nói và có người chịu nghe. Nơi lỗi lầm có sự sửa dạy và một con đường để bắt đầu lại. Nơi khác biệt có đối thoại. Nơi mệt mỏi có bàn tay chia sẻ việc nặng. Nơi tuổi già có sự hiện diện của con cháu. Nơi trẻ nhỏ có ánh mắt cho chúng biết rằng mình đáng quý. Khi ấy, gia đình sẽ tiếp tục làm công việc thầm lặng và lớn lao nhất của mình: giúp từng người trở thành chính mình, và giúp họ biết sống cho nhau.
Lm. Anmai, CSsR.