VÌ SAO CÁC ĐÔ THỊ Ở MIỀN TÂY THƯỜNG CÁCH NHAU 60KM?
Đồng bằng sông Cửu Long, hay còn gọi là miền Tây Nam Bộ, là một trong những vùng đất màu mỡ nhất Việt Nam, với hệ thống sông ngòi chằng chịt, kênh rạch đan xen, tạo nên một bức tranh sông nước hữu tình và giàu bản sắc văn hóa. Nơi đây không chỉ nổi tiếng với những cánh đồng lúa bạt ngàn, vườn cây ăn trái sum suê, mà còn với những đô thị sầm uất nằm dọc theo các dòng sông lớn như sông Tiền và sông Hậu – hai nhánh chính của sông Mekong khi đổ vào lãnh thổ Việt Nam. Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ trên bản đồ, ta sẽ nhận ra một sự trùng hợp kỳ lạ: hầu hết các đô thị lớn ở khu vực này đều cách nhau khoảng 60km. Ví dụ, từ Châu Đốc đến Long Xuyên là 60km, Long Xuyên đến Cần Thơ cũng 60km, Cần Thơ đến Sóc Trăng khoảng 60km, Sóc Trăng đến Bạc Liêu gần 60km, và Bạc Liêu đến Cà Mau cũng xấp xỉ 60km. Sự đồng đều này không phải ngẫu nhiên, mà ẩn chứa đằng sau là những yếu tố lịch sử, địa lý và sinh thái đặc trưng của vùng đất này. Trong bài viết dài và chi tiết này, chúng ta sẽ cùng khám phá sâu sắc lý do đằng sau hiện tượng thú vị này, dựa trên các nghiên cứu và giải thích từ các chuyên gia, đặc biệt là PGS.TS Lê Anh Tuấn – giảng viên cao cấp Khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên, Trường Đại học Cần Thơ.
Quan Sát Về Khoảng Cách Giữa Các Đô Thị Miền Tây
Trước tiên, hãy cùng nhìn vào bản đồ miền Tây Nam Bộ để hình dung rõ hơn. Đồng bằng sông Cửu Long trải rộng trên diện tích khoảng 40.000 km², với dân số hơn 17 triệu người, là vựa lúa lớn nhất cả nước. Các đô thị chính ở đây thường nằm dọc theo các tuyến sông chính, tạo thành một chuỗi liên kết tự nhiên. Theo PGS.TS Lê Anh Tuấn, các đô thị ở Đồng bằng sông Cửu Long đa phần có một điểm chung là thường cách nhau với khoảng cách địa lý 60km. Ông dẫn chứng cụ thể: TP Châu Đốc cách TP Long Xuyên 60km, TP Long Xuyên cách TP Cần Thơ 60km, TP Cần Thơ cách TP Sóc Trăng 60km, TP Sóc Trăng cách TP Bạc Liêu gần 60km, và TP Bạc Liêu cách TP Cà Mau cũng khoảng 60km. Không chỉ dừng lại ở vùng sông Hậu, mà ở vùng sông Tiền cũng có những khoảng cách tương tự, như từ Mỹ Tho đến Vĩnh Long, hay Vĩnh Long đến Cần Thơ.
Để minh họa, hãy xem xét bản đồ các đô thị miền Tây Nam Bộ, nơi các điểm đô thị được đánh dấu rõ ràng với khoảng cách đều đặn.
Bản đồ Tây Nam bộ – Sao các thành phố thường cách nhau 60km?
Bản đồ này cho thấy sự phân bố đồng đều, không phải do quy hoạch hiện đại mà bắt nguồn từ quá khứ xa xưa. Một số ý kiến cho rằng khoảng cách này do người Pháp quy hoạch trong thời kỳ thuộc địa, nhằm mục đích kiểm soát hành chính và quân sự, với mỗi tỉnh lỵ cách nhau một ngày đường bộ bằng ngựa hoặc xe. Tuy nhiên, PGS.TS Lê Anh Tuấn đã bác bỏ quan điểm này, khẳng định rằng các đô thị đã hình thành từ trước khi người Pháp đến, và khoảng cách 60km chủ yếu liên quan đến đường thủy chứ không phải đường bộ. Ông nhấn mạnh: “Pháp không quy hoạch rồi làm các đô thị cách nhau 60km.” Vậy, lý do thực sự nằm ở đâu? Câu trả lời nằm ở dòng chảy của sông Mekong và nhịp điệu của thủy triều.
Lịch Sử Di Cư Và Phương Tiện Di Chuyển Ở Miền Tây
Để hiểu rõ hơn, chúng ta cần quay ngược thời gian về lịch sử khai phá Đồng bằng sông Cửu Long. Vùng đất này vốn là một khu vực hoang vu, ngập nước, với rừng đước và sông ngòi chằng chịt. Từ thế kỷ 17-18, người Việt từ các vùng miền Bắc và miền Trung bắt đầu di cư xuống đây, chủ yếu qua đường thủy. Họ sử dụng ghe, xuồng – những phương tiện đơn giản, phù hợp với địa hình sông nước – để di chuyển, buôn bán và định cư. Không có đường bộ như ngày nay, mọi hoạt động đều phụ thuộc vào dòng sông.
Theo các tài liệu lịch sử, quá trình khai khẩn miền Tây diễn ra mạnh mẽ dưới thời chúa Nguyễn, với việc đào kênh đào như Vĩnh Tế, Thoại Hà để kết nối các vùng. Người dân đi theo “con nước”, nghĩa là tận dụng dòng chảy tự nhiên của sông để đẩy ghe xuồng đi xa hơn mà không tốn nhiều sức lực. Sông Mekong, với chiều dài hơn 4.900km từ cao nguyên Tây Tạng qua sáu quốc gia, khi đến Việt Nam chia thành hai nhánh lớn: sông Tiền và sông Hậu, mang theo phù sa màu mỡ nhưng cũng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ thủy triều biển Đông. Điều này tạo nên một chế độ thủy văn đặc biệt, nơi dòng chảy không chỉ một chiều mà thay đổi theo nhịp triều.
Hình ảnh sông Mekong ở Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy sự hùng vĩ và phức tạp của hệ thống sông ngòi này.
Can the Mekong Delta be saved from drowning? | WWF
Lưu lượng nước sông Mekong thay đổi theo mùa, với mùa lũ từ tháng 7-11 mang theo phù sa, và mùa khô chịu ảnh hưởng từ thủy điện thượng nguồn và thủy triều. Chính sự phụ thuộc vào đường thủy này đã định hình nên khoảng cách giữa các điểm dừng chân.
Vai Trò Của Thủy Triều Và Dòng Chảy Sông Mekong
Đây là phần cốt lõi của lời giải thích. Theo PGS.TS Lê Anh Tuấn, khoảng cách 60km không phải ngẫu nhiên mà xuất phát từ nhịp điệu thủy triều của sông Mekong. Sông Mekong chịu ảnh hưởng của chế độ bán nhật triều (semi-diurnal tide), nghĩa là thủy triều lên xuống hai lần mỗi ngày, nhưng trong thực tế, dòng chảy thay đổi bốn lần: hai lần nước lên (triều cường) và hai lần nước xuống (triều kém). Mỗi chu kỳ kéo dài khoảng sáu giờ.
Vận tốc trung bình của dòng sông Mekong khoảng 10km/h (tùy theo mùa và vị trí, nhưng đây là con số ước lượng phổ biến trong các nghiên cứu). Khi nhân với sáu giờ – thời gian một chu kỳ thủy triều – ta được 60km. Nghĩa là, người dân đi ghe xuồng có thể di chuyển thuận lợi khoảng 60km theo dòng nước trước khi thủy triều đổi chiều, khiến dòng chảy ngược lại và khó khăn hơn để tiếp tục.
Ông Tuấn giải thích chi tiết: “Ngày xưa người dân Việt Nam ở các nơi đến Đồng bằng sông Cửu Long đi bằng ghe, xuồng. Họ đi theo con nước. Một ngày thủy triều bốn lần thay đổi dòng chảy, mỗi lần được sáu giờ đồng hồ, trong đó sáu giờ nước lên và sáu giờ nước xuống. Và vận tốc trung bình của dòng sông Mekong khoảng 10km/h, nhân với sáu giờ thì ra khoảng 60km.” Khi ghe xuồng đi đến khoảng cách này, nước đổi dòng, người ta phải dừng lại để nghỉ ngơi, chờ con nước thuận lợi tiếp theo. Những điểm dừng chân này dần hình thành nên các khu vực trao đổi hàng hóa, ban đầu là trên sông.
Thủy triều sông Mekong ảnh hưởng sâu sắc đến di chuyển ở Đồng bằng sông Cửu Long. Trong mùa khô, thủy triều có thể đẩy nước mặn ngược dòng lên đến 50-60km, ảnh hưởng đến nông nghiệp và sinh hoạt. Nhưng trong lịch sử, chính nhịp điệu này đã tạo nên sự đều đặn trong phân bố dân cư.
Hình Thành Chợ Nổi Và Các Đô Thị
Từ những điểm dừng chân tạm thời, dần dần hình thành nên các chợ nổi – biểu tượng văn hóa của miền Tây. Ghe xuồng dừng lại, người ta trao đổi hàng hóa như trái cây, rau củ, nông sản ngay trên sông, tạo nên cảnh buôn bán nhộn nhịp. Theo các nghiên cứu, chợ nổi hình thành từ đầu thế kỷ 20, xuất phát từ nhu cầu giao thương ở vùng sông nước, nơi đường bộ chưa phát triển. Chợ nổi Cái Răng ở Cần Thơ là ví dụ điển hình, được hình thành vào những năm đầu thế kỷ 20, trước cả chợ nổi Ngã Bảy hay Cái Bè. Đây là nơi chuyên mua bán trái cây và rau củ trên sông, và đến nay vẫn là điểm du lịch hấp dẫn.
Hình ảnh chợ nổi Cái Răng thể hiện sự sôi động của văn hóa sông nước miền Tây.
Du ngoạn Chợ Nổi Cái Răng lớn nhất miền Tây – SAKOS
Từ chợ nổi, người dân dần lên bờ định cư, xây dựng nhà cửa, hình thành các làng xóm, rồi trở thành các đơn vị hành chính như huyện lỵ, tỉnh lỵ. PGS.TS Lê Anh Tuấn nhấn mạnh: “Ghe, xuồng đi được 60km thì nước đổi dòng, người ta dừng lại thì ở đó hình thành những chợ nổi, họ đợi tới con nước thì đi tiếp. Dấu vết còn lại hiện nay là chợ nổi, đây là chỗ trao đổi hàng hóa, rồi sau đó họ lên định cư trên bờ, hình thành nên những đơn vị hành chính sau này.” Quá trình này diễn ra tự nhiên, theo nhịp thủy triều, chứ không phải do quy hoạch nhân tạo.
Hiện nay, dù đường bộ phát triển, các chợ nổi vẫn tồn tại, dù một số đã mai một. Toàn miền Tây từng có khoảng 20 chợ nổi, nhưng nay chỉ còn vài cái nổi tiếng như Cái Răng, Phong Điền, Ngã Bảy. Chúng không chỉ là nơi buôn bán mà còn là biểu tượng của “văn minh sông nước” Nam Bộ, tạo nên sức bền văn hóa cho vùng đất này.
Tính Độc Đáo Của Đồng Bằng Sông Cửu Long So Với Thế Giới
Điều thú vị nhất là, theo PGS.TS Lê Anh Tuấn, “Không có đồng bằng nào trên thế giới mà nó hình thành địa giới hành chính theo nhịp thủy triều như Đồng bằng sông Cửu Long.” Các đồng bằng khác như sông Hằng (Ấn Độ), sông Dương Tử (Trung Quốc) hay sông Mississippi (Mỹ) cũng có thủy triều ảnh hưởng, nhưng không tạo nên sự phân bố đô thị đều đặn như vậy. Lý do là Đồng bằng sông Cửu Long có địa hình thấp, bằng phẳng, cao hơn mực nước biển chỉ khoảng 0,5-3m, và chịu ảnh hưởng mạnh từ thủy triều biển Đông. Hơn nữa, sự kết hợp giữa dòng chảy sông Mekong và thủy triều tạo nên một hệ sinh thái độc đáo, nơi con người phải thích nghi hoàn toàn với thiên nhiên.
Tuy nhiên, ngày nay, vùng này đang đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn, và các đập thủy điện thượng nguồn làm thay đổi dòng chảy. Lượng nước từ sông Mekong đổ về có thể tăng hoặc giảm bất thường, ảnh hưởng đến nông nghiệp và di chuyển. Dù vậy, khoảng cách 60km vẫn là di sản lịch sử, nhắc nhở về sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên ở miền Tây.
Kết Luận: Di Sản Từ Nhịp Điệu Thiên Nhiên
Tóm lại, khoảng cách 60km giữa các đô thị miền Tây không phải là sự trùng hợp kỳ lạ, mà là kết quả của quá trình thích nghi với nhịp thủy triều sông Mekong. Từ những chuyến đi ghe xuồng theo con nước, đến hình thành chợ nổi và định cư trên bờ, tất cả đã tạo nên bản đồ hành chính độc đáo của Đồng bằng sông Cửu Long. Như PGS.TS Lê Anh Tuấn đã nói, đây là minh chứng cho sự sáng tạo của người dân miền Tây trong việc hòa quyện với thiên nhiên. Trong bối cảnh hiện đại, việc bảo tồn văn hóa sông nước và đối phó với biến đổi khí hậu sẽ giúp vùng đất này tiếp tục phát triển bền vững. Hy vọng qua bài viết dài này, bạn đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về miền Tây – vùng đất của sông nước và những bí ẩn thú vị.
Lm. Anmai, CSsR