BẠN CÓ THỂ Ở MỘT MÌNH MÀ KHÔNG TÌM ĐẾN TIẾNG ỒN? Lm. Anmai, CSsR.
Có khi chúng ta không sợ ở một mình. Chúng ta chỉ sợ khoảnh khắc mọi tiếng ồn dừng lại, vì lúc ấy, không còn gì đứng giữa ta và chính mình.
Bình thường, một ngày của chúng ta có rất nhiều âm thanh. Chuông báo thức gọi ta dậy. Tin nhắn chờ ta trả lời. Một bản nhạc được mở lên trong lúc đánh răng. Một đoạn video chạy khi ta ăn sáng. Trên đường đi làm, ta nghe tin tức hoặc một cuộc trò chuyện nào đó. Về đến nhà, chiếc điện thoại vẫn nằm trong tay, như thể chỉ cần đặt nó xuống thì một điều gì khó chịu sẽ lập tức hiện ra. Có người mở tivi không phải để xem, mà để căn phòng có tiếng người. Có người đi ngủ với tai nghe, vì không chịu nổi vài phút nằm yên cùng những suy nghĩ của mình.
Ta thường gọi đó là thói quen. Nhưng đôi khi, đằng sau thói quen ấy là một nỗi mệt mà ta chưa kịp nhận ra. Tiếng ồn giúp ta đi qua một ngày bận rộn. Nó cũng có thể giúp ta trì hoãn cuộc gặp gỡ với những điều đang diễn ra trong lòng: một chuyện buồn chưa nguôi, một câu hỏi chưa có lời đáp, một mối quan hệ đang rạn nứt, một nỗi lo cứ trở lại mỗi khi đêm xuống. Ta lấp đầy những khoảng trống, rồi tưởng rằng mình đã ổn vì không còn nghe thấy gì nữa.
Tôi từng nghĩ muốn hiểu mình, tôi phải dành hẳn một buổi thật dài để suy nghĩ cho thấu đáo. Phải có một cuốn sổ đẹp, một nơi thật yên, một tâm trạng thật thích hợp. Rồi tôi gặp một cách thực hành đơn giản hơn nhiều: dành mười lăm phút cho chính mình. Mười phút không điện thoại, không âm nhạc, không đọc hay xem bất cứ nội dung nào. Chỉ ngồi yên hoặc đi bộ chậm. Sau đó dành năm phút viết lại điều mình nhận thấy. Không cần viết hay. Chỉ cần thành thật với ba câu hỏi: Mình đang cảm thấy điều gì? Mình đang né tránh điều gì? Lúc này, mình thực sự cần gì?
Hôm nay tôi đã thử. Tôi để điện thoại sang một bên. Tôi nghĩ mình sẽ có một cuộc đối thoại sâu sắc với bản thân. Biết đâu trong khoảng lặng ấy, tôi sẽ nhìn rõ một mong muốn đã bị bỏ quên, gọi được tên một nỗi buồn, hoặc tìm ra điều cần làm tiếp theo. Tôi đã sẵn sàng lắng nghe tâm trí mình. Nhưng khoảng hai tiếng sau, tôi mới ngồi dậy để viết lại điều mình nhận thấy.
Vì tôi ngủ. 😂
Ban đầu, tôi cũng thấy buồn cười. Một bài thực hành mười lăm phút mà tôi làm thành một giấc ngủ dài. Tôi còn hơi tiếc, như thể mình đã bỏ lỡ một cơ hội để suy ngẫm. Nhưng khi tỉnh dậy, tôi chợt hiểu: có lẽ tôi đã không bỏ lỡ điều gì cả. Tôi đã nhận được câu trả lời, chỉ là câu trả lời ấy đến từ cơ thể trước khi đến từ suy nghĩ.
Tuần này, vì công việc và một vài điều kiện khách quan, tôi phải dậy sớm hơn thường lệ khoảng bốn mươi lăm phút mỗi ngày. Giờ đi ngủ thì vẫn như cũ. Bốn mươi lăm phút nghe có vẻ chẳng đáng kể. Một ngày thiếu một chút, ta vẫn làm việc được, vẫn trò chuyện được, vẫn trả lời tin nhắn, vẫn hoàn thành những việc cần làm. Nhưng cơ thể không quên những phút nghỉ ngơi đã mất. Nó âm thầm mang phần thiếu hụt ấy đi cùng ta. Và khi tôi ngồi xuống, khi không còn việc gì đòi tôi phải chú ý ngay lập tức, nó lên tiếng bằng cách rất rõ ràng: Tôi cần ngủ.
Chúng ta quen hỏi mình đã làm được bao nhiêu việc trong ngày. Ít khi ta hỏi cơ thể đã phải cố gắng thế nào để giúp mình làm được từng ấy việc. Ta nhớ cuộc hẹn, nhớ thời hạn, nhớ lời người khác dặn, nhưng lại quên một cơn đau đầu âm ỉ, một đôi vai căng cứng, một cái ngáp bị nén xuống, một buổi chiều không thể tập trung. Cơ thể đã gửi tín hiệu từ lâu. Chỉ vì tín hiệu ấy không reo chuông, không hiện thông báo, không ghi chữ “khẩn cấp” trên màn hình, nên ta cứ hẹn nó lần sau.
Có những ngày ta cáu với một người thân chỉ vì họ hỏi thêm một câu. Ta tưởng mình thiếu kiên nhẫn. Có thể đúng, nhưng cũng có thể ta đã quá mệt. Có những tối ta nhìn việc gì cũng thấy nặng nề, thấy tương lai mờ mịt, thấy bản thân không đủ tốt. Ta cố tìm một lời giải thích thật sâu cho nỗi buồn ấy. Đôi khi điều đầu tiên cần làm lại là ăn một bữa tử tế, uống nước và đi ngủ sớm. Những việc ấy không giải quyết thay ta mọi vấn đề, nhưng một người kiệt sức rất khó nhìn vấn đề cho sáng. Khi cơ thể được nghỉ, lòng ta cũng có thêm chỗ để thở.
Tôi nghĩ nhiều người trong chúng ta đã quen đối xử với sự mệt mỏi như một lỗi cần khắc phục. Vừa thấy mình chậm lại, ta lập tức tự trách: “Sao mình yếu thế? Sao người khác làm được mà mình không làm được?” Ta tìm một phương pháp quản lý thời gian mới, một tách cà phê nữa, một câu động viên để tiếp tục. Có lúc ta thực sự cần sắp xếp lại công việc. Nhưng cũng có lúc, điều cần thay đổi không phải là cách ép mình chạy nhanh hơn. Điều cần làm là nhìn nhận rằng mình đã chạy quá lâu.
Nghỉ ngơi nghe rất dễ, cho đến khi ta phải thực sự nghỉ. Vừa ngồi xuống, ta nhớ ra việc chưa làm. Vừa định ngủ sớm, ta nghĩ đến những tin nhắn chưa trả lời. Ta thấy áy náy vì có người còn bận hơn mình. Ta tự nhủ mình sẽ nghỉ sau khi xong hết mọi việc, trong khi việc này vừa xong, việc khác đã đến. Rốt cuộc, ta chỉ cho phép mình dừng lại khi cơ thể không thể tiếp tục. Đến lúc ấy, một giấc ngủ bình thường cũng trở thành điều phải giành lại.
Khoảng lặng có một sự thật thà mà tiếng ồn không có. Khi ta không vội đưa thêm điều gì vào mắt, vào tai, vào đầu, những gì đang hiện diện trong ta dần có cơ hội được nhận biết. Người đang buồn có thể nhận ra mình buồn. Người đang giận có thể thấy phía dưới cơn giận là cảm giác bị tổn thương. Người đang cô đơn có thể thôi giả vờ rằng mình chỉ “hơi chán”. Và người thiếu ngủ, như tôi hôm nay, có thể ngủ thiếp đi trước khi viết được một dòng nào.
Điều đó không làm cho khoảng lặng thất bại. Nó cho thấy lắng nghe chính mình bắt đầu từ việc chấp nhận câu trả lời thật, kể cả khi câu trả lời chẳng giống điều ta mong đợi. Tôi muốn tìm một ý nghĩ sâu sắc; cơ thể tôi xin một giấc ngủ. Tôi tưởng mình cần ngồi phân tích; hóa ra trước hết tôi cần nằm xuống. Tôi định viết về những điều còn dang dở; cuối cùng, điều tôi viết được là: “Mình mệt.”
Hai chữ ấy có thể rất khó nói. Nhất là với những người đã quen chăm sóc người khác, quen gánh việc, quen xuất hiện đúng lúc mọi người cần. Họ có thể hỏi han từng người trong nhà đã ăn chưa, ngủ có ngon không, có chuyện gì buồn không. Nhưng khi ai đó hỏi lại, họ thường đáp: “Tôi ổn.” Họ không nói dối có chủ ý. Chỉ là đã lâu họ không dừng đủ lâu để biết mình có thật sự ổn hay không.
Có người mẹ nhớ giờ học của từng đứa con nhưng không nhớ lần cuối mình ngủ một giấc trọn vẹn. Có người cha tính được mọi khoản chi trong tháng nhưng không biết vì sao mình ngày càng ít nói và dễ nổi nóng. Có người trẻ nhận ra rất nhanh khi điện thoại sắp hết pin, nhưng không nhận ra chính mình đã cạn sức. Có người vẫn làm tốt công việc, vẫn cười đúng lúc, vẫn trả lời “không sao đâu”, trong khi bên trong chỉ mong có một ngày được thôi cố gắng.
Tất nhiên, không phải mọi sự mệt mỏi đều được giải quyết bằng một giấc ngủ. Có những nỗi đau cần được chia sẻ. Có những gánh nặng cần được phân bớt. Có những hoàn cảnh cần được thay đổi, và có lúc ta cần tìm đến người có thể giúp mình. Nhưng nếu không chịu dừng lại để nhận ra mình đang thế nào, ta cũng khó biết nên bắt đầu từ đâu. Khoảng lặng không đưa sẵn mọi lời giải. Nó giúp ta nghe được câu hỏi thật của đời mình, thay vì chỉ tiếp tục trả lời những đòi hỏi từ bên ngoài.
Ở một mình trong yên tĩnh, vì thế, không nhất thiết phải là một việc lớn lao. Ta không cần biến mười phút ấy thành một thành tựu mới. Không cần ngồi xuống rồi ra lệnh cho bản thân phải bình an ngay, phải nghĩ ra điều sâu sắc, phải chữa lành một vết thương, phải lập kế hoạch thay đổi cuộc đời. Nếu làm thế, ta lại đem áp lực vào chính nơi mình định nghỉ. Có khi mười phút ấy chỉ là mười phút nhìn ra cửa sổ. Có khi là một đoạn đường đi chậm hơn thường ngày. Có khi là ngồi bên ly nước và nhận ra mình đã quá căng. Có khi là bật khóc. Có khi là ngủ.
Và cũng có khi, sau một lúc yên, ta mới nghe thấy những điều mình đã tránh né bấy lâu. Một lời xin lỗi cần nói. Một giới hạn cần đặt ra. Một nỗi buồn cần được gọi tên. Một cuộc trò chuyện cần bắt đầu. Ta không buộc phải giải quyết tất cả trong buổi chiều ấy. Chỉ cần thôi lờ đi điều đang có thật. Từ đó, ta có thể chọn một bước nhỏ và vừa sức hơn.
Tôi thấy ba câu hỏi của bài thực hành ấy đáng giữ lại cho những ngày bình thường. Mình đang cảm thấy điều gì? Câu hỏi này cho phép ta nói thật, thay vì vội trả lời rằng mình ổn. Mình đang né tránh điều gì? Câu hỏi này giúp ta nhìn xem tiếng ồn có đang che khuất một chuyện cần đối diện hay không. Lúc này, mình thực sự cần gì? Câu hỏi cuối cùng đưa ta về đời sống cụ thể. Có thể là nghỉ ngơi. Có thể là ăn một bữa cơm. Có thể là gọi cho ai đó. Có thể là xin giúp đỡ. Có thể là tắt điện thoại và đi ngủ.
Nghe mình không có nghĩa là luôn chiều theo mọi cảm giác. Nó là bắt đầu bằng sự thật. Một người biết mình đang giận có thể lựa lời nói thay vì làm đau người khác. Một người biết mình đang kiệt sức có thể xin nghỉ trước khi gục xuống. Một người nhận ra mình cô đơn có thể tìm một cuộc gặp gỡ thật, thay vì cứ kéo màn hình mãi mà lòng vẫn trống. Ta không cần phải hoàn hảo mới được chăm sóc bản thân. Ta cần được chăm sóc ngay trong những ngày mình mệt, rối và chưa biết phải làm gì.
Nếu hôm nay bạn muốn thử, hãy dành cho mình mười lăm phút. Đặt điện thoại xa tay một chút. Tắt âm thanh đang phát. Ngồi yên hoặc đi bộ chậm. Đừng cố tạo ra một cảm xúc nào. Sau đó, viết vài dòng về điều bạn nhận thấy. Nếu bạn thấy lòng nhẹ hơn, hãy ghi lại. Nếu bạn thấy lo, hãy ghi lại. Nếu bạn chẳng nghĩ được gì nhưng mắt cứ díp xuống, điều đó cũng đáng được ghi lại. Biết đâu câu trả lời bạn cần nghe hôm nay giản dị đến mức bạn đã nhiều lần bỏ qua.
Tôi đã bước vào khoảng lặng với hy vọng hiểu rõ tâm trí mình. Tôi tỉnh dậy và hiểu thêm một điều về cơ thể. Hai tiếng đồng hồ ấy khiến tôi bật cười, nhưng cũng khiến tôi thương mình hơn một chút. Tôi nhận ra có những lúc bản thân không cần thêm một lời thúc giục. Bản thân cần được tin khi nói rằng: “Tôi mệt rồi.”
Chúng ta có thể tiếp tục làm việc vào ngày mai. Có những suy nghĩ vẫn có thể chờ ta sau một giấc ngủ. Có những việc khi tỉnh táo, ta sẽ làm bằng đôi tay vững hơn và một lòng dịu hơn. Tối nay, nếu đã mệt, xin đừng biến việc nghỉ ngơi thành thêm một điều phải thấy có lỗi.
Đôi khi, lắng nghe chính mình bắt đầu bằng việc tắt bớt tiếng ồn. Và đôi khi, điều đầu tiên ta nghe được chỉ là một lời rất nhỏ: Ngủ đi đã.
Lm. Anmai, CSsR.