TÔI VẪN CÒN ĐÂY
XIN ĐỪNG TIỄN TÔI QUÁ SỚM
Những trang ở lại bên người bệnh nặng, người mang bệnh nan y và những người đang thương họ
Lm. Anmai, CSsR
—
LỜI NGỎ — XIN HÃY GỌI TÔI BẰNG TÊN
Có những ngày, người ta bước vào một căn phòng và chỉ nhìn thấy bệnh. Người ta nhìn túi thuốc, chai dịch truyền, tờ kết quả xét nghiệm, những vết bầm trên cánh tay, rồi hỏi nhau về một cơ quan đang suy yếu. Mọi chuyện dường như rất cần thiết, rất khẩn trương. Chỉ có người đang nằm đó đôi khi bị bỏ quên. Người ấy vẫn nghe. Vẫn hiểu được nhiều điều. Vẫn có những mong muốn nhỏ đến nỗi ngại nói ra: được kéo lại mép áo, được hỏi có muốn tiếp khách không, được nghe ai kể chuyện ngoài nhà, được gọi bằng cái tên đã theo mình từ thuở bé.
Cái tên ấy có một lịch sử. Có thể đó là tên cha mẹ đặt trong một đêm mưa, khi cả nhà còn nghèo và đứa con đầu lòng vừa cất tiếng khóc. Có thể đó là tên thánh được đọc lên trong ngày rửa tội, khi một giọt nước chảy trên trán và cộng đoàn đáp lời thay cho một em bé chưa biết nói. Có thể đó là cái tên ở nhà mà chỉ vài người còn gọi, nghe quê mùa nhưng ấm áp hơn mọi danh xưng. Trong bệnh viện, cái tên ấy dễ bị thay bằng số giường, số phòng, mã hồ sơ, hoặc một cách gọi chung chung như “bệnh nhân”, “ông cụ”, “bà già”. Những cách gọi đó có lúc cần cho công việc, nhưng nếu chỉ còn chúng, người bệnh sẽ dần cảm thấy mình đã rời khỏi đời sống của chính mình.
Cuốn sách này muốn bắt đầu bằng một việc đơn sơ: gọi bạn trở lại với tên của mình. Bạn có thể đang mang một căn bệnh nặng, nhưng bạn còn là người đã từng yêu, từng giận, từng làm việc, từng nuôi con, từng đi lễ, từng có những ngày sống đẹp và những ngày chỉ muốn quên đi. Trong bạn còn có cả một đời người mà tờ bệnh án không ghi hết. Bệnh án ghi nhiệt độ, huyết áp, những chỉ số đo được. Bệnh án không ghi bạn từng đạp xe bao nhiêu cây số để đưa con đi học, không ghi bạn đã thức bao đêm canh người cha già, không ghi những lời bạn đã nói làm một người bạn bớt tuyệt vọng. Bệnh có thể khiến bạn phải đổi cách sinh hoạt, có thể lấy đi nhiều khả năng từng quen thuộc. Nhưng bệnh không có quyền biến bạn thành một đồ vật được chuyển từ giường này sang giường khác, hoặc một câu chuyện để người khác tùy ý kể.
Tựa sách có vẻ giống một tiếng kêu. Đúng, đó là tiếng kêu của người vẫn đang sống nhưng cảm thấy mọi người đã bắt đầu nói với nhau như thể mình không còn ở đó. Có khi người bệnh nghe được những tiếng thì thầm ngoài hành lang: “chắc không qua được đâu”, “lo trước đi là vừa”, “tội nghiệp, còn trẻ mà”. Những lời ấy có thể xuất phát từ lòng thương, nhưng khi lọt vào tai người đang nằm, chúng giống như những nhát cuốc đầu tiên đào một nấm mộ cho người còn đang thở. Tiếng kêu ấy cũng có thể bật lên từ một người đang điều trị và còn nhiều hy vọng, nhưng bị vây quanh bởi những lời đoán định. Xin đừng lấy hai chữ “nan y” để viết sẵn phần kết cho từng cuộc đời. Bệnh nặng, bệnh khó chữa và những ngày cuối đời không phải là những điều có thể tùy tiện coi như nhau. Mỗi người cần được hiểu trong hoàn cảnh cụ thể của mình, với sự trao đổi trung thực cùng đội ngũ điều trị.
Có những người sống chung với một căn bệnh khó chữa nhiều năm. Họ đi làm, nuôi con, tham gia ca đoàn, thỉnh thoảng phải vào viện rồi lại về. Có những người nhận tin dữ rồi bất ngờ đáp ứng tốt với điều trị. Có những người đang thật sự bước vào những ngày cuối, và họ cũng cần được sống những ngày ấy như một con người, chứ không phải như một cái bóng đang chờ biến mất. Không ai trong chúng ta có quyền gom tất cả những hoàn cảnh ấy lại rồi đối xử với họ bằng một nét mặt buồn giống nhau. Điều mỗi người cần là được nhìn thật, nghe thật, và được trao đổi thật về chính đời mình.
Bạn không cần đọc hết cuốn sách. Có hôm chỉ đọc được một đoạn cũng đủ. Có hôm nghe một người thân đọc vài dòng rồi xin họ dừng lại cũng được. Nếu mắt mệt, cứ nhắm mắt. Nếu lòng nặng, cứ đặt sách xuống. Những trang này không đến để giao thêm bài tập cho người đã quá vất vả. Chúng muốn ở gần bạn, như một chiếc ghế được kéo lại bên giường, đủ gần để nghe và đủ tế nhị để không chiếm hết không gian. Bạn có thể mở bất cứ chương nào mà lòng mình đang cần, không nhất thiết theo thứ tự. Người chăm sóc có thể đọc phần dành cho họ trước. Giáo xứ có thể dùng vài chương để chuẩn bị cho những người đi thăm. Mỗi người dùng theo nhu cầu của mình.
Cuốn sách được viết trong đức tin Công giáo. Bạn sẽ gặp lời cầu nguyện, lòng tín thác, sự hòa giải và niềm hy vọng nơi Đức Kitô chịu đóng đinh và phục sinh. Bạn cũng sẽ gặp nỗi sợ, cơn giận, những câu hỏi chưa có lời giải. Đức tin không đòi người bệnh phải giả vờ thanh thản. Chính Đức Giêsu trong vườn Cây Dầu đã buồn đến chết được, đã xin cho chén đắng được cất đi, đã cần các môn đệ thức với Người. Nếu Con Thiên Chúa không giấu nỗi xao xuyến của mình trước Chúa Cha, thì người bệnh cũng không cần giấu nỗi sợ của mình để được gọi là có đạo.
Những trang này không thay thế việc khám chữa bệnh, việc trao đổi về điều trị hoặc sự hỗ trợ tâm lý khi cần. Chúng cũng không hứa rằng một lời kinh đủ dài sẽ đổi được một kết quả xét nghiệm. Ta xin Chúa chữa lành, đồng thời tiếp tục nhận lấy sự chăm sóc cần thiết. Hai điều ấy không chống nhau. Người nông dân cầu mưa vẫn phải cày ruộng; người mẹ cầu cho con khỏi sốt vẫn đưa con đi khám. Đức tin trưởng thành không đặt Thiên Chúa đối nghịch với bàn tay của người thầy thuốc, nhưng nhận ra rằng Chúa cũng có thể hành động qua sự tận tâm, hiểu biết và lòng nhân của những người chăm sóc.
Cuốn sách cũng muốn nói với những người đứng quanh giường bệnh. Bạn có thể là người con đang xin nghỉ phép để chăm mẹ. Bạn có thể là người vợ đã ba tháng chưa có một đêm ngủ trọn. Bạn có thể là người hàng xóm muốn đến thăm mà không biết nói gì. Bạn có thể là một linh mục, một tu sĩ, một người trong ban bác ái giáo xứ. Bạn có thể là nhân viên y tế đã quá quen với những căn phòng như thế đến mức đôi khi phải tự nhắc mình rằng mỗi chiếc giường là một câu chuyện riêng. Những trang này không đến để trách bạn. Chúng chỉ muốn giúp bạn đứng gần người bệnh theo cách khiến họ cảm thấy được thương nhiều hơn là bị xử lý.
Nếu hôm nay bạn chỉ đủ sức giữ lại một điều, xin giữ điều này: bạn vẫn đáng được thương trong chính tình trạng hiện tại. Không cần khỏe hơn mới xứng đáng có người ở bên. Không cần cười mới được yêu. Không cần chịu đau thật giỏi mới là người có đức tin. Không cần làm được gì cho ai mới có quyền được sống. Giá trị của bạn không giảm đi theo từng cân nặng mất đi, từng khả năng bị lấy mất, từng ngày phải nằm.
Bạn vẫn còn đây. Và khi còn ở đây, bạn cần được sống như một con người đang sống.
Lm. Anmai, CSsR
MỤC LỤC
Lời ngỏ — Xin hãy gọi tôi bằng tên
Phần I. Ngày cuộc đời bỗng đổi khác
1. Tờ kết quả đặt xuống, cả căn phòng như đổi tiếng
2. Tôi sợ, xin đừng bắt tôi phải mạnh ngay
3. Đêm trong bệnh viện dài hơn đêm ngoài phố
4. Khi tôi giận Chúa
5. Đừng hỏi tôi đã phạm tội gì mà phải bệnh thế này
6. Cơ thể này vẫn là nhà của tôi
Phần II. Những điều người bệnh khó nói
7. Tôi sợ làm khổ những người mình thương
8. Xin hãy nói thật, nhưng đừng ném sự thật vào tôi
9. Tôi vẫn muốn được quyết định những việc của mình
10. Có những câu an ủi làm người ta đau thêm
11. Tôi nhớ nhà đến mức một tiếng rao cũng làm tôi khóc
12. Tôi còn muốn cười
Phần III. Đức tin trên chiếc giường không tự chọn
13. Cầu nguyện khi không còn câu chữ
14. Khi phép lạ chưa đến
15. Thập giá không phải lý do để mặc người ta đau
16. Bí tích Xức dầu: xin đừng đợi đến khi tôi không còn nói được
17. Một cuộc xưng tội bắt đầu bằng nỗi sợ
18. Khi tôi không thể đến nhà thờ
Phần IV. Yêu thương giữa những điều chưa xong
19. Nói với con khi cha mẹ mang bệnh nặng
20. Người bạn đời ngồi ở mép giường
21. Tôi chưa sẵn sàng tha thứ
22. Xin đừng buộc cả đời tôi vào một lỗi lầm
23. Những chuyện nên sắp xếp khi còn có thể
24. Để lại tình yêu mà không buộc người ở lại mang nợ
Phần V. Gửi người đang chăm sóc
25. Người ngồi ghế nhựa cũng cần được đỡ nâng
26. Đến thăm để người bệnh được nhẹ lòng
27. Một gia đình không thể sống mãi bằng sự gắng gượng của một người
28. Xin đừng biến phòng bệnh thành nơi tranh luận
29. Một giáo xứ biết nhớ người vắng mặt
30. Khi những nỗ lực điều trị cần được nhìn lại
Phần VI. Sống những ngày đang có
31. Hy vọng có thể đổi hình mà vẫn là hy vọng
32. Nếu hôm nay lòng tôi tối quá
33. Chuẩn bị cho sự chết mà vẫn yêu sự sống
34. Khi người thân không còn trả lời
35. Bình phục cũng có những đoạn đường khó
36. Ngày hôm nay chưa phải một tờ giấy bỏ đi
Phần VII. Những lời cầu nguyện để đọc chậm bên giường bệnh
Phần VIII. Những trang thực hành và những lá thư chưa muộn
Lời kết — Chiếc ghế xin cứ để ở đây
—
PHẦN I
NGÀY CUỘC ĐỜI BỖNG ĐỔI KHÁC
CHƯƠNG 1. TỜ KẾT QUẢ ĐẶT XUỐNG, CẢ CĂN PHÒNG NHƯ ĐỔI TIẾNG
Trước khi nhận kết quả, có lẽ bạn vẫn còn nghĩ đến những việc rất thường: mai mua gì, cuối tuần đi đâu, bao giờ sửa lại cánh cửa hỏng. Có thể bạn còn đang tính tiền học cho đứa con út, còn hẹn một người bạn uống cà phê, còn để dở một bộ phim trên điện thoại. Rồi một cuộc trao đổi diễn ra. Một chữ bạn từng nghe nói về người khác bỗng được đặt sát tên mình. Người đối diện vẫn đang giải thích, nhưng có thể bạn chỉ còn nghe được từng mảnh. Có tiếng điều hòa, tiếng giấy chạm bàn, tiếng ai đó hỏi thêm. Mọi thứ vẫn tiếp tục, trong khi bạn thấy đời mình dừng lại ở một chỗ.
Nhiều người kể lại rằng khoảnh khắc ấy họ nhớ những chi tiết rất lạ: màu áo của người báo tin, một vết ố trên tường, tiếng chiếc xe máy nổ ngoài cổng bệnh viện. Còn những lời quan trọng nhất thì lại như trôi qua. Đó không phải vì họ kém cỏi. Tâm trí con người khi gặp một cú sốc lớn thường tự bảo vệ bằng cách chậm lại, mờ đi, bám vào những điều nhỏ để khỏi bị cuốn trôi. Nếu về đến nhà mà bạn không thể nhắc lại rõ người ta đã nói gì, xin đừng xấu hổ. Bạn không phải người duy nhất như thế.
Nếu bạn đã trải qua khoảnh khắc như thế, xin đừng tự trách vì mình không đủ bình tĩnh. Không phải ai cũng có thể nghe một tin lớn rồi lập tức hỏi đúng, nhớ hết, quyết định sáng suốt. Có người khóc. Có người im. Có người cười một tiếng rất lạ rồi tự hỏi sao mình lại cười. Có người bận tâm một chi tiết tưởng không liên quan, như ai sẽ cho con mèo ăn chiều nay, vì lòng đang tìm một chỗ nhỏ để đứng trước điều quá lớn. Bạn được phép cần thời gian. Khi chưa hiểu, bạn có thể xin bác sĩ giải thích lại bằng lời dễ hiểu, hoặc nhờ một người mình tin cùng nghe và ghi giúp những điều cần nhớ. Bạn có thể nói: “Xin bác sĩ cho tôi hỏi lại lần nữa, vì lúc nãy tôi chưa nghe kịp.” Một câu như vậy không làm bạn kém đi; nó cho thấy bạn đang cố hiểu đời mình.
Sau một tin bệnh nặng, ta dễ lấy tất cả nỗi lo của nhiều tháng nhiều năm đem đặt lên một buổi chiều. Ta tưởng đến mọi khả năng cùng lúc. Chuyện điều trị chưa bắt đầu mà trong đầu đã có cả một cuộc chia ly. Ta nghĩ đến đám cưới của con mà mình có thể không dự, đến căn nhà chưa trả hết nợ, đến người mẹ già chưa biết sẽ nhờ ai. Điều ấy rất mệt. Bạn có thể thử quay về câu hỏi nhỏ hơn: ngay lúc này, tôi cần biết điều gì, ai có thể ở cạnh tôi, bước tiếp theo đã được hẹn là gì? Không phải để trốn tương lai, nhưng để tương lai không đè bẹp hết sức lực của hiện tại.
Đức Giêsu có lần nói rằng ngày nào có cái khổ của ngày ấy. Câu nói ấy không phải lời khuyên sống cẩu thả, không lo xa. Đó là lời mời đặt gánh nặng xuống đúng chỗ. Có những việc của tuần sau, tháng sau, năm sau. Nếu hôm nay ta cố vác hết, đôi vai sẽ gãy trước khi kịp làm được việc của hôm nay. Người bệnh vừa nhận tin dữ có thể tập nói với chính mình: “Việc của tôi hôm nay là hiểu bước đầu. Những chuyện khác, tôi sẽ lần lượt hỏi.”
Người thân cũng cần học cách ngồi lại sau tin dữ. Đừng vội gọi khắp nơi khi chưa hỏi người bệnh muốn ai được biết. Có những gia đình, chỉ trong vài giờ, tin đã lan khắp họ hàng, nhóm Zalo, hội đoàn giáo xứ, đến mức người bệnh chưa kịp tự mình nói với đứa con đang ở xa thì đứa con đã nghe từ người khác. Đó là một mất mát nhỏ mà đau. Đừng bắt đầu một cuộc chạy đua lời khuyên ngay trong buổi tối đầu tiên. Có khi việc cần nhất chỉ là đưa người ấy về, chuẩn bị một chỗ nghỉ, nấu một món dễ ăn, ngồi xuống và nói: “Mình sẽ nghe cho rõ từng việc. Hôm nay chưa cần quyết định tất cả.” Một câu như vậy không làm bệnh biến mất, nhưng giúp người vừa nhận tin không thấy mình bị bỏ lại giữa quá nhiều tiếng nói.
Hãy hình dung một tình huống giả định. Một người cha ngoài năm mươi tuổi đi khám vì ho kéo dài, rồi được giữ lại làm thêm xét nghiệm. Buổi chiều, ông ngồi trên băng ghế hành lang, tay cầm một xấp giấy, gọi cho vợ mà không biết nói gì. Bà đến, ngồi xuống bên cạnh. Bà không hỏi dồn, không khóc trước mặt ông. Bà chỉ cầm lấy xấp giấy, gấp lại cho gọn, rồi nói: “Mình về ăn cơm đã. Mai em đi với anh gặp bác sĩ, em sẽ ghi lại.” Ông kể sau này rằng câu nói ấy làm ông thở được. Không phải vì nó giải quyết được gì, nhưng vì ông biết mình không phải một mình đi tiếp.
Bạn cũng không bắt buộc phải nói ngay với tất cả mọi người. Có những người bạn muốn tự mình báo, có những người bạn muốn nhờ người khác nói giúp, có những người bạn chưa muốn họ biết. Đó là quyền của bạn. Đời sống của bạn không phải bản tin công cộng. Nếu có người trách sao không nói sớm, bạn có thể nhẹ nhàng trả lời rằng mình cần thời gian để hiểu trước khi kể.
Có người vừa nhận tin đã lao ngay vào tìm kiếm trên mạng, đọc hàng chục trang trong đêm, và càng đọc càng sợ. Thông tin trên mạng có cái đúng, có cái sai, có cái đúng với người khác mà không đúng với bạn. Một con số chung không biết hoàn cảnh của bạn, không biết thể trạng của bạn, không biết những điều bác sĩ đang theo dõi. Nếu bạn muốn tìm hiểu, hãy ghi lại những câu hỏi để mang đến hỏi người đang điều trị cho mình, thay vì để những trang mạng làm thay vai trò của họ.
Và nếu đêm đầu tiên bạn không ngủ được, đó cũng là điều dễ hiểu. Có thể bạn sẽ nằm nhìn trần nhà, nghe tim mình đập, nghĩ đến những người thân yêu đang ngủ trong phòng bên. Có thể bạn sẽ đi ra hiên, ngồi một mình. Đừng trách mình vì không “phó thác” được ngay. Phó thác không phải là một nút bấm. Nó thường là một con đường, có những bước đi rất chậm, có những bước lùi.
Lạy Chúa, con vừa nghe điều con chưa biết phải mang thế nào. Những câu chữ còn nằm trên giấy, nhưng nỗi sợ đã đi vào lòng con. Con chưa hiểu hết, chưa dám nghĩ xa, chưa biết bắt đầu từ đâu. Xin cho con một người đủ kiên nhẫn nghe lại cùng con, một chút bình tĩnh để hỏi điều cần hỏi, và đủ sức cho bước đầu tiên. Xin gìn giữ những người con thương, khi họ cũng đang bàng hoàng như con. Hôm nay, xin Chúa ở gần con trong sự bối rối này, và xin đừng để con nghĩ rằng con phải tự mình đi qua tất cả. Amen.
CHƯƠNG 2. TÔI SỢ, XIN ĐỪNG BẮT TÔI PHẢI MẠNH NGAY
Người bệnh thường được dặn phải mạnh mẽ từ rất sớm. “Cố lên nhé.” “Phải mạnh mẽ vì con cái.” “Tinh thần là quan trọng nhất.” Lời dặn ấy có thể đến từ tình thương, nhưng đôi khi người nghe thấy mình vừa được giao thêm một bổn phận. Đã phải chịu đau, chịu điều trị, chịu chờ đợi; bây giờ còn phải chịu sao cho người khác yên tâm. Thế là trước mặt mọi người, họ cười. Lúc không còn ai, họ khóc vì cả căn bệnh lẫn sự mỏi mệt của việc đóng vai một người không sợ.
Có những người bệnh trở thành người an ủi cho cả nhà. Họ trấn an vợ, dỗ dành con, nói đùa với khách đến thăm, gọi điện cho mẹ già bảo rằng mọi chuyện ổn. Nhưng chẳng ai hỏi họ ổn thật không. Đến một ngày, sức gắng gượng cạn, họ vỡ ra trong một lúc rất nhỏ, có khi chỉ vì một chiếc cúc áo không cài được. Người nhà ngạc nhiên: “Sao hôm nay lại thế?” Thật ra không phải hôm nay. Nỗi sợ đã ở đó từ lâu, chỉ là không có chỗ để đặt xuống.
Bạn không cần làm như thế mãi. Nỗi sợ không tự động nói lên đức tin của bạn ít hay nhiều. Người tin Chúa vẫn biết quý sự sống, vẫn muốn được ở với con cái, vẫn lo một điều trị khó khăn, vẫn run trước điều chưa biết. Đức Giêsu đã đi vào sự đau khổ của phận người. Trong đêm trước khi chịu nạn, Người đã sấp mặt xuống đất mà cầu nguyện, đã xin các môn đệ ở lại và thức với Người. Khi nhìn về Người, ta không cần khinh thường phần yếu đuối của chính mình mới có thể đến gần Chúa. Ngược lại, chính trong phần yếu đuối ấy, ta có thể gặp một Thiên Chúa đã chọn mang lấy nó.
Có những nỗi sợ dễ gọi tên: sợ đau, sợ tiền không đủ, sợ phải xa nhà, sợ các thủ thuật, sợ kim tiêm, sợ những căn phòng có mùi thuốc sát trùng. Có những nỗi sợ phải rất lâu mới nói được: sợ người mình thương chán mình, sợ cơ thể thay đổi, sợ không còn ai nhìn mình với sự dịu dàng như trước, sợ bị quên, sợ chết trong lúc không có ai bên cạnh, sợ những điều mình đã làm trong quá khứ. Có những nỗi sợ không có tên, chỉ là một cảm giác lạnh trong ngực mỗi khi trời tối. Khi được nói thành lời trong một mối quan hệ an toàn, nỗi sợ có thể bớt cô độc. Nếu chưa thể nói hết, bạn có thể bắt đầu bằng một câu: “Có chuyện này làm tôi lo. Tôi chưa cần anh chị giải quyết, xin nghe tôi trước.”
Một nỗi sợ được nói ra không biến mất, nhưng nó thay đổi hình dạng. Khi còn ở trong đầu, nó có thể phình to vô hạn, lẫn với mọi tưởng tượng xấu nhất. Khi được nói ra, nó có đường viền, có kích thước, có thể được nhìn cùng người khác. Có khi chính lúc nói ra, ta mới nhận ra điều mình sợ nhất không phải điều mình tưởng. Một người tưởng mình sợ chết, nói một hồi mới hiểu điều làm mình mất ngủ là không biết ai sẽ đưa đứa con khuyết tật đi học. Nỗi sợ ấy có thể được giải quyết một phần bằng một sự sắp xếp cụ thể.
Người bên cạnh đừng vội trả lời “có gì đâu mà sợ”. Với người đang ở trong căn bệnh, có rất nhiều điều để sợ. Câu nói ấy, dù có ý tốt, giống như đóng sầm một cánh cửa vừa hé. Ta có thể không giải quyết hết, nhưng có thể làm cho một phần nỗi sợ có địa chỉ: chuyện đau hỏi ai, chuyện chi phí nhờ ai, đêm nay ai ở lại. Tình thương trở nên đáng tin khi có việc cụ thể đi theo. “Đừng lo” rất nhẹ trên miệng người nói; “tối nay chị ở đây, em cần thì gọi” có sức nặng khác. “Con sẽ hỏi phòng tài chính bệnh viện xem có hỗ trợ gì không” làm một nỗi lo được chia đôi.
Cũng có những người thân sợ chính nỗi sợ của người bệnh. Họ không biết làm gì khi thấy người mình thương khóc, nên chuyển đề tài, đi ra ngoài, hoặc nói một câu vui gượng. Nếu bạn là người như thế, xin đừng tự trách quá. Nhưng hãy thử ở lại thêm một chút. Bạn không cần biết nói gì. Chỉ cần ngồi xuống, đặt tay lên tay người ấy nếu họ thấy dễ chịu, và để nước mắt có chỗ. Đôi khi sự hiện diện không bỏ chạy là món quà lớn nhất ta có thể trao.
Bạn cũng không phải kể nỗi sợ cho bất cứ ai đến thăm. Có người biết lắng nghe, có người chỉ biết khuyên, có người nghe xong lại đi kể cho người khác. Hãy giữ quyền chọn người nhận phần dễ tổn thương của mình. Có thể đó là một người bạn cũ, một người chị trong họ đạo, một linh mục, một nhân viên công tác xã hội, một người tư vấn tâm lý. Có thể đó là một người mà bạn không ngờ tới. Và nếu hôm nay chưa chọn được ai, bạn có thể nói với Chúa bằng chính tiếng lòng ấy: “Con sợ lắm.” Một lời như vậy đã có thể là lời cầu nguyện thật.
Sự can đảm của người bệnh thường không giống trong phim. Nó không phải là nụ cười rạng rỡ trước mọi thử thách. Nó có thể chỉ là việc thức dậy và chấp nhận đi tái khám dù rất sợ. Có thể là việc dám hỏi một câu khó. Có thể là việc dám nói “tôi cần giúp”. Có thể là việc khóc xong rồi vẫn ăn được vài thìa cháo. Những sự can đảm ấy ít ai thấy, nhưng chúng rất thật. Xin đừng coi thường chúng chỉ vì chúng không ồn ào.
Lạy Chúa Giêsu, Đấng đã run sợ trong vườn Cây Dầu, con cũng đang sợ. Con không biết điều gì đang chờ phía trước. Con không muốn giả vờ mạnh mẽ trước Chúa. Xin nhận lấy nỗi sợ của con như nó đang là. Xin cho con có một người để nói thật lòng mình, và xin cho người ấy biết nghe mà không vội sửa. Xin cho sự can đảm của con được lớn lên từng chút, không phải bằng việc chối bỏ nỗi sợ, nhưng bằng việc biết rằng con không phải mang nó một mình. Amen.
CHƯƠNG 3. ĐÊM TRONG BỆNH VIỆN DÀI HƠN ĐÊM NGOÀI PHỐ
Ban ngày có người ra vào, có giờ khám, có việc phải chờ. Tiếng xe đẩy, tiếng gọi tên, tiếng người nhà bàn chuyện, tiếng điện thoại reo. Những âm thanh ấy đôi khi làm mệt, nhưng chúng cũng che bớt sự trống trải. Đêm đến, những khoảng trống mới hiện ra. Một tiếng động ngoài hành lang cũng nghe rõ hơn. Tiếng máy móc kêu đều đều, tiếng người giường bên trở mình, tiếng ho khan từ phòng nào đó. Chiếc điện thoại nằm trong tay nhưng bạn ngại gọi, vì biết ở nhà mọi người đã mệt. Bạn nhìn giờ rồi lại nhìn. Mới qua mười phút mà tưởng như đã lâu. Có những người hiểu rất nhiều điều về sự cô đơn sau một đêm như thế.
Ban đêm, nỗi lo thường lớn hơn ban ngày. Những ý nghĩ mà buổi sáng ta gạt đi được thì lúc hai giờ khuya lại trở về với sức mạnh mới. Người bệnh có thể nghĩ đến đủ thứ: kết quả ngày mai, tiền viện phí, đứa con đang thi, người vợ đang ngủ gục trên ghế. Ánh đèn ngoài hành lang hắt vào, vừa đủ để không tối hẳn, vừa đủ để không ngủ được. Có người nói rằng trong bệnh viện, đêm không phải là thời gian nghỉ ngơi, mà là thời gian chờ trời sáng.
Đừng ép mình phải biến đêm đó thành một giờ cầu nguyện sốt sắng. Khi cơ thể khó chịu hoặc nỗi lo quá lớn, lòng thường không yên theo ý muốn. Nếu đau, khó thở hay có điều bất thường khiến bạn lo, hãy báo nhân viên y tế; đừng âm thầm chịu vì nghĩ ban đêm không nên làm phiền. Những người trực đêm có mặt chính là để giúp những lúc như thế. Một lời gọi đúng lúc có thể giúp tránh được điều đáng tiếc. Những nhu cầu tinh thần cũng có thể được nói ra: bạn muốn một người thân gọi trước giờ ngủ, muốn giảm bớt tiếng đọc kinh từ điện thoại, muốn chỉnh lại ánh đèn, hoặc muốn có ai ngồi yên một lúc.
Người nhà ở lại đêm cũng có những khó khăn riêng. Họ nằm trên chiếc ghế xếp, trên một tấm chiếu dưới gầm giường, hoặc ngồi gục đầu bên mép nệm. Họ giật mình theo từng tiếng rên của người bệnh. Họ mệt nhưng không dám ngủ sâu. Nếu bạn là người bệnh và thấy người thân như thế, có thể bạn sẽ cố không gọi. Nhưng xin nhớ rằng người ở lại là để được gọi khi cần. Một lời gọi đúng lúc khác với những lời gọi vì lo vu vơ; nếu không biết phân biệt, bạn có thể hỏi người ấy: “Đêm nay em muốn anh gọi những lúc nào?” Cùng nhau đặt ra vài nguyên tắc nhỏ sẽ giúp cả hai bớt căng.
Một lời hẹn vừa sức có thể giúp đêm bớt mênh mông. Người nhà có thể nói: “Đến giờ này con gọi lại. Nếu mẹ mệt, mình chỉ nghe nhau một chút thôi.” Đừng hứa giữ liên lạc suốt đêm nếu không thể làm được; một lời hẹn nhỏ được giữ đáng tin hơn một lời hứa lớn rồi mất hút. Với những gia đình phải thay nhau chăm bệnh, hãy nói rõ ai trực và liên hệ cách nào. Có thể viết một tờ giấy nhỏ dán gần giường: tên người trực đêm nay, số điện thoại, giờ người thay đến. Người đang lo sẽ đỡ hoảng khi biết mình có thể gọi đúng người.
Có những đêm người bệnh nằm phòng chung với nhiều người lạ. Có người rên, có người nói mê, có người nhà của bệnh nhân khác nói chuyện điện thoại to. Sự riêng tư gần như không còn. Ta không thể thay đổi hết những điều kiện ấy, nhưng có thể làm những việc nhỏ: kéo tấm rèm nếu có, xin một chiếc bịt mắt, một chiếc khăn mỏng, nói nhỏ khi trò chuyện ban đêm. Và nếu chính ta là người nhà của bệnh nhân giường bên, hãy nhớ rằng người kia cũng đang cần ngủ. Lòng bác ái trong phòng bệnh bắt đầu từ việc hạ giọng.
Nếu bạn muốn cầu nguyện, có thể chỉ cần nói tên Chúa. Chậm thôi, không phải theo một kỹ thuật bắt buộc, cũng không cần làm thay đổi nhịp thở theo ý mình. “Lạy Chúa Giêsu, con ở đây.” Rồi im. Nếu cơn mệt làm câu ấy đứt đoạn, cứ để nó đứt. Chúa không cần một câu văn nguyên vẹn để biết người đang hướng về mình. Có người thích cầm một tràng hạt trong tay mà không cần lần hết, chỉ để ngón tay chạm vào những hạt quen thuộc như chạm vào bàn tay người mẹ. Có người thích nhìn cây thánh giá nhỏ đặt cạnh gối. Có người chỉ muốn nhớ một câu Thánh vịnh từng thuộc lòng: Chúa là mục tử chăn dắt tôi. Những điều nhỏ ấy có thể làm bạn đồng hành trong đêm.
Đêm trong bệnh viện cũng là lúc ta gặp những con người ít được nhắc tới: người điều dưỡng trực ca đi qua từng phòng, người lao công lau hành lang lúc ba giờ sáng, người bảo vệ ngồi ở cổng. Họ cũng có gia đình, cũng mệt, cũng có những lo lắng riêng. Một lời cảm ơn nhỏ, một nụ cười, một câu hỏi thăm có thể làm đêm của họ bớt nặng. Người bệnh không phải lúc nào cũng chỉ nhận; đôi khi một lời tử tế của người bệnh cũng là món quà cho người đang chăm.
Có thể đêm vẫn dài. Cuốn sách này không hứa vài dòng sẽ làm bạn ngủ được. Nhưng xin cho giữa cái dài ấy có một điều bạn không phải tự chứng minh: ngay khi không làm được gì hữu ích, bạn vẫn đáng có người chăm sóc. Đêm nay bạn không cần giải quyết cả đời mình. Việc của đêm nay có thể chỉ là nhận sự giúp đỡ cần thiết, nghỉ khi có thể và để một lời cầu nguyện rất nhỏ ở lại bên lòng. Rồi trời sẽ sáng, không phải vì bạn đã đủ mạnh, nhưng vì mặt trời vẫn mọc theo nhịp của nó. Và Chúa vẫn ở đó, cả trong đêm lẫn trong buổi sáng.
Lạy Chúa, đêm nay dài quá. Con nghe từng tiếng động, đếm từng giờ, và lòng con không yên. Xin ở với con trong bóng tối này. Xin cho con đủ can đảm để gọi khi cần, đủ khiêm nhường để nhận giúp đỡ, đủ bình an để nghỉ khi có thể. Xin gìn giữ những người đang thức canh con, những nhân viên đang trực đêm, những người bệnh khác trong căn phòng này và trong những căn phòng khác. Nếu con không ngủ được, xin cho sự thức của con không đầy sợ hãi. Và khi trời sáng, xin cho con đón nhận ngày mới với một chút sức lực Chúa ban. Amen.
CHƯƠNG 4. KHI TÔI GIẬN CHÚA
“Tại sao lại là con?” Câu hỏi ấy có thể bật ra sau nhiều năm sống đạo, sau những lần bạn đã cầu nguyện cho người khác, sau những hy sinh ít ai biết. Bạn nhìn lại đời mình và thấy khó hiểu. Bạn đã giữ đạo, đã đi lễ, đã giúp đỡ người nghèo, đã nuôi con trong đức tin. Còn có những người sống bất công, lừa lọc, làm khổ người khác mà vẫn khỏe mạnh. Có thể bạn không đòi mình được miễn bệnh, nhưng vẫn không ngăn được cảm giác bị bỏ quên. Rồi bạn sợ cả cơn giận của mình. Sợ Chúa buồn. Sợ như vậy là xúc phạm. Sợ một tư tưởng chưa kịp dừng lại đã làm mình xa Chúa.
Có những người giận mà không dám nhận mình giận. Họ chỉ thấy mình không còn muốn đọc kinh, không muốn nhìn tượng Chúa, không muốn nghe ai nói về ý Chúa. Họ nghĩ mình bị nguội lạnh, mất đức tin, rồi lại càng thêm mặc cảm. Thật ra, bên dưới sự khô cạn ấy có thể là một cơn giận chưa được gọi tên. Khi một người con giận cha mẹ, điều đó thường cho thấy mối quan hệ còn quan trọng với họ. Ta chỉ giận người mà ta còn mong đợi. Cơn giận với Chúa, theo một nghĩa nào đó, có thể là dấu hiệu rằng ta vẫn tin Chúa có mặt, vẫn chờ Người đáp lời.
Ta cần phân biệt giữa việc mang nỗi đau đến với Chúa và việc cố ý làm hại người khác vì nỗi đau ấy. Bạn có thể thưa với Chúa rằng mình không hiểu, thấy bất công, thấy lời cầu nguyện khô cạn. Truyền thống cầu nguyện của Kinh Thánh có cả tiếng than van. Ông Gióp đã nguyền rủa ngày mình sinh ra, đã đòi được trình bày lý lẽ trước mặt Thiên Chúa. Các Thánh vịnh có những lời kêu như “Lạy Chúa, Ngài quên con mãi đến bao giờ?”, “Sao Chúa đứng xa con?”. Chính Đức Giêsu trên thập giá đã thốt lên lời của Thánh vịnh: “Lạy Thiên Chúa, sao Ngài bỏ rơi con?” Một mối tương quan thật có chỗ cho người đang khóc; không phải chỉ dành cho những người biết chọn lời đẹp. Chúa không cần bạn che giấu điều mà chính bạn đang không chịu nổi.
Điều nguy hiểm không phải là cơn giận được nói ra với Chúa, mà là cơn giận bị dồn nén rồi biến thành sự cay đắng âm thầm, thành sự xa cách lặng lẽ, hoặc trút lên những người không có lỗi. Có người bệnh vì không dám giận Chúa nên giận vợ, giận con, giận người điều dưỡng, giận cả người đến thăm. Nếu bạn nhận ra mình đang như vậy, xin đừng quá khắt khe với bản thân, nhưng hãy thử đưa cơn giận về đúng nơi nó cần được đặt: trước mặt Chúa, trong một lời cầu nguyện thật. Chúa đủ lớn để nhận cơn giận của bạn. Người thân của bạn thì không phải lúc nào cũng đủ sức.
Người đến thăm cũng đừng làm người bệnh sợ cầu nguyện bằng lời thật của họ. Nếu nghe họ nói “tôi giận Chúa”, đừng lập tức quở trách. Hãy nghe xem bên dưới là điều gì: một người mẹ sợ con bơ vơ, một người trẻ chưa muốn dừng việc học, một người chồng thấy mình bất lực trước nỗi vất vả của vợ, một người già cảm thấy mình đã chịu quá nhiều mất mát trong đời. Đáp lại bằng một bài giảng ngay lúc ấy có thể làm họ khép cửa. Một lời chân thành hơn là: “Tôi nghe anh đang đau và thấy rất khó hiểu. Tôi ngồi đây với anh.” Có thể sau đó, khi đã được nghe, chính người bệnh sẽ tự tìm ra một lối đi khác trong lòng mình.
Với các linh mục và những người làm mục vụ, đây là lúc cần sự khiêm tốn lớn. Ta không có lời giải thích trọn vẹn cho sự dữ và đau khổ. Thần học có những suy tư sâu sắc, nhưng đặt chúng vào miệng một người đang quằn quại có thể không đúng lúc. Có khi điều người bệnh cần không phải là câu trả lời “tại sao”, mà là sự xác tín rằng họ vẫn được Chúa và Hội Thánh ôm lấy ngay cả khi đang hỏi “tại sao”. Một linh mục có thể nói: “Tôi cũng không hiểu hết. Nhưng tôi tin Chúa không bỏ anh, và tôi sẽ cầu nguyện cho anh.” Lời ấy có thể mang lại bình an hơn mọi lý lẽ.
Có lúc ta chưa thể gọi điều xảy đến là điều tốt. Cũng không cần vội gọi như vậy. Đức tin cho phép ta chống lại sự dữ, chữa bệnh, xin được cứu giúp và khóc trước mất mát. Đức Giêsu đã khóc trước mộ người bạn Ladarô, dù Người biết mình sắp làm gì. Nước mắt ấy cho thấy Thiên Chúa không đứng trên cao nhìn nỗi đau của con người một cách dửng dưng. Ta tìm những điều lành có thể làm giữa đau khổ mà không phải tuyên bố đau khổ tự nó là đẹp. Có thể hôm nay bạn chỉ đủ sức giữ một sợi dây rất mỏng: vẫn nói với Chúa dù lời đang đầy nước mắt. Sợi dây ấy không đáng bị chê cười.
Theo thời gian, cơn giận có thể thay đổi. Có người sau nhiều tháng giận dữ, bắt đầu tìm thấy một sự bình an không ngờ. Có người vẫn mang những câu hỏi cho đến cuối đời, nhưng học được cách sống với chúng trong tin tưởng. Có người tìm thấy Chúa không phải trong câu trả lời, mà trong bàn tay của người con gái đang lau mặt cho mình, trong sự kiên nhẫn của người điều dưỡng, trong lời cầu nguyện của cộng đoàn mà họ không nghe thấy nhưng biết là có. Không ai có thể vẽ trước con đường ấy cho bạn. Nhưng bạn có thể bắt đầu bằng sự thật của chính mình hôm nay.
Lạy Chúa, con không muốn nói dối Chúa rằng con đã bình an. Có điều trong con đang giận, đang hỏi, đang không hiểu. Con đã tin Chúa, đã cố sống tốt, mà sao giờ con phải chịu thế này? Xin đừng để con vì sợ những cảm xúc ấy mà trốn khỏi Chúa. Xin đừng để con trút cơn giận lên những người đang thương con. Xin nhận lấy con như con đang là, với cả những câu hỏi chưa có lời đáp. Xin dạy con từng chút cách ở lại với Chúa mà không phải chối bỏ nỗi đau của mình. Và nếu một ngày con hiểu hơn, xin cho con biết ơn; còn nếu chưa hiểu, xin cho con vẫn được ở trong tay Chúa. Amen.
CHƯƠNG 5. ĐỪNG HỎI TÔI ĐÃ PHẠM TỘI GÌ MÀ PHẢI BỆNH THẾ NÀY
Có những câu nói làm người bệnh đau hơn cả người nói tưởng: “Chắc Chúa nhắc nhở”, “chắc có gì nên mới bị”, “phải xem lại đời sống đi”, “đời cha ăn mặn đời con khát nước”, “chắc nhà có ai làm điều gì”. Một người đang lo về sự sống của mình bỗng phải đứng trước một phiên tòa khác. Họ tìm xem mình đã làm điều gì đáng bị như thế. Thậm chí người trong nhà bắt đầu dò lại chuyện cũ, ghép một sai lầm với một kết quả xét nghiệm, rồi gọi sự suy đoán ấy là ý Chúa.
Có những gia đình, sau khi một người được chẩn đoán bệnh nặng, bắt đầu một cuộc truy tìm thủ phạm: vì ông ấy hút thuốc, vì bà ấy làm việc quá sức, vì con dâu không lo cơm nước, vì ông bà tổ tiên chưa được cúng giỗ đúng. Có khi những điều ấy có phần liên quan đến sức khỏe, có khi hoàn toàn không. Nhưng dù có liên quan, việc biến chúng thành lời buộc tội vào lúc này chỉ làm người bệnh thêm gánh nặng. Một người đang cần được nâng đỡ để điều trị không cần thêm một bản cáo trạng.
Đừng làm thế với người bệnh. Ta không có quyền nhìn vào một căn bệnh rồi kết luận tình trạng luân lý của người mang bệnh. Trong Tin Mừng, khi các môn đệ gặp một người mù từ thuở mới sinh, họ hỏi Đức Giêsu ai đã phạm tội, anh này hay cha mẹ anh, khiến anh bị mù. Đức Giêsu trả lời rằng không phải anh ấy, cũng chẳng phải cha mẹ anh đã phạm tội. Người đã phá vỡ lối quy kết đơn giản giữa nỗi khổ của một người và lỗi lầm của họ hoặc gia đình. Khi nhắc đến những người bị tháp Silôê đổ xuống đè chết, Người cũng cho thấy họ không phải là những người tội lỗi hơn những người khác. Sự hoán cải luôn cần cho mọi người, khỏe cũng như bệnh. Nhưng lời mời hoán cải khác với việc dùng bệnh tật làm bằng chứng buộc tội. Phòng bệnh cần lòng thương xót và sự thật, không cần những người tự nhận biết được bản án của Thiên Chúa.
Câu chuyện ông Gióp trong Kinh Thánh cũng là một lời nhắc mạnh mẽ. Khi ông mất hết tài sản, con cái và sức khỏe, những người bạn đến an ủi ông. Ban đầu họ ngồi im bên ông bảy ngày bảy đêm, và đó có lẽ là lúc họ làm tốt nhất. Rồi họ bắt đầu nói. Họ lý luận rằng ông hẳn đã phạm tội nên mới bị như thế. Họ thuyết giảng rất dài, rất hay, rất đạo đức. Cuối sách, chính Thiên Chúa đã nói rằng những người bạn ấy đã không nói đúng về Ngài. Bài học ấy cần được nhớ ở mọi giường bệnh: những người tưởng mình đang bênh vực Thiên Chúa bằng cách buộc tội người đau khổ có thể đang nói sai về chính Thiên Chúa.
Nếu có lựa chọn trong quá khứ khiến bạn hối tiếc, bạn có thể trao đổi với người có chuyên môn về điều cần chăm sóc, với linh mục về điều liên quan lương tâm, với người bị tổn thương về điều có thể sửa chữa. Làm những việc ấy vì muốn sống chân thật hơn. Đừng tự biến mình thành người chỉ đáng chịu đau. Con người có trách nhiệm, nhưng cũng có giới hạn, hoàn cảnh, điều chưa biết và vô số yếu tố không nằm trong khả năng kiểm soát. Có người làm việc trong môi trường độc hại vì không có lựa chọn nào khác để nuôi con. Có người không đi khám sớm vì không có tiền, không có thời gian, không biết. Một lời giải thích đơn giản có thể rất hấp dẫn đối với người đứng ngoài, nhưng rất tàn nhẫn đối với người đang chịu đựng.
Có những người bệnh tự kết án mình mà không cần ai nói. Họ nằm đó, lặp đi lặp lại trong đầu: “Giá mà mình đi khám sớm hơn”, “giá mà mình bỏ thuốc lá từ năm ấy”, “giá mà mình không giận dữ nhiều như thế”. Những chữ “giá mà” có thể kéo một người vào vòng xoáy không lối ra. Sự hối tiếc chân thành có thể dẫn đến sự hoán cải và chữa lành; nhưng sự tự kết án không ngừng chỉ làm người ta thêm kiệt sức. Nếu bạn thấy mình mắc kẹt trong những ý nghĩ ấy, hãy nói với một người đáng tin. Hãy nhớ rằng lòng thương xót của Chúa lớn hơn những “giá mà” của bạn.
Với người mang bệnh, một câu từ chối có thể cần thiết: “Xin đừng nói bệnh của tôi là hình phạt. Tôi cần được nâng đỡ để điều trị và sống đức tin.” Bạn có thể nhờ người thân nói giúp nếu không còn sức. Bảo vệ lòng mình khỏi những lời làm tổn thương không phải là thiếu khiêm nhường. Bạn không phải tiếp nhận mọi cách giải thích chỉ vì người nói dùng tên Chúa. Người thân của bạn cũng có thể đứng ra làm tấm chắn: “Cảm ơn bác đã quan tâm, nhưng gia đình xin không bàn về chuyện đó lúc này.”
Người khỏe cũng cần tự hỏi vì sao mình muốn tìm nguyên nhân tội lỗi cho bệnh tật của người khác. Đôi khi đó là một cách tự trấn an: nếu người kia bị bệnh vì đã làm điều sai, thì ta, người không làm điều sai ấy, sẽ được an toàn. Nhưng sự an toàn ấy là ảo tưởng, và nó được mua bằng nỗi đau của người khác. Đức tin thật dạy ta khiêm tốn trước mầu nhiệm đau khổ, và đứng về phía người đau khổ thay vì đứng trên họ.
Lạy Chúa, xin giải thoát con khỏi hình ảnh một Thiên Chúa chỉ chờ con yếu để trừng phạt. Xin giải thoát con khỏi những lời buộc tội của người khác và của chính lòng con. Nếu có điều con cần sám hối, xin cho con biết sám hối trong lòng tin vào tình thương của Chúa, không trong sợ hãi. Xin cho con biết tìm sự chăm sóc mà không coi chính mình là kẻ không đáng được cứu giúp. Và xin cho những người quanh con biết đứng bên con bằng lòng thương xót, như Chúa vẫn đứng bên những người đau khổ trong Tin Mừng. Amen.
CHƯƠNG 6. CƠ THỂ NÀY VẪN LÀ NHÀ CỦA TÔI
Khi bệnh, có thể bạn phải để người khác giúp những việc trước đây không muốn ai nhìn thấy. Tắm rửa, thay áo, vệ sinh, nâng đỡ lúc trở mình. Có người đau vì sự phụ thuộc ấy mà không biết nói sao. Họ quay mặt đi, nói cộc, hoặc xin lỗi liên tục. Người chăm chỉ thấy một việc cần làm cho xong; người nằm đó có thể đang phải đối diện với cảm giác mất đi sự kín đáo mà mình đã giữ cả đời.
Hãy nghĩ đến một người mẹ đã từng tắm cho các con khi chúng còn nhỏ, nay phải để chính đứa con ấy tắm cho mình. Hãy nghĩ đến một người cha luôn giữ vẻ nghiêm trang, nay phải nhờ con dâu giúp đi vệ sinh. Hãy nghĩ đến một người phụ nữ trẻ từng chăm chút ngoại hình, nay phải để người lạ thay áo cho mình trong phòng bệnh chung. Những khoảnh khắc ấy không chỉ là những việc chăm sóc thể lý. Chúng chạm đến điều sâu nhất của phẩm giá con người: cảm giác mình còn là chủ thân thể mình.
Một lời xin phép có thể giữ lại nhiều phẩm giá: “Bây giờ con giúp mẹ thay áo nhé”, “bác muốn đóng cửa trước không?”, “chỗ này có làm bác đau không?”, “mình làm từ từ thôi, bác thấy không ổn thì nói con”. Nói trước khi chạm vào cơ thể người khác là cách nhìn nhận họ vẫn là chủ thể của đời mình. Ngay cả khi người bệnh không trả lời được, ta vẫn có thể giới thiệu, giải thích bằng lời bình thường và bảo vệ sự riêng tư của họ. Kéo rèm, che một tấm khăn, xin người khác ra ngoài một lát, đó là những cử chỉ nhỏ nói lên rằng: “Tôi vẫn tôn trọng bạn.” Đừng nói chuyện riêng tư của họ lớn tiếng giữa phòng, đừng cười đùa về những thay đổi cơ thể trước mặt người khác, đừng kể cho khách đến thăm những chi tiết mà chính người bệnh không muốn ai biết.
Người chăm sóc cũng có thể cảm thấy ngượng. Có người con trai lần đầu phải giúp mẹ những việc kín đáo, không biết nhìn vào đâu. Có người vợ phải học những kỹ năng chăm sóc mà trước đây chưa từng nghĩ tới. Sự ngượng ngùng ấy là bình thường. Có thể hỏi nhân viên y tế cách làm đúng, cách giữ an toàn và kín đáo. Có thể nói với người bệnh một câu chân thành: “Con cũng chưa quen, mình cùng tập nhé.” Sự thật thà ấy thường làm cả hai nhẹ hơn là im lặng gượng gạo.
Bạn có thể đau khi nhìn vào gương. Khuôn mặt gầy đi, tóc khác trước, làn da đổi màu, một vết sẹo hoặc một thay đổi khiến bạn chưa quen với mình. Có người không dám soi gương nữa. Có người không muốn chụp ảnh. Có người không muốn bạn bè cũ đến thăm vì sợ họ nhìn thấy mình bây giờ. Không cần ép mình yêu ngay điều đang làm mình buồn. Bạn có quyền thương tiếc một vẻ ngoài, một khả năng, một cách sống đã mất. Đó là một sự mất mát thật, và mất mát cần được khóc. Nhưng xin đừng để sự xa lạ ấy trở thành một lời khinh bỉ bản thân. Cơ thể này đang chịu nhiều điều. Nó đã mang bạn đi qua bao nhiêu năm tháng, đã làm việc, đã ôm ấp, đã chịu đựng. Nó cần được chăm với lòng thương, kể cả khi không còn làm được điều bạn mong.
Những việc chăm sóc nhỏ có thể giúp người bệnh cảm thấy mình vẫn là mình: được chải tóc gọn gàng, được thoa một chút kem dưỡng, được mặc chiếc áo mình thích thay vì chỉ áo bệnh viện khi điều kiện cho phép, được cắt móng tay sạch sẽ, được cạo râu. Với một người đàn ông, việc được cạo râu buổi sáng có thể là cách nhắc rằng ông vẫn là người cha, người ông như trước. Với một người phụ nữ, một chút son nhẹ có thể làm bà thấy mình vẫn được là chính mình. Những việc ấy không chữa bệnh, nhưng chúng chữa một phần nỗi buồn vì bị biến thành “bệnh nhân”.
Người thân đừng chỉ khen “vẫn đẹp mà” để chấm dứt cuộc nói chuyện. Có thể người bệnh muốn được nghe rằng bạn hiểu họ đang buồn. “Anh biết em chưa quen với thay đổi này. Em có muốn nói thêm không?” là một cánh cửa. Tình thương bền có thể đi qua cả những ngày không ai thấy mình đẹp, nhưng vẫn cảm nhận được rằng người kia không ghê sợ mình. Một cái ôm, một cái nắm tay, một nụ hôn lên trán, những cử chỉ ấy có thể nói nhiều hơn mọi lời khen.
Đức tin Kitô giáo không khinh thường thân xác. Ta tin Con Thiên Chúa đã làm người, đã có một thân xác thật, biết đói, biết mệt, biết đau. Người đã chạm vào những người phong cùi mà xã hội xa lánh, đã cầm tay con gái ông Giairô, đã để người phụ nữ tội lỗi lau chân mình bằng tóc. Thân xác bị thương tích của Người trên thập giá không bị Thiên Chúa bỏ rơi, và trong mầu nhiệm phục sinh, những vết thương ấy vẫn còn, nhưng được biến đổi trong vinh quang. Điều ấy cho ta hy vọng rằng thân xác yếu đuối của mình không phải là thứ bỏ đi. Nó được Thiên Chúa yêu thương và có một tương lai trong Ngài.
Lạy Chúa là Đấng đã nhận lấy thân phận con người, xin dạy con đừng đối xử cay nghiệt với thân xác đang yếu của mình. Xin cho người chạm đến con có bàn tay tế nhị; cho những chăm sóc cần thiết được thực hiện với lòng kính trọng. Xin cho con biết nhận sự giúp đỡ mà không thấy mình bị hạ thấp. Và khi con xấu hổ đến muốn biến mất, xin nhắc con rằng đời con vẫn đáng được đón nhận, rằng thân xác này vẫn là đền thờ Chúa ngự, dù nó không còn như xưa. Amen.
PHẦN II
NHỮNG ĐIỀU NGƯỜI BỆNH KHÓ NÓI
CHƯƠNG 7. TÔI SỢ LÀM KHỔ NHỮNG NGƯỜI MÌNH THƯƠNG
Có người chịu đau dễ hơn chịu nhìn người thân mệt. Một người cha nhìn con ngủ gục trên chiếc ghế. Một người vợ thấy chồng cầm tờ hóa đơn rồi lặng đi. Một người mẹ già nghe con gái gọi điện xin nghỉ việc để ở lại chăm mình. Thế là điều cần xin cũng thôi không xin. Đau thêm nhưng không gọi. Muốn đổi tư thế nhưng ngại. Muốn ăn một thứ nhỏ mà sợ cả nhà phải chạy. Khát nước mà nhịn vì thấy con vừa mới chợp mắt. Bệnh đã làm cuộc sống thu hẹp; cảm giác mắc nợ lại làm người ấy thu hẹp tiếng nói của mình thêm nữa.
Có những người cả đời quen làm người cho đi. Họ là người mẹ lo cho cả nhà, người cha gánh vác kinh tế, người chị cả thay cha mẹ nuôi em, người con hiếu thảo phụng dưỡng ông bà. Với họ, việc nhận lại là điều xa lạ, thậm chí đáng xấu hổ. Họ không biết cách để người khác chăm mình. Mỗi lần được giúp, họ thấy như mình đang mất đi một phần giá trị. Có người nói thẳng: “Tôi thà chết còn hơn làm khổ con cháu.” Câu nói ấy nghe như hy sinh, nhưng bên trong là một nỗi đau lớn: họ không tin mình vẫn còn đáng được yêu khi không còn làm được gì.
Nếu bạn đang nghĩ mình là gánh nặng, xin chậm lại trước chữ ấy. Chăm một người bệnh có thể thật sự nặng nhọc, và một gia đình có thể thật sự thiếu tiền, thiếu sức. Ta không cần phủ nhận những khó khăn đó. Nhưng khó khăn của việc chăm sóc không phải là bằng chứng rằng con người được chăm có giá trị thấp hơn. Một em bé mới sinh cần được chăm sóc từng giờ, nhưng không ai nói em bé là gánh nặng vô giá trị. Một người già cần giúp đỡ cũng vậy. Giá trị của con người không đo bằng khả năng tự lo, nhưng bằng chính sự hiện hữu được Thiên Chúa dựng nên và yêu thương. Cần tìm thêm sự giúp đỡ cho gia đình, thay vì để người bệnh tự kết án mình là nguyên nhân khiến mọi người bất hạnh.
Hãy nhớ rằng bạn cũng đã từng chăm sóc người khác. Có thể bạn đã thức đêm bên con khi nó sốt, đã đút cơm cho cha mẹ già, đã đi xa làm ăn để gửi tiền về. Bạn chưa bao giờ nghĩ những người được bạn chăm là gánh nặng đáng bỏ đi. Có thể có lúc bạn mệt, có lúc bạn than thở, nhưng tình thương vẫn ở đó. Bây giờ, đến lượt bạn được chăm. Đó không phải là món nợ phải trả, mà là một phần của vòng tình thương trong gia đình, nơi mỗi người lần lượt cho và nhận.
Gia đình có thể nói thật theo cách giữ người bệnh trong tình thương: “Mấy hôm nay con mệt, nên con sẽ nhờ em thay một buổi. Việc mẹ cần vẫn được lo.” Câu ấy khác hẳn “vì mẹ mà con kiệt sức”. Một người có thể yêu rất nhiều mà vẫn cần nghỉ. Khi biết sự mệt mỏi được sắp xếp, người bệnh sẽ bớt tưởng rằng chỉ cần mình biến mất thì mọi chuyện mới yên. Đừng để sự thiếu phân công của cả nhà trở thành tội lỗi trong lòng người đang nằm đó. Đừng than thở về chi phí, về công việc bị gián đoạn ngay trước mặt người bệnh. Những chuyện ấy cần được bàn, nhưng ở nơi khác, giữa những người có trách nhiệm giải quyết.
Có những câu người thân nói trong lúc mệt mà không ngờ người bệnh nhớ rất lâu: “Không biết đến bao giờ mới xong”, “cứ thế này thì cả nhà chết theo”, “tiền đâu mà lo”. Có thể người nói chỉ đang xả một lúc căng thẳng, nhưng với người bệnh, đó có thể là bằng chứng rằng mình đang làm khổ mọi người. Nếu bạn lỡ nói những câu như thế, hãy quay lại và sửa: “Lúc nãy con mệt nên nói vậy, chứ con không muốn mẹ nghĩ mẹ là gánh nặng. Con thương mẹ, và con sẽ tìm cách để cả nhà không kiệt sức.”
Bạn cũng có thể tập nhận tình thương bằng một lời cảm ơn thay vì một lời xin lỗi cho mọi nhu cầu. “Cảm ơn con đã giúp mẹ” mở ra sự gặp gỡ. “Mẹ làm khổ con quá” lặp mãi có thể khiến cả hai cùng buồn mà không ai biết nói gì. Lời cảm ơn trả lại cho người chăm niềm vui của việc cho đi; lời xin lỗi liên tục biến việc chăm sóc thành một món nợ nặng nề. Dĩ nhiên bạn vẫn được nói nỗi lo. Điều cần giữ là quyền được chăm sóc, chứ không phải buộc mình lúc nào cũng tích cực.
Thánh Phaolô có viết rằng trong một thân thể, những bộ phận xem ra yếu nhất lại là cần thiết nhất, và những bộ phận ta coi là kém nhã, ta lại càng phải chăm sóc chu đáo hơn. Ngài đang nói về cộng đoàn Hội Thánh, nhưng hình ảnh ấy cũng đúng với gia đình. Người yếu nhất trong nhà không phải là phần thừa, mà là nơi tình thương của cả nhà được thử thách và được làm cho sâu sắc hơn. Có những gia đình, chính lúc chăm người bệnh, mới học được cách nói chuyện với nhau, cách chia sẻ, cách tha thứ. Điều đó không làm cho bệnh trở thành điều tốt, nhưng cho thấy tình thương có thể lớn lên ngay giữa khó khăn.
Nếu những ý nghĩ về việc mình là gánh nặng trở nên quá mạnh, đến mức bạn nghĩ rằng mọi người sẽ tốt hơn nếu không còn mình, xin hãy nói điều đó với một người đáng tin, với nhân viên y tế hoặc người có chuyên môn. Những ý nghĩ ấy cần được lắng nghe và giúp đỡ nghiêm túc, không phải để bạn mang một mình.
Lạy Chúa, con ngại nhận vì đã quen tự lo. Con sợ một ngày người thân chỉ nhìn con bằng sự mỏi mệt. Con nhìn họ vất vả và lòng con đau. Xin giúp gia đình con biết chia việc, biết xin trợ giúp, biết nói thật mà không làm nhau tổn thương. Xin cho những người chăm con có đủ sức, có người thay, có lúc nghỉ ngơi. Xin dạy con đón nhận tình thương như một con người được yêu, không như một người phải xin phép để được tồn tại. Và xin cho con biết rằng ngay cả khi không làm được gì, con vẫn là con của Chúa, vẫn đáng được yêu thương. Amen.
CHƯƠNG 8. XIN HÃY NÓI THẬT, NHƯNG ĐỪNG NÉM SỰ THẬT VÀO TÔI
Một số gia đình giữ kín thông tin vì sợ người bệnh buồn. Họ dặn bác sĩ đừng nói, dặn nhau giữ bí mật, đóng vai vui vẻ trước giường bệnh. Người bệnh có thể không biết rõ, nhưng thường cảm nhận được có điều gì đó. Họ thấy những ánh mắt né tránh, những cuộc nói chuyện ngưng bặt khi mình đến gần, những nụ cười gượng. Họ bị bỏ lại trong một vùng mù mờ, nơi tưởng tượng có thể còn đáng sợ hơn sự thật. Và vì mọi người không nói, họ cũng không dám hỏi. Thế là cả nhà sống trong một vở kịch mà ai cũng mệt.
Một số người lại nghĩ nói thật nghĩa là nói tất cả, ngay lập tức, bằng giọng dứt khoát. Họ đọc to những con số, những tiên lượng, những từ ngữ chuyên môn mà không để ý người nghe có sẵn sàng không. Họ nghĩ mình đang tôn trọng người bệnh bằng sự thẳng thắn, nhưng có khi chỉ đang đổ một gánh nặng lên vai người đã quá yếu. Giữa hai cách ấy là một con người cần được hỏi: “Anh muốn biết đến mức nào? Anh có muốn ai cùng nghe không?” Có người muốn biết chi tiết. Có người lúc này chỉ muốn biết bước tiếp theo. Có người muốn để người thân nghe trước rồi kể lại. Mong muốn ấy có thể thay đổi theo thời gian và cần được tôn trọng trong trao đổi với đội ngũ điều trị.
Trong văn hóa của chúng ta, nhiều gia đình có thói quen che giấu bệnh tình với người già, với người được coi là yếu đuối. Thói quen ấy xuất phát từ tình thương, nhưng cần được nhìn lại. Người bệnh có quyền biết về đời mình, nếu họ muốn. Họ có thể cần biết để sắp xếp những việc quan trọng, để nói những lời chưa nói, để chuẩn bị đời sống thiêng liêng, để tham gia vào các quyết định điều trị. Khi bị giấu, họ bị tước mất những cơ hội ấy. Ngược lại, nếu một người đã nói rõ rằng họ không muốn biết chi tiết, điều đó cũng cần được tôn trọng. Điều quan trọng là hỏi chính họ, chứ không phải để người khác quyết định thay.
Sự thật cần có người đồng hành. Sau một thông tin khó, đừng đứng lên ngay như thể công việc đã xong. Hãy để người bệnh hỏi, im, khóc hoặc xin nghe lại. Có khi họ cần vài ngày mới có thể hỏi câu tiếp theo. Đừng dùng những con số nghe được ở đâu đó để tự tiên đoán thời gian sống. Một lời dự báo nói cẩu thả có thể trở thành chiếc đồng hồ treo trong đầu người bệnh mỗi ngày. Có người được nói “chỉ còn ba tháng” và từ đó sống mỗi ngày như đếm ngược, dù thực tế diễn tiến có thể khác. Những điều liên quan tiên lượng cần được trao đổi với bác sĩ, và phần chưa chắc chắn cũng cần được nói rõ.
Người bệnh có thể yêu cầu một cuộc trao đổi riêng nếu muốn. Người thân có thể xin giúp làm rõ điều đã nghe, nhưng đừng trả lời thay mọi câu hỏi khi người bệnh vẫn có khả năng tự nói. Đôi khi cả phòng đang bàn về họ mà không ai nhìn vào họ. Bác sĩ nói với con trai, con trai nói với con gái, con gái nói với bà dì, còn người bệnh nằm đó như người ngoài cuộc. Hãy quay về với ánh mắt của người ấy. “Bác nghĩ sao về điều vừa nghe?” có thể trả lại một chỗ đứng đã bị tiếng nói của người khác che khuất.
Ta cũng nên thận trọng với lời hứa. “Chắc chắn sẽ khỏi” có vẻ ấm, nhưng nếu không có căn cứ, người bệnh có thể mất lòng tin vào chính người đang thương mình. Khi những lời hứa ấy không thành, họ không còn biết tin ai. Một lời vững hơn là: “Mình sẽ hỏi cho rõ những lựa chọn. Tôi sẽ cùng anh đi từng bước trong khả năng của mình.” Hy vọng cần sự thật để có chỗ đứng; sự thật cần lòng nhân để không trở thành một vật nặng bị quăng vào người đang yếu.
Cách nói cũng quan trọng không kém điều được nói. Cùng một thông tin, có thể được nói trong hành lang ồn ào, đứng vội, giữa hai cuộc điện thoại; hoặc được nói trong một căn phòng yên tĩnh, có ghế ngồi, có thời gian để hỏi. Người bệnh và gia đình có quyền xin một không gian như thế. Có thể nói với bác sĩ: “Chúng tôi muốn được trao đổi kỹ hơn, xin bác sĩ cho một thời điểm phù hợp.” Nhiều nhân viên y tế sẵn lòng, nhưng có khi họ quá bận nên không nhận ra nhu cầu ấy nếu không ai nói.
Nếu bạn chưa muốn nghe thêm hôm nay, bạn có thể nói: “Tôi cần dừng một chút. Xin hẹn lúc khác để trao đổi tiếp.” Nhu cầu ấy không khiến bạn kém can đảm. Có những điều phải được nghe từng phần mới có thể hiểu. Và có những bàn tay cần được nắm trước khi người ta đủ sức hỏi câu tiếp theo.
Đức Giêsu nói rằng sự thật sẽ giải phóng chúng ta. Nhưng chính Người cũng nói sự thật với những con người cụ thể theo cách họ có thể đón nhận. Với người phụ nữ Samari, Người bắt đầu bằng việc xin nước uống. Với ông Nicôđêmô, Người kiên nhẫn trò chuyện trong đêm. Với các môn đệ, Người nói rằng còn nhiều điều muốn nói nhưng bây giờ họ chưa có sức chịu nổi. Sự thật được nói với tình thương là sự thật biết chờ đợi, biết lắng nghe, biết dừng lại đúng lúc.
Lạy Chúa là chính Sự Thật, xin cho con được biết điều con cần biết, theo nhịp con có thể đón nhận. Xin cho những người nói với con biết nói thật với lòng thương. Xin cho gia đình con đừng vì thương mà giấu con, cũng đừng vì nôn nóng mà đổ dồn mọi điều lên con. Xin cho con đủ can đảm để hỏi, và đủ bình an để nghe. Và khi sự thật nặng nề quá, xin cho con có một bàn tay để nắm. Amen.
CHƯƠNG 9. TÔI VẪN MUỐN ĐƯỢC QUYẾT ĐỊNH NHỮNG VIỆC CỦA MÌNH
Bệnh có thể lấy đi nhiều quyền tự chủ rất nhanh. Giờ ăn theo lịch, giờ ngủ bị ngắt, đi đâu phải có người giúp. Quần áo do người khác chọn, thức ăn do người khác nấu, khách đến do người khác hẹn. Vì thương và lo, gia đình đôi khi quyết luôn những việc còn lại: ai được vào thăm, hình ảnh nào được đăng, tin tức nào được nói cho người ngoài, có nên đi khám nơi khác, có nên dùng loại thuốc người ta mách. Người bệnh nhận ra cơ thể yếu đi đồng thời tiếng nói cũng nhỏ đi. Họ có thể im vì mệt, chứ không phải vì đồng ý.
Có một sự thay đổi tinh tế xảy ra trong nhiều gia đình. Người cha từng là chủ gia đình, quyết định mọi việc lớn nhỏ, nay bỗng trở thành người được quyết định thay. Người mẹ từng quán xuyến mọi chuyện trong nhà, nay không còn ai hỏi ý. Con cái bắt đầu nói chuyện với cha mẹ như nói với trẻ nhỏ: “Ba ăn đi”, “mẹ ngủ đi”, “thôi, để con lo”. Có thể họ chỉ muốn giúp, nhưng người bệnh cảm thấy như mình bị đẩy ra khỏi chính cuộc đời mình. Sự đau đớn ấy đôi khi còn lớn hơn cơn đau thể xác.
Hãy hỏi ở những việc có thể hỏi. Muốn nghe kinh hay muốn yên? Muốn gặp người này hôm nay hay để dịp khác? Muốn ăn cháo hay súp? Muốn mặc áo nào? Muốn ai cùng nghe trao đổi về điều trị? Muốn để đèn sáng hay tắt bớt? Những lựa chọn nhỏ không giải quyết căn bệnh, nhưng giúp người ấy còn cảm thấy đời mình có phần do mình sống. Ngay cả khi người bệnh chỉ có thể gật hay lắc đầu, chỉ có thể chớp mắt, ta vẫn có thể tìm cách hỏi. Việc hỏi là một cách nói: “Bạn vẫn còn đây, và ý của bạn vẫn quan trọng.”
Đối với quyết định y khoa, cần trao đổi với đội ngũ điều trị theo tình trạng thực tế và khả năng tham gia của người bệnh; đừng lấy một đoạn sách làm thay cho sự tư vấn cụ thể. Người bệnh có quyền được giải thích, được hỏi, được bày tỏ mong muốn của mình trong khuôn khổ những lựa chọn hợp lý. Gia đình có thể hỗ trợ, nhưng không nên thay thế hoàn toàn tiếng nói của người bệnh khi họ vẫn còn khả năng tham gia.
Sự riêng tư cũng thuộc về người bệnh. Không phải ai đến chụp ảnh cũng được quyền đăng. Không phải lời kêu gọi giúp đỡ nào cũng cần kể mọi chi tiết kín đáo. Trong thời đại mạng xã hội, có những người bệnh bỗng thấy hình ảnh mình gầy gò, nằm với đủ loại ống, được lan truyền khắp nơi kèm theo những lời kêu gọi đầy cảm xúc. Có thể mục đích là tốt, để quyên góp, để cầu nguyện. Nhưng nếu không hỏi ý họ, đó là một sự xâm phạm. Nếu cần vận động hỗ trợ, hãy hỏi điều gì người bệnh chấp thuận chia sẻ, ai được biết và cách cập nhật nào phù hợp. Tình thương có thể rất sốt sắng mà vẫn làm người được giúp cảm thấy bị phơi bày. Một tấm hình có thể ở lại trên mạng lâu hơn người đăng nghĩ, có thể được con cháu nhìn thấy nhiều năm sau, có thể là hình ảnh cuối cùng mà người ta nhớ về người ấy.
Bạn có thể nhờ một người tin cậy giúp giữ ranh giới: “Xin hỏi tôi trước khi báo tin”, “tôi không muốn chụp ảnh lúc này”, “hôm nay tôi chỉ tiếp người nhà”, “xin đừng đăng gì về tôi lên mạng”. Không cần giải thích dài nếu quá mệt. Người đứng bên cạnh có thể bảo vệ giờ nghỉ mà không biến bạn thành người mang tiếng khó chịu: “Bác đang cần nghỉ, gia đình xin nhận lời thăm sau.” Sự tế nhị ấy giúp bạn khỏi phải dùng chút sức ít ỏi để từ chối từng người.
Cũng có những quyết định lớn hơn mà người bệnh muốn được tham gia: nơi mình muốn được chăm sóc, những người mình muốn gặp, những việc mình muốn làm khi còn có thể. Có người muốn về nhà, có người muốn ở gần bệnh viện. Có người muốn đi thăm quê một lần, muốn dự lễ cưới của đứa cháu, muốn đến một ngôi thánh đường mình yêu mến. Những mong muốn ấy cần được nghe nghiêm túc. Không phải lúc nào cũng thực hiện được, nhưng việc được lắng nghe, được cùng cân nhắc với gia đình và đội ngũ chăm sóc, đã là một cách tôn trọng.
Trong đức tin, phó thác không có nghĩa là xóa ý muốn của mình khỏi mọi cuộc trao đổi. Thiên Chúa dựng nên con người có tự do, có lý trí, có ý chí. Ngài không muốn ta trở thành những con rối, ngay cả trong bệnh tật. Bạn có thể cầu nguyện, lắng nghe, cân nhắc và bày tỏ điều mình mong. Đức Giêsu trong vườn Cây Dầu cũng đã bày tỏ mong muốn của mình trước khi nói “xin đừng theo ý con”. Phó thác thật sự không phải là im lặng vì bất lực, nhưng là đặt ý muốn của mình trong tay Chúa sau khi đã nói thật lòng. Sự cộng tác thật cần tiếng nói của người đang sống trong thân xác này. Xin cho tình thương đừng làm thay đến mức quên hỏi người được thương.
Lạy Chúa, Đấng đã tạo dựng con với tự do và phẩm giá, xin giúp con giữ được tiếng nói của mình giữa những ngày yếu đuối. Xin cho những người thương con biết hỏi ý con, biết tôn trọng điều con muốn, biết bảo vệ sự riêng tư của con. Xin cho con biết nói rõ điều con cần mà không làm tổn thương ai. Và xin cho con biết phó thác cho Chúa không phải như một người bị tước hết, nhưng như một người con tự do trao mình cho Cha. Amen.
CHƯƠNG 10. CÓ NHỮNG CÂU AN ỦI LÀM NGƯỜI TA ĐAU THÊM
“Cứ vui lên thì bệnh mới lui.” Nếu người bệnh không vui nổi, họ có thể nghe câu ấy thành một lời trách: có lẽ mình chưa khỏi vì đã buồn. “Ai rồi cũng chết.” Điều ấy đúng ở mức rất chung, nhưng có thể lạnh lùng khi nói với người vừa nghe một tin khó. “Chúa thương nên mới cho vác thánh giá.” Nếu nói mà không nhìn nỗi đau cụ thể, người nghe có thể tưởng muốn được Chúa thương thì phải từ chối mọi cách giảm bớt khổ sở. “Tôi hiểu cảm giác của anh.” Thật sự có hiểu không, hay chỉ là một câu nói quen miệng? “Mọi chuyện xảy ra đều có lý do.” Có thể, nhưng người đang đau không cần nghe lý do vào lúc này. “Cố lên, người ta còn khổ hơn nhiều.” Câu ấy không làm nỗi khổ của mình nhẹ đi, chỉ thêm mặc cảm vì mình không chịu nổi.
Còn có những câu như: “Chị trông khỏe hơn mà”, khi người bệnh biết rõ mình đang yếu đi. “Đừng nghĩ nhiều”, như thể có thể tắt suy nghĩ như tắt đèn. “Ông nhà tôi cũng bị y như vậy, rồi…”, rồi một câu chuyện dài về người khác, có khi kết thúc buồn. “Sao không thử uống lá này, nghe nói khỏi luôn”, kèm theo một sản phẩm không rõ nguồn gốc. Mỗi câu nói ấy có thể xuất phát từ lòng tốt, nhưng cộng lại, chúng khiến người bệnh mệt mỏi đến mức sợ có khách đến thăm.
Ta thường nói những câu quá nhanh khi chính ta không chịu nổi sự bất lực của mình. Ta muốn làm gì đó, và lời khuyên là thứ dễ có nhất. Ta sợ sự im lặng, nên lấp nó bằng lời. Ta sợ nhìn thấy nỗi đau, nên vội vàng biến nó thành một bài học. Nhưng người bệnh không phải lúc nào cũng cần một cách giải thích. Có khi họ chỉ muốn câu vừa nói được nghe hết. “Tôi thấy mệt quá” chưa chắc là lời xin một bài hướng dẫn sống tích cực. Đó có thể là lời xin được công nhận rằng hôm nay thật sự rất khó.
Thử thay một câu kết luận bằng một câu hỏi vừa sức: “Điều gì làm bác khó chịu nhất lúc này?”, “bác muốn con ngồi đây hay để bác nghỉ?”, “con có thể giúp việc nào hôm nay?”, “hôm nay bác thấy thế nào?”. Nếu họ nói không biết, cũng không cần hỏi dồn. Có thể kể một chuyện bình thường, hoặc ngồi yên. Im lặng có sự hiện diện khác với im lặng bỏ mặc. Người ngồi cạnh đặt điện thoại xuống, nhìn và nghe, sẽ tạo một không gian mà không câu khuyên nào làm thay được.
Có những câu đơn giản thường giúp nhiều hơn: “Tôi rất tiếc vì anh phải trải qua điều này.” “Tôi không biết nói gì, nhưng tôi ở đây.” “Anh có muốn kể không? Tôi nghe.” “Tôi nhớ anh.” “Tôi cầu nguyện cho anh mỗi ngày.” “Cần gì cứ nói, tôi sẽ cố làm.” Những câu ấy không giải quyết gì, không giải thích gì, nhưng chúng nói rằng người bệnh không bị bỏ rơi trong nỗi đau của họ.
Đừng lấy người bệnh khác làm thước đo. “Người ta còn nặng hơn mà vẫn vui” khiến người đang khó chịu phải mang thêm sự xấu hổ. Cũng đừng biến một trường hợp hồi phục thành lời hứa cho mọi người. “Bà hàng xóm tôi cũng bị y vậy mà giờ khỏe re” có thể làm người bệnh hy vọng sai, hoặc tự trách nếu mình không được như thế. Mỗi cuộc đời cần được đối xử theo hoàn cảnh của mình. Tình thương không phải cuộc thi chịu đựng. Ta không cần trao huy chương cho người cười và âm thầm thất vọng về người đang khóc.
Với những lời khuyên về thuốc men, phương pháp chữa trị, sản phẩm bổ sung, xin hết sức thận trọng. Người bệnh và gia đình thường ở trong tâm trạng sẵn sàng thử mọi thứ, và rất dễ bị lôi kéo bởi những lời quảng cáo. Có những sản phẩm có thể ảnh hưởng đến điều trị đang thực hiện. Nếu muốn chia sẻ một thông tin, hãy nói: “Tôi nghe về cái này, nhưng anh nên hỏi bác sĩ trước.” Đừng ép, đừng thúc, đừng làm người bệnh cảm thấy họ đang bỏ lỡ cơ hội nếu không nghe theo.
Nếu lỡ nói làm người bệnh đau, bạn có thể sửa: “Câu đó của tôi không giúp gì cho anh. Tôi xin lỗi. Tôi muốn nghe anh nói rõ hơn.” Một lời nhận lỗi chân thành thường có ích hơn cố giải thích rằng mình có ý tốt. Người bệnh cần sự tốt lành đến được với họ, chứ không phải chỉ tồn tại trong ý định của người đến thăm.
Thánh Phaolô khuyên hãy vui với người vui, khóc với người khóc. Lời khuyên ấy đơn giản nhưng khó. Khóc với người khóc không có nghĩa là bảo họ đừng khóc nữa. Nó có nghĩa là ở lại với họ trong nỗi buồn, không vội đẩy họ ra khỏi đó. Có những lúc lời an ủi tốt nhất là không nói gì, chỉ hiện diện. Những người bạn của ông Gióp đã làm tốt nhất khi ngồi im bên ông bảy ngày. Họ chỉ bắt đầu làm hại khi bắt đầu nói.
Lạy Chúa, xin dạy con biết im lặng khi cần im lặng, biết nói khi lời nói có ích. Xin giữ môi miệng con khỏi những câu an ủi rỗng, những lời khuyên vội vàng, những so sánh làm người khác đau. Xin cho con biết lắng nghe với cả trái tim, để người con đến thăm cảm thấy được hiểu thay vì được dạy. Và khi con lỡ lời, xin cho con đủ khiêm nhường để xin lỗi và sửa sai. Amen.
CHƯƠNG 11. TÔI NHỚ NHÀ ĐẾN MỨC MỘT TIẾNG RAO CŨNG LÀM TÔI KHÓC
Có những nỗi nhớ rất nhỏ mà rất đau. Nhớ chiếc ghế ngồi trước hiên, tiếng chén đũa lúc cả nhà ăn, con chó nghe tiếng xe là chạy ra, mùi áo phơi nắng. Nhớ tiếng chuông nhà thờ buổi sáng, tiếng gà gáy, tiếng mưa trên mái tôn. Nhớ cái bếp với nồi cá kho của mẹ, nhớ góc vườn có mấy cây rau tự trồng, nhớ chiếc giường quen thuộc với chiếc gối đã mang hình đầu mình. Người chưa phải xa nhà lâu có thể không hiểu vì sao một bức ảnh góc bếp làm người bệnh khóc. Nhưng khi nhiều thứ quen thuộc bị lấy khỏi tầm tay, chính điều bình thường trở thành điều quý. Ta nhớ ngôi nhà như nhớ chỗ mình từng được sống mà không phải xin phép cơ thể.
Có một tình huống giả định. Một bà cụ nằm viện ở thành phố đã hơn một tháng. Một chiều, ngoài cửa sổ vọng lên tiếng rao bánh mì. Bà bật khóc. Đứa cháu ngồi bên không hiểu. Bà kể rằng ngày xưa, ở quê, mỗi sáng sớm cũng có tiếng rao như thế, và ông nhà bà thường ra mua cho bà một ổ. Ông đã mất nhiều năm. Tiếng rao ấy mang về cả một đời người, cả một ngôi nhà, cả một tình yêu. Người cháu không cần nói gì, chỉ ngồi nghe bà kể, rồi hôm sau mang đến cho bà một ổ bánh mì nhỏ. Bà ăn được vài miếng, nhưng bà nói đó là bữa ngon nhất từ khi vào viện.
Gia đình có thể hỏi người bệnh muốn nghe gì về nhà. Đừng chỉ cập nhật những chuyện liên quan tiền bạc và bệnh tình. Nếu họ thích, kể cây trước sân vừa ra lá, đứa cháu nói nhầm một chữ, bữa cơm hôm nay ai nấu, con mèo vừa đẻ mấy con, ông hàng xóm hỏi thăm. Những câu chuyện nhỏ ấy giữ cho người bệnh một sợi dây nối với đời sống bên ngoài. Nhưng đừng mặc định chuyện vui nào cũng giúp. Có lúc tiếng cười ngoài nhà làm họ buồn vì cảm thấy mình đứng ngoài. Có lúc nghe về những việc mình không còn làm được khiến họ tiếc nuối. Hãy để người nghe chọn. “Mẹ muốn con kể tiếp không?” là câu hỏi đơn giản mà giữ được sự gần gũi.
Với những phương tiện hiện đại, nỗi nhớ nhà có thể được làm dịu phần nào. Một cuộc gọi video cho thấy góc nhà quen thuộc, những khuôn mặt thân yêu. Một đoạn ghi âm tiếng con cháu hát. Một bức ảnh chụp khu vườn sau nhà. Nhưng cũng cần tế nhị: có người xem xong lại càng nhớ, càng buồn. Hãy hỏi trước, và quan sát phản ứng của người bệnh để điều chỉnh.
Một vật quen có thể được mang theo khi điều kiện chăm sóc cho phép: tấm ảnh, chiếc khăn, cuốn kinh nhỏ, chiếc gối từ nhà, tràng hạt đã dùng nhiều năm. Hãy hỏi quy định nơi điều trị trước, và chọn thứ không gây bất tiện. Giá trị của món đồ nằm trong mối liên hệ, không ở vẻ đẹp. Một chiếc khăn cũ có thể giữ được mùi của nhà và giúp người bệnh cảm thấy mình vẫn thuộc về một đời sống cụ thể, thay vì chỉ còn là người trong một căn phòng lạ. Có người mang theo bức ảnh đám cưới, có người mang chiếc áo của người vợ đã mất, có người mang bức tượng Đức Mẹ nhỏ từ bàn thờ gia đình.
Nỗi nhớ nhà cũng có thể là nhớ một nơi xa hơn. Có những người bệnh xa quê đã nhiều năm, làm ăn ở thành phố, nay nằm viện lại nhớ về quê cha đất tổ. Nhớ con sông, cánh đồng, ngôi nhà thờ làng nơi mình được rửa tội. Có những người con xa xứ nhớ đất nước mình. Nỗi nhớ ấy có thể là một lời mời trở về với cội nguồn, với những gì đã làm nên mình. Nghe họ kể về quê hương là một cách giúp họ sống lại những ký ức đẹp và cảm thấy cuộc đời mình có ý nghĩa.
Nhớ nhà cũng có thể làm lộ ra những điều chưa yên. Có người nhớ nơi mình từng bị tổn thương; có người muốn về nhưng sợ cuộc sống ở nhà không đủ điều kiện chăm sóc; có người lo về nhà sẽ làm khổ con cháu. Đừng vội hứa đưa về chỉ để họ vui trong chốc lát. Hãy nghe mong muốn ấy, rồi cùng đội ngũ chăm sóc và gia đình xem điều gì thực hiện được, cần chuẩn bị gì, có trở ngại nào. Sự thật được nói dịu dàng vẫn tốt hơn một cuộc hẹn không thể giữ. Nếu chưa thể về, có thể tìm những cách khác để mang một chút nhà đến với họ.
Trong đức tin, nỗi nhớ nhà còn có một chiều sâu khác. Thánh Augustinô nói rằng lòng con người khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa. Có những lúc nỗi nhớ một ngôi nhà trần thế cũng là nỗi khát khao một mái nhà sâu xa hơn, nơi ta được yêu thương trọn vẹn. Đức Giêsu nói trong nhà Cha có nhiều chỗ ở, và Người đi dọn chỗ cho chúng ta. Điều ấy không có nghĩa là ta phải ngừng nhớ nhà ở trần gian. Nhưng nó có thể cho ta một niềm an ủi rằng mọi nỗi nhớ chân thành đều được Chúa biết và trân trọng.
Lạy Chúa, con nhớ những điều trước kia con nghĩ lúc nào cũng có. Con nhớ ngôi nhà, những người thân, những âm thanh và mùi vị quen thuộc. Xin giữ căn nhà con trong bình an, giữ người đang sống ở đó khỏi những lời trách nhau vì lo cho con. Nếu hôm nay con chưa thể trở về, xin cho một chút thân thuộc đến được với con, qua giọng nói, một câu chuyện, một bàn tay biết con đã từng sống thế nào. Và xin cho nỗi nhớ của con không trở thành nỗi tuyệt vọng, nhưng là lời nhắc rằng con đã được yêu thương, và vẫn đang được yêu thương. Amen.
CHƯƠNG 12. TÔI CÒN MUỐN CƯỜI
Không phải mọi cuộc thăm người bệnh đều phải có nét mặt nghiêm trọng. Có người vừa thấy người thân bước vào đã nhìn vẻ mặt họ để đoán tin xấu. Nếu ai cũng hạ giọng, cũng ngừng cười khi đến gần giường, người bệnh có thể cảm thấy mình đang sống trong một cuộc tiễn biệt kéo dài. Trong khi đó, họ còn thích một câu chuyện vui, còn biết đùa, còn nhớ chuyện vụng về của người trong nhà và muốn được cười như trước.
Có những người bệnh vốn là người vui tính, hay pha trò, là linh hồn của mọi bữa tiệc. Khi bệnh, họ vẫn muốn giữ con người ấy. Họ đùa về chiếc mũ len che đầu, về món cháo nhạt nhẽo của bệnh viện, về việc mình được “nghỉ phép dài hạn”. Nhưng có khi người thân không dám cười theo, vì sợ thiếu tôn trọng, hoặc nghĩ người bệnh đang gượng. Thật ra, đối với nhiều người, tiếng cười là cách họ giữ lại chính mình. Khi người khác cười cùng, họ cảm thấy mình vẫn là người bạn, người cha, người anh như trước, chứ không chỉ là một bệnh nhân đáng thương.
Hãy để niềm vui có chỗ theo cách người bệnh muốn. Đừng biến tiếng cười thành một yêu cầu điều trị tinh thần, cũng đừng coi tiếng cười là sự thiếu nghiêm túc. Có thể buổi sáng họ khóc, buổi chiều họ cười. Cả hai đều thuộc về một người đang trải qua nhiều điều. Ta không cần chọn một cảm xúc rồi bắt họ giữ nguyên để người khác dễ hiểu. Con người phức tạp hơn thế. Trong cùng một ngày, có thể có nước mắt và tiếng cười, có sợ hãi và bình an, có giận dữ và biết ơn.
Trong một tình huống giả định, người cha nằm viện nghe con kể đã nấu nồi canh mặn đến mức cả nhà phải thêm nước hai lần. Ông cười vì nhớ mình từng làm đúng chuyện ấy, cái hồi vợ ông đi vắng và ông phải nấu cơm cho các con. Ông kể lại, con ông cũng cười, và hai cha con cứ thế nhắc lại những chuyện vụng về ngày xưa. Niềm vui ở đây không phải một phép chữa bệnh được hứa hẹn. Nó là cuộc gặp giữa hai cha con, nơi người cha còn được nhớ như một con người có chuyện để kể. Đôi lúc bệnh viện đã nói quá nhiều về điều cơ thể mất đi, trong khi một chuyện vui nhỏ nhắc rằng mối liên hệ vẫn còn đang sống.
Có những cách mang niềm vui đến rất đơn sơ: một tấm thiệp do đứa cháu vẽ, một video đứa bé tập đi, một bản nhạc người bệnh yêu thích từ thời trẻ, một tập ảnh cũ để cùng xem và kể chuyện, một trò chơi nhẹ nhàng như đánh cờ nếu sức khỏe cho phép. Có người thích nghe đọc truyện, có người thích nghe kể chuyện làng xóm, có người thích bàn về bóng đá hay thời sự. Hãy để ý xem người bệnh thích gì, và mang đến những điều ấy theo nhịp sức của họ.
Tất nhiên cần tế nhị. Đừng đùa về cơ thể, sự lệ thuộc, chuyện tiền bạc hoặc điều người bệnh đang xấu hổ, trừ khi chính họ dẫn vào và ta biết rõ ranh giới. Đừng kể chuyện ồn khi họ mệt. Đừng cười lớn trong phòng bệnh chung khi những người khác đang cần nghỉ. Và nếu đang cười mà họ bỗng khóc, cứ để câu chuyện dừng. Không cần nói “vui mà sao lại khóc”. Có khi người ta khóc vì chính giây phút vui ấy làm họ thấy mình yêu cuộc đời biết bao, và sợ mất nó biết bao.
Có những vị thánh rất vui tính ngay cả trong đau khổ. Thánh Philipphê Nêri nổi tiếng với tính hài hước. Thánh Tôma More, theo truyền tụng, vẫn còn nói đùa ngay trên đoạn đầu đài. Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu trong những tháng cuối đời đau đớn vì bệnh lao vẫn có những câu nói dí dỏm khiến các chị em trong nhà dòng bật cười. Niềm vui của các ngài không phải là sự chối bỏ đau khổ, nhưng là dấu chỉ của một tâm hồn biết rằng mình được Chúa yêu thương. Dĩ nhiên, không ai buộc người bệnh phải vui như các thánh. Nhưng nếu niềm vui đến, nó không mâu thuẫn với đức tin; nó có thể là một phần của đức tin.
Niềm vui cũng có thể đến từ việc người bệnh làm được điều gì đó cho người khác. Một bà cụ nằm viện có thể dạy cô điều dưỡng trẻ cách nấu một món ăn quê. Một ông cụ có thể kể chuyện lịch sử cho đứa cháu đang học. Một người bệnh có thể cầu nguyện cho người giường bên. Khi được cho đi, dù rất nhỏ, người bệnh cảm thấy mình vẫn có ích, vẫn có vị trí trong đời sống của người khác. Đó là một niềm vui sâu xa.
Lạy Chúa, nếu hôm nay có một chút vui đến, xin cho con nhận mà không áy náy. Nếu hôm nay con chỉ đủ sức buồn, xin cho người thân đừng thất vọng. Xin giữ trong gia đình con sự tự nhiên của tình thương, để chúng con vẫn có thể gọi nhau, kể chuyện và nhận ra nhau giữa những điều đã thay đổi. Xin cho tiếng cười của chúng con không bị coi là thiếu tôn trọng, và nước mắt của chúng con không bị coi là thiếu đức tin. Xin cho con được sống trọn vẹn từng ngày, với cả niềm vui lẫn nỗi buồn, trong vòng tay của Chúa. Amen.
PHẦN III
ĐỨC TIN TRÊN CHIẾC GIƯỜNG KHÔNG TỰ CHỌN
CHƯƠNG 13. CẦU NGUYỆN KHI KHÔNG CÒN CÂU CHỮ
Ngày còn khỏe, bạn có thể đã quen đọc một số kinh, tham dự một giờ cầu nguyện, làm những việc đạo đức đều đặn. Có thể bạn lần chuỗi mỗi tối, đi lễ mỗi sáng, đọc Lời Chúa mỗi ngày, tham gia giờ chầu Thánh Thể hằng tuần. Bây giờ đọc vài dòng cũng mệt. Vừa bắt đầu đã ngủ thiếp, tỉnh dậy không nhớ mình đọc đến đâu. Thuốc làm đầu óc lơ mơ, cơn đau làm khó tập trung, nỗi lo làm tâm trí cứ chạy đi chỗ khác. Có người lo mình nguội lạnh, vì không còn giữ được điều trước kia vẫn làm. Họ nhìn một buổi tối không trọn chuỗi kinh như nhìn một món nợ với Chúa.
Có những người đạo đức lâu năm còn đau khổ hơn vì điều này. Họ đã quen với một nhịp cầu nguyện đều đặn, nay nhịp ấy bị phá vỡ. Họ cảm thấy như mất đi một phần căn tính của mình. Có người còn sợ rằng Chúa sẽ không nhận lời họ vì họ không còn cầu nguyện như trước. Nỗi sợ ấy cần được chữa lành bằng một hình ảnh đúng hơn về Thiên Chúa.
Xin đừng dùng sức khỏe của ngày cũ để xét xử ngày hôm nay. Cầu nguyện là mối tương quan với Thiên Chúa, và mối tương quan ấy đi vào chính điều kiện sống của bạn. Người mẹ không đòi đứa con sốt phải nói dài mới nhận ra nó đang cần mình. Người mẹ chỉ cần nhìn con, chạm vào trán con, là biết. Khi nghĩ về Chúa, ta lại dễ hình dung Người khắt khe hơn tình thương mà Người đã dạy ta. Một lời gọi ngắn, một ý hướng rất nhẹ, một cái nhìn về thánh giá có thể diễn tả lòng đang tìm Chúa.
Thánh Phaolô viết rằng chúng ta không biết cầu nguyện thế nào cho phải, nhưng chính Thần Khí cầu thay cho chúng ta bằng những tiếng rên siết khôn tả. Đây là một điều an ủi lớn cho người bệnh. Khi bạn không còn lời, Thánh Thần vẫn cầu nguyện trong bạn. Tiếng thở dài của bạn, giọt nước mắt của bạn, sự im lặng mệt mỏi của bạn, tất cả có thể trở thành lời cầu nguyện mà Chúa nghe được. Bạn không cần phải làm cho đúng. Bạn chỉ cần để mình được ở trước Chúa.
Bạn có thể chọn một câu phù hợp: “Lạy Chúa, xin ở gần con”, “con chưa hiểu, nhưng con muốn ở với Chúa”, “xin thương gia đình con”, “Giêsu, Maria, Giuse”, “Lạy Chúa Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, xin thương xót con”. Không cần thay câu cho mới mỗi ngày. Cũng không cần ép mình lặp lại đến kiệt sức. Một câu ngắn có thể được lặp lại nhẹ nhàng khi nhớ đến, như một hơi thở của tâm hồn. Nếu đang đau hoặc khó chịu, hãy để người chăm biết điều cần được giúp. Lời cầu nguyện không thay cho việc nói rõ nhu cầu của thân xác.
Có những cách cầu nguyện không cần lời. Nhìn một bức ảnh thánh. Cầm cây thánh giá trong tay. Để ngón tay chạm vào từng hạt chuỗi mà không cần đọc hết. Nghe một bài thánh ca. Nhìn ra cửa sổ, thấy bầu trời, và nghĩ đến Đấng đã dựng nên nó. Dâng lên Chúa một cơn đau, một nỗi lo, một người thân. Tất cả những điều ấy đều có thể là cầu nguyện. Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu nói rằng với ngài, cầu nguyện là một cái nhìn đơn sơ hướng lên trời. Người bệnh có thể sống điều ấy theo cách của mình.
Người khác cũng có thể cầu nguyện thay cho bạn. Đây là một điều đẹp của đời sống Hội Thánh: chúng ta là một thân thể, và khi một chi thể yếu, các chi thể khác nâng đỡ. Gia đình có thể đọc kinh bên giường bạn. Cộng đoàn giáo xứ có thể cầu nguyện cho bạn trong Thánh lễ. Các tu sĩ ở những đan viện xa xôi cũng đang cầu nguyện cho những người bệnh trên khắp thế giới. Bạn không cầu nguyện một mình. Khi bạn không đủ sức, hãy để lời cầu của Hội Thánh mang bạn đi.
Người đọc kinh bên giường nên hỏi người bệnh có muốn nghe không và nghe bao lâu. Đừng đo lòng sốt sắng bằng âm lượng. Đừng để một chiếc loa đọc kinh suốt đêm khi người bệnh cần yên. Đừng mời quá đông người đến đọc kinh cùng lúc trong một phòng bệnh nhỏ. Có những lúc tắt tiếng là một hành vi bác ái. Có những lúc cầu nguyện tốt nhất của người thân là ngồi cạnh, giúp một việc cần thiết, rồi âm thầm phó dâng người mình thương.
Có những người bệnh không theo đạo, hoặc đã lâu không giữ đạo, hoặc đang ở giữa nghi ngờ. Với họ, việc cầu nguyện có thể không tự nhiên. Người thân Công giáo có thể cầu nguyện cho họ trong lòng mà không ép họ phải tham gia. Nếu họ tò mò hoặc muốn tìm hiểu, có thể chia sẻ một cách nhẹ nhàng. Đức tin không bao giờ nên được áp đặt lên một người đang yếu đuối. Thiên Chúa tôn trọng tự do của con người, và chúng ta cũng cần như vậy.
Lạy Chúa, hôm nay con không có nhiều lời. Có thể con cũng không có cảm xúc nào gọi là sốt sắng. Con chỉ đặt mình trước Chúa, với thân xác này, tâm trí này, những chỗ rối trong lòng này. Xin đón nhận con. Xin Thánh Thần cầu nguyện trong con khi con không biết cầu nguyện. Nếu con ngủ quên giữa một câu kinh, xin cho giấc nghỉ ấy cũng được ở trong tình thương của Chúa. Và xin cho con biết rằng ngay cả sự im lặng của con cũng có thể là lời dâng lên Chúa. Amen.
CHƯƠNG 14. KHI PHÉP LẠ CHƯA ĐẾN
Bạn đã cầu nguyện. Gia đình cũng cầu nguyện. Có người xin lễ, có người lần chuỗi, có người hành hương đến đền thánh, có người hứa thay đổi một điều trong đời, có người ăn chay, có người làm việc bác ái. Nhưng kết quả mới vẫn làm mọi người lo. Trong khoảng cách giữa lời khẩn xin và điều đang xảy ra, người bệnh có thể thấy mình bị bỏ quên. Có người bắt đầu nghi mình tin chưa đủ, hoặc nghĩ có ai đó trong nhà đã làm sai nên Chúa chưa nhận lời. Có người cảm thấy xấu hổ trước những người đã cầu nguyện cho mình, như thể mình đã làm họ thất vọng.
Phép lạ là có thật. Hội Thánh tin rằng Thiên Chúa có thể chữa lành, và trong lịch sử, đã có những trường hợp chữa lành được ghi nhận. Đức Giêsu trong Tin Mừng đã chữa nhiều người bệnh. Vì thế, xin ơn chữa lành không phải là điều sai. Đó là điều chính Đức Giêsu mời gọi: hãy xin thì sẽ được. Nhưng ta cũng biết rằng không phải mọi lời xin đều được đáp ứng theo cách ta mong. Ngay trong Tin Mừng, không phải mọi người bệnh ở Palestina đều được chữa lành. Thánh Phaolô đã ba lần xin Chúa cất cái dằm đâm vào thân xác mình, nhưng Chúa trả lời rằng ơn Ngài đủ cho ông.
Đừng để lời cầu nguyện trở thành một phép tính mua bán. Ta có thể tha thiết xin ơn chữa lành, có thể dâng những hy sinh vừa sức, nhưng không có quyền hứa thay Chúa một kết quả cụ thể. Không có công thức nào bảo đảm rằng nếu đọc đủ bao nhiêu kinh, xin đủ bao nhiêu lễ, thì bệnh sẽ khỏi. Khi bệnh chưa lui, điều ấy không cho phép ta kết tội người bệnh thiếu đức tin. Lòng tin không thể được đo bằng bản xét nghiệm, và tình thương của Chúa không được đọc như một bảng thưởng phạt theo sức khỏe.
Có những vị thánh vĩ đại đã chết vì bệnh dù có rất nhiều người cầu nguyện cho các ngài. Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu chết vì bệnh lao ở tuổi hai mươi bốn. Thánh Bernađetta, người được Đức Mẹ hiện ra ở Lộ Đức nơi biết bao người được chữa lành, chính mình lại mang bệnh tật suốt đời và qua đời khi còn trẻ. Các ngài không thiếu đức tin. Sự thánh thiện của các ngài không được đo bằng việc có được chữa lành hay không, mà bằng tình yêu các ngài đã sống trong mọi hoàn cảnh.
Đau ở đây còn là sự mỏi mệt sau những lần hy vọng. Mỗi lời giới thiệu mới có thể khiến cả nhà bừng lên, rồi thất vọng. Một đền thánh linh thiêng, một linh mục có ơn chữa lành, một nhóm cầu nguyện nổi tiếng, một bài thuốc gia truyền. Người bệnh phải mang cả nỗi thất vọng của chính mình lẫn ánh mắt hụt hẫng của người thân. Hãy thận trọng với những lời khẳng định chắc chắn, với việc ép họ chạy theo mọi cách chữa được truyền miệng. Có những người lợi dụng sự tuyệt vọng của gia đình người bệnh để bán những thứ đắt tiền, hứa hẹn những điều không có thật. Những điều liên quan thuốc men, sản phẩm hoặc phương pháp mới cần được trao đổi với bác sĩ điều trị; sự sốt sắng không bảo đảm an toàn.
Có thể tiếp tục cầu xin mà bớt mặc cả. “Lạy Chúa, con vẫn xin được lành. Xin cũng giúp chúng con nhận ra điều cần làm hôm nay.” Trong lời ấy có cả khát vọng sống và sự mở lòng trước điều chưa biết. Ta không cần gọi mọi thất vọng là một ơn đặc biệt ngay lập tức. Có những ngày chỉ cần không làm người đau phải thấy mình thất bại thêm trong đời sống đạo.
Có khi “phép lạ” đến theo những cách ta không ngờ. Một gia đình chia rẽ được hòa giải bên giường bệnh. Một người con xa cách trở về. Một người đã bỏ đạo lâu năm tìm lại đức tin. Một nỗi sợ được biến thành bình an. Một mối quan hệ được chữa lành. Không phải ai cũng gọi những điều ấy là phép lạ, và ta không nên dùng chúng để xoa dịu nỗi buồn vì bệnh chưa khỏi. Nhưng nếu chúng xảy ra, chúng cũng là những ơn lành đáng được trân trọng.
Niềm hy vọng Kitô giáo được đặt nơi Đức Kitô phục sinh. Điều ấy không xóa nước mắt ở hiện tại. Nó cho ta một hướng để nhìn trong khi vẫn thành thật nói rằng điều này quá khó. Phép lạ lớn nhất mà ta tin không phải là được tránh khỏi cái chết, mà là sự sống chiến thắng cái chết. Ngay cả Ladarô, người được Đức Giêsu cho sống lại, sau này cũng chết. Nhưng Đức Giêsu đã hứa một sự sống không bao giờ mất. Nếu hôm nay bạn chưa cảm thấy được an ủi, bạn vẫn có thể được người khác nâng đỡ. Không ai cần đợi có một cảm xúc đạo đức đúng chuẩn mới được quyền nhận tình thương.
Lạy Chúa, con đã xin và vẫn đang xin. Con muốn được lành bệnh, muốn được sống, muốn ở với những người con thương. Xin đừng để con nghĩ rằng Chúa không nghe con. Xin đừng để gia đình con tự trách vì đã không cầu nguyện đủ. Nếu phép lạ con mong chưa đến, xin cho con không mất lòng tin vào tình thương của Chúa. Xin cho con nhận ra những ơn lành khác đang đến trong ngày sống của con. Và xin cho con tin rằng dù điều gì xảy ra, con vẫn ở trong tay Chúa. Amen.
CHƯƠNG 15. THẬP GIÁ KHÔNG PHẢI LÝ DO ĐỂ MẶC NGƯỜI TA ĐAU
Khi nói về thập giá, người khỏe cần rất cẩn trọng. Một câu “ráng chịu để dâng Chúa” có thể đẹp trong một hoàn cảnh, nhưng gây tổn thương nếu được dùng để ngăn người bệnh báo đau hoặc xin trợ giúp. Có những người già, vì đã được dạy từ nhỏ rằng chịu đau là đạo đức, nên âm thầm chịu những cơn đau có thể được giảm bớt. Có những gia đình từ chối các biện pháp giảm đau vì nghĩ rằng như thế là “không vác thánh giá”. Người đứng ngoài không có quyền chọn mức đau người khác phải chịu để gọi là có đức tin. Tình yêu của Đức Kitô mời gọi ta đến gần người khổ, chăm sóc họ và chia phần nặng của họ bằng việc làm.
Hãy nhớ rằng trên đường lên núi Sọ, khi Đức Giêsu ngã quỵ dưới sức nặng của thập giá, người ta đã bắt ông Simon người Kyrênê vác đỡ. Truyền thống đạo đức còn nhớ đến bà Vêrônica lau mặt Chúa, những người phụ nữ Giêrusalem khóc thương Người. Không ai trong số họ bảo Đức Giêsu hãy tự mình vác hết để chứng tỏ tình yêu. Họ được nhớ đến chính vì đã giúp đỡ. Ơn gọi của người Kitô hữu trước đau khổ của người khác là trở thành Simon, thành Vêrônica, chứ không phải đứng bên đường giảng giải về giá trị của thập giá.
Người Công giáo có thể tự do kết hợp đau khổ của mình với cuộc thương khó của Chúa. Đó là một truyền thống thiêng liêng sâu sắc. Thánh Phaolô nói rằng ông vui mừng được chịu đau khổ, vì những gian nan thử thách Đức Kitô còn phải chịu, ông xin mang lấy vào thân phận mình. Nhiều người bệnh đã tìm thấy ý nghĩa và bình an khi dâng những đau đớn của mình cho Chúa, cầu nguyện cho con cái, cho Hội Thánh, cho những người đau khổ khác. Sự tự do ấy cần được tôn trọng. Không ai nên ép một người đang kiệt sức phải nói lời dâng hiến để người ngoài yên lòng. Cũng không nên dùng ngôn ngữ thiêng liêng để trì hoãn việc báo nhân viên y tế khi có triệu chứng khó chịu. Xin được giảm đau không làm tình yêu Chúa giảm đi. Đón nhận sự chăm sóc là cách trân trọng sự sống đã được trao.
Giáo huấn của Hội Thánh cũng không dạy rằng người bệnh phải từ chối các biện pháp giảm đau. Hội Thánh nhìn nhận việc chăm sóc để giảm bớt đau khổ là một hình thức bác ái và tôn trọng phẩm giá con người. Có thể có những người, vì lý do thiêng liêng cá nhân, muốn chọn chịu đựng một phần đau đớn một cách tự do; nhưng đó là lựa chọn riêng của họ, không phải là một đòi hỏi chung cho mọi người. Nếu có băn khoăn về khía cạnh đạo đức của việc giảm đau trong hoàn cảnh cụ thể, hãy trao đổi với linh mục có hiểu biết và với đội ngũ y tế.
Chăm sóc giảm nhẹ hướng đến giảm bớt đau khổ về thể chất, tâm lý, xã hội và tinh thần cho người mắc bệnh đe dọa sự sống và gia đình. Người bệnh có thể hỏi đội ngũ điều trị về sự hỗ trợ này từ sớm; việc hỗ trợ có thể đi cùng chăm sóc bệnh đang thực hiện. Chăm sóc giảm nhẹ không có nghĩa là “bỏ cuộc”, không chỉ dành cho những ngày cuối, và không loại trừ việc điều trị bệnh. Mỗi trường hợp cần được đánh giá riêng. Chương sách này không chỉ cách dùng thuốc, cũng không đưa ra quyết định thay bác sĩ và người bệnh. Điều nó muốn giữ là một thái độ: đau khổ cần được lắng nghe và chăm sóc nghiêm túc.[1]
Đau khổ cũng không chỉ là cơn đau thể xác. Có nỗi đau của sự cô đơn, của mất mát, của lo âu, của cảm giác vô nghĩa, của những câu hỏi về Thiên Chúa. Những nỗi đau ấy cũng cần được chăm sóc. Một người có thể không còn đau ở thân xác nhưng vẫn đau khổ vô cùng trong lòng. Sự chăm sóc toàn diện cần nhìn đến cả con người, chứ không chỉ một triệu chứng.
Nếu bạn có lòng muốn dâng ngày sống cho Chúa, lời dâng có thể rất hiền: “Con xin đón nhận sự chăm sóc và xin Chúa giúp con thương những người đang thương con.” Không cần giữ lại một cơn đau có thể được giúp đỡ để chứng tỏ điều gì. Có khi việc khó nhất của bạn là chấp nhận để người khác giúp mình. Việc ấy đã đòi nhiều khiêm nhường và tin cậy. Đó cũng là một thập giá, và có lẽ là thập giá Chúa thật sự mời bạn vác: thập giá của việc để mình được yêu thương, được chăm sóc, được nâng đỡ.
Người chăm sóc có thể cầu nguyện bằng đôi tay: sửa lại chỗ nằm theo hướng dẫn, gọi người có chuyên môn khi cần, che bớt ánh sáng nếu người bệnh muốn, bảo vệ giờ nghỉ, lau mồ hôi, đút từng thìa nước. Sau đó mới nói vài lời, nếu lời ấy cần. Thập giá được tôn kính chân thành khi ta không quay mặt trước người đang mang nặng.
Lạy Chúa Giêsu chịu đóng đinh, Chúa biết đau khổ là gì. Xin đừng để con hay bất cứ ai dùng thập giá của Chúa để biện minh cho việc bỏ mặc người đau. Xin cho con biết nói khi con đau, biết nhận sự giúp đỡ, biết đón nhận những chăm sóc làm nhẹ bớt khổ sở. Nếu con muốn dâng một phần đau khổ cho Chúa, xin cho con làm điều ấy trong tự do và tình yêu, không trong sợ hãi hay ép buộc. Và xin cho những người quanh con trở thành những Simon, những Vêrônica, chia sẻ gánh nặng của con bằng tình thương cụ thể. Amen.
CHƯƠNG 16. BÍ TÍCH XỨC DẦU: XIN ĐỪNG ĐỢI ĐẾN KHI TÔI KHÔNG CÒN NÓI ĐƯỢC
Trong một số gia đình, hễ nhắc mời linh mục đến xức dầu là mọi người lo người bệnh sẽ nghĩ mình sắp chết. Vì sợ, người ta trì hoãn. “Để thêm vài hôm nữa”, “đừng làm ông lo”, “đợi khi nào nặng hơn đã”. Đến lúc người bệnh không còn sức trao đổi, cả nhà mới cuống lên tìm cha, có khi vào lúc nửa đêm, có khi khi người bệnh đã mê man. Nỗi sợ ấy có thể khiến một người bỏ lỡ khoảng thời gian đáng quý để cầu nguyện, bày tỏ điều đang lo và đón nhận bí tích với sự tham dự ý thức của mình.
Có lẽ một phần của nỗi sợ này đến từ cách gọi cũ: nhiều người lớn tuổi vẫn quen gọi là “phép xức dầu sau hết” hoặc “xức dầu kẻ liệt”, gắn liền với hình ảnh giờ phút lâm chung. Trong quá khứ, việc lãnh nhận bí tích này thường bị trì hoãn đến tận cuối cùng, nên hình ảnh ấy in sâu vào ký ức nhiều thế hệ. Nhưng Công đồng Vaticanô II đã nhấn mạnh lại ý nghĩa của bí tích như một bí tích dành cho người bệnh, nhằm nâng đỡ, an ủi và ban sức mạnh, chứ không chỉ là nghi thức cho người hấp hối.
Bí tích Xức dầu bệnh nhân không chỉ dành cho những người ở giây phút cuối. Giáo Hội dành bí tích này cho tín hữu trong tình trạng nguy hiểm vì bệnh tật hoặc tuổi già; việc áp dụng vào hoàn cảnh cụ thể nên được trao đổi với linh mục. Trong một số trường hợp bệnh nặng thêm hoặc mắc bệnh nặng khác, bí tích có thể được lãnh nhận lại. Xức dầu không phải một lời tuyên bố rằng mọi điều trị đã kết thúc, cũng không phải bảo đảm rằng người lãnh nhận sẽ khỏi bệnh theo điều mình mong.[2]
Thánh Giacôbê trong thư của mình đã viết rằng ai trong anh em đau yếu, hãy mời các kỳ mục của Hội Thánh đến; họ sẽ cầu nguyện cho người ấy sau khi xức dầu nhân danh Chúa. Lời cầu nguyện do lòng tin sẽ cứu người bệnh, và người ấy được Chúa nâng dậy; nếu người ấy đã phạm tội, thì sẽ được Chúa thứ tha. Đây là nền tảng Kinh Thánh của bí tích. Ta thấy ở đây một hình ảnh rất đẹp: cộng đoàn Hội Thánh đến bên người bệnh, cầu nguyện, xức dầu, và người bệnh được Chúa nâng dậy. Sự nâng dậy ấy có thể là thể xác, nhưng cũng có thể là tinh thần: được ban sức mạnh, bình an, can đảm để đối diện với bệnh tật.
Ơn của bí tích được Giáo Hội diễn tả như sự kết hợp người bệnh với cuộc thương khó của Đức Kitô, sự an ủi, bình an và can đảm để chịu đựng những đau khổ của bệnh tật hay tuổi già, sự tha thứ tội lỗi nếu người bệnh không thể lãnh nhận bí tích Hòa giải, sự phục hồi sức khỏe nếu điều đó có ích cho phần rỗi linh hồn, và sự chuẩn bị cho cuộc vượt qua sang sự sống đời đời. Những điều ấy cho thấy bí tích không phải một nghi thức đáng sợ, mà là một món quà dịu dàng của Chúa dành cho người đang yếu.
Gia đình có thể hỏi người bệnh sớm: “Bác có muốn mời cha đến cầu nguyện và trao đổi không?” Câu hỏi ấy nên được nói tự nhiên, không thì thầm như báo một điều đáng sợ. Người bệnh có thể muốn xưng tội, muốn được giải thích về bí tích, muốn có người thân cùng cầu nguyện, hoặc muốn có ít phút riêng. Hãy tôn trọng điều phù hợp với mong muốn và hoàn cảnh của họ, đồng thời phối hợp với nơi điều trị để việc thăm viếng được thuận lợi. Nhiều bệnh viện có tuyên úy hoặc có thể liên hệ với giáo xứ gần đó. Nếu không biết liên hệ ai, có thể hỏi văn phòng giáo xứ của mình.
Có những giáo xứ tổ chức cử hành bí tích Xức dầu chung cho nhiều người bệnh và người cao tuổi trong một Thánh lễ, thường vào Ngày Thế giới Bệnh nhân hoặc những dịp đặc biệt. Đó là một cách rất đẹp để giúp mọi người hiểu rằng bí tích này không phải chỉ dành cho người hấp hối, và để người bệnh cảm thấy mình được cộng đoàn nâng đỡ. Nếu giáo xứ của bạn có những dịp như thế và sức khỏe cho phép, có thể tham dự.
Người bệnh cũng không cần chờ đến khi mình thật bình tĩnh hoặc thật xứng đáng mới xin gặp linh mục. Có thể bắt đầu bằng câu rất thật: “Thưa cha, con sợ.” Đôi khi câu ấy mở một cuộc gặp sâu hơn mọi lời đã chuẩn bị. Bí tích là sự nâng đỡ của Chúa dành cho người yếu đuối, được cử hành trong đức tin của Hội Thánh; ta đến để nhận lãnh, không đến để trình bày rằng mình đã vượt qua hết mọi bất an.
Sau khi lãnh nhận bí tích, nhiều người bệnh kể rằng họ cảm thấy bình an hơn, nhẹ nhõm hơn. Có người không cảm thấy gì đặc biệt, và điều đó cũng không sao. Ơn của bí tích không lệ thuộc vào cảm xúc. Như hạt giống được gieo vào đất, có khi nó lớn lên âm thầm mà ta không thấy ngay.
Lạy Chúa, xin giúp gia đình con bớt sợ những phương thế Chúa trao để nâng đỡ người bệnh. Xin cho con được gặp người mục tử biết nghe, biết giải thích và cầu nguyện với con. Xin cho việc lãnh nhận bí tích trở thành một cuộc gặp gỡ trong lòng thương xót, để con biết mình được Hội Thánh nhớ đến và cùng mang trong lời cầu. Xin ban cho con sức mạnh, bình an và can đảm qua dầu thánh, và xin nâng con dậy theo cách Chúa biết là tốt nhất cho con. Amen.
CHƯƠNG 17. MỘT CUỘC XƯNG TỘI BẮT ĐẦU BẰNG NỖI SỢ
Có người đã lâu không xưng tội. Năm năm, mười năm, hai mươi năm, có khi từ ngày cưới vợ, có khi từ ngày rời quê đi làm ăn. Khi bệnh nặng, ký ức trở về lộn xộn: một lời đã nói, một người đã làm khổ, những năm sống xa Chúa, những điều chưa từng kể. Người ấy muốn gặp linh mục nhưng lại sợ không biết bắt đầu. Sợ quên. Sợ nói không đúng. Sợ chỉ vì bây giờ bệnh mới tìm Chúa nên không được đón nhận. Sợ bị cha la. Sợ những điều mình đã làm quá nặng để được tha.
Có những người còn mang nỗi xấu hổ vì đã không giữ đạo trong khi gia đình vẫn đạo đức. Họ ngại nói với vợ con rằng mình muốn xưng tội, vì sợ bị hỏi “sao giờ mới chịu”. Có người lại có những tội mà họ chưa bao giờ dám nói với ai, đã giữ kín suốt nhiều năm, và giờ đây cảm thấy gánh nặng ấy không thể mang thêm được nữa.
Nếu bạn ở trong tâm trạng đó, hãy bắt đầu bằng đúng sự thật ấy: “Thưa cha, đã lâu con không xưng tội, con không biết bắt đầu từ đâu.” Bạn không cần một bản trình bày trôi chảy. Linh mục có thể giúp bạn từng bước phù hợp với sức khỏe và hoàn cảnh. Nhiều linh mục đã quen với những cuộc gặp như thế và biết cách đồng hành nhẹ nhàng. Điều bạn muốn tìm là sự hòa giải với Thiên Chúa trong lòng sám hối, chứ không phải một cuộc kiểm tra trí nhớ mà người yếu phải vượt qua.
Hãy nhớ dụ ngôn người con hoang đàng. Người con ấy đã bỏ nhà ra đi, tiêu hết của cải, sống trác táng. Khi trở về, anh đã chuẩn bị một bài nói xin lỗi. Nhưng người cha đã chạy ra đón từ xa, ôm cổ hôn anh, và không đợi anh nói hết. Người cha không hỏi “sao giờ mới về”, không kể tội, không bắt anh chứng minh mình đã thay đổi. Người cha chỉ vui mừng vì con mình đã trở về. Đức Giêsu kể dụ ngôn ấy để cho ta biết lòng của Chúa Cha. Dù bạn trở về vào lúc nào, vì lý do gì, Chúa vẫn đang chờ bạn.
Hãy nhớ người trộm lành trên thập giá. Cả đời anh đã sống trong tội lỗi, chỉ trong những giây phút cuối mới quay về với Đức Giêsu. Và Người đã hứa với anh: hôm nay anh sẽ được ở với tôi trên thiên đàng. Không bao giờ là quá muộn để trở về với Chúa. Lòng thương xót của Ngài không có giờ đóng cửa.
Đừng để việc xét mình trở thành nhiều giờ tự hành hạ. Nhận lỗi cần sự thật, nhưng sự thật có cả lòng thương xót. Không cần nhớ chính xác từng tội, từng con số. Nếu quên, linh mục sẽ hiểu. Nếu không đủ sức nói nhiều, linh mục có thể giúp bằng những câu hỏi đơn giản. Không phải mọi cảm giác tội lỗi đều phản ánh một trách nhiệm như nhau. Có người tự trách mình vì những điều không phải lỗi của họ. Nếu có điều cứ ám ảnh dù đã được giải thích, hãy nói với linh mục, và khi cần tìm thêm sự hỗ trợ phù hợp. Người bệnh không nên một mình mắc kẹt trong những vòng lặp sợ hãi, đoán định và tự kết án.
Với người bệnh nặng, Hội Thánh có những cách thức linh động để giúp họ lãnh nhận ơn tha thứ. Nếu người bệnh không còn nói được, linh mục vẫn có thể ban phép giải tội dựa trên những dấu hiệu sám hối. Nếu người bệnh không thể xưng tội, bí tích Xức dầu cũng mang ơn tha thứ tội lỗi. Gia đình không cần quá lo lắng về những chi tiết kỹ thuật; hãy mời linh mục và để ngài hướng dẫn.
Gia đình cần bảo vệ sự riêng tư của cuộc gặp. Đừng đứng gần để nghe. Đừng hỏi sau đó người bệnh đã xưng điều gì. Đừng biến mong muốn xưng tội thành cơ hội buộc họ thừa nhận một câu chuyện gia đình đang tranh chấp. Đừng nói với người khác rằng “ông ấy cuối cùng cũng chịu xưng tội”. Hòa giải với Chúa cần không gian tự do; tình thương đứng ngoài cửa đúng lúc cũng là một việc đạo đức rất đẹp. Ấn tòa giải tội là điều thiêng liêng mà linh mục giữ tuyệt đối; gia đình cũng nên tôn trọng sự kín đáo ấy.
Sau một cuộc gặp, có thể bạn bình an hơn, cũng có thể cảm xúc chưa đổi ngay. Đừng vì chưa thấy nhẹ mà kết luận Chúa chưa thương. Cảm xúc có nhịp riêng, nhất là khi cơ thể và tâm trí đang mệt. Bạn có thể nhận lấy sự hướng dẫn, nghỉ và trở lại đời sống đang có. Lòng thương xót không đòi người được tha thứ phải diễn tả một khuôn mặt rạng rỡ để chứng minh mình đã được đón nhận.
Lạy Chúa là Cha giàu lòng thương xót, con đã đi xa Chúa lâu rồi. Con sợ trở về, sợ Chúa không nhận con, sợ những gì con đã làm. Nhưng con nhớ người cha trong dụ ngôn đã chạy ra đón đứa con hoang đàng. Xin cho con can đảm để trở về. Xin cho con gặp được người mục tử hiền lành giúp con. Xin tha thứ cho con những gì con đã làm sai, những gì con đã không làm được. Và xin cho con tin rằng lòng thương xót của Chúa lớn hơn tội lỗi của con. Amen.
CHƯƠNG 18. KHI TÔI KHÔNG THỂ ĐẾN NHÀ THỜ
Tiếng chuông có thể làm người ở nhà vì bệnh buồn đến lặng người. Trước kia nghe chuông là đứng dậy, thay áo, đi con đường quen. Gặp những người quen trước cổng nhà thờ, chào hỏi nhau, ngồi vào chỗ quen thuộc. Hát trong ca đoàn, đọc sách thánh, giúp dọn bàn thờ. Nay nghe chuông mà thân xác không theo được. Có người sợ mình đang xa dần cộng đoàn. Có người nghĩ Chúa hẳn buồn vì mình không còn hiện diện như trước. Có người lo mình đang phạm tội vì bỏ lễ Chúa nhật. Nhưng một người bị giới hạn thật sự bởi bệnh tật cần được nâng đỡ, không nên bị dọa bằng những lời quy kết máy móc về sự vắng mặt.
Giáo luật và giáo huấn của Hội Thánh nhìn nhận rằng người bệnh, người không thể đến nhà thờ vì lý do nghiêm trọng, được miễn bổn phận tham dự Thánh lễ. Đó không phải là một sự cho phép miễn cưỡng, mà là sự nhìn nhận của một người mẹ biết hoàn cảnh của con mình. Người bệnh không cần phải mang thêm cảm giác tội lỗi vì không thể đến nhà thờ. Chúa không chỉ ở trong nhà thờ; Ngài cũng ở bên giường bệnh, trong căn phòng nhỏ, trong lòng người đang hướng về Ngài.
Bạn có thể liên hệ giáo xứ, nhờ người thân giúp thông tin tình trạng và hỏi về việc được thăm mục vụ, lãnh nhận các bí tích khi phù hợp. Nhiều giáo xứ có thừa tác viên Thánh Thể mang Mình Thánh Chúa đến cho người bệnh tại nhà hoặc tại bệnh viện. Đây là một cách để người bệnh vẫn được kết hợp với Chúa Giêsu Thánh Thể và với cộng đoàn. Khi có thể và muốn, bạn có thể theo dõi một buổi cầu nguyện hoặc Thánh lễ qua phương tiện truyền thông để hướng lòng về Chúa. Nhưng đừng để màn hình trở thành một nghĩa vụ khác khiến bạn mệt thêm. Cũng đừng coi việc theo dõi qua màn hình tự nó thay thế mọi phương diện của đời sống bí tích. Hãy trao đổi với linh mục về hoàn cảnh cụ thể.
Khi theo dõi Thánh lễ qua truyền hình hay mạng, nhiều người có thể dâng lời nguyện rước lễ thiêng liêng, xin Chúa đến ngự trong lòng mình dù không thể rước Mình Thánh. Đó là một truyền thống đạo đức lâu đời trong Hội Thánh, giúp những người không thể rước lễ vẫn được kết hợp với Chúa trong tâm hồn. Một lời rất đơn sơ: “Lạy Chúa Giêsu, con tin Chúa đang hiện diện trong Bí tích Thánh Thể. Con khao khát được đón rước Chúa. Vì bây giờ con không thể rước Chúa cách bí tích, xin Chúa đến ngự trong lòng con cách thiêng liêng.”
Một góc cầu nguyện nhỏ có thể giúp, nhưng không cần cầu kỳ. Bức ảnh, cây thánh giá, cuốn kinh vừa mắt, một ngọn nến nhỏ nếu an toàn. Điều cần tránh là chất đầy giường bằng đồ đạo đức đến mức việc chăm sóc trở nên khó khăn. Sự đơn sơ cũng có thể diễn tả lòng kính mến. Người chăm sóc hỏi trước khi đặt thêm đồ là đang tôn trọng cả đời sống thiêng liêng lẫn nhu cầu thực tế của người bệnh.
Người bệnh cũng có thể tham gia vào đời sống cộng đoàn theo những cách khác. Có thể cầu nguyện cho các nhu cầu của giáo xứ. Có thể dâng những đau khổ của mình cho cộng đoàn. Có thể gửi lời hỏi thăm qua những người đến thăm. Có thể đọc bản tin giáo xứ để biết những gì đang diễn ra. Người bệnh không phải là người đứng ngoài Hội Thánh; họ vẫn là một chi thể quan trọng, và theo nhiều nghĩa, họ đang đóng góp cho Hội Thánh bằng chính sự hiện diện và lời cầu nguyện của mình.
Giáo xứ cũng cần nhớ người vắng mặt. Có người nhiều năm phục vụ, đến khi bệnh lại chỉ còn xuất hiện trong một lời nhắc sơ qua. Một cuộc điện thoại, một lần thăm đúng lúc, một người hỏi có cần giúp việc gì, có thể nói rằng cộng đoàn chưa quên họ. Đừng đợi đến khi có tin qua đời mới phát hiện người ấy đã cô đơn từ lâu.
Lạy Chúa, hôm nay chân con không đến được nơi con muốn. Con nghe tiếng chuông mà không thể đi. Xin nhận lòng con đang hướng về Chúa. Xin đến với con nơi con đang nằm, như Chúa đã đến với những người bệnh trong Tin Mừng. Xin giữ con trong sự hiệp thông của Hội Thánh, qua những người nhớ đến con, qua lời cầu và việc thăm nom. Xin cho con không nghĩ rằng vì không còn làm được như trước mà con đã bị đặt ra ngoài tình thương của Chúa. Con vẫn là con của Chúa, vẫn là chi thể của Hội Thánh. Amen.
PHẦN IV
YÊU THƯƠNG GIỮA NHỮNG ĐIỀU CHƯA XONG
CHƯƠNG 19. NÓI VỚI CON KHI CHA MẸ MANG BỆNH NẶNG
Có một nỗi đau rất riêng của cha mẹ: thấy con còn nhỏ mà mình đang yếu. Đứa trẻ hỏi một câu đơn giản: “Sao mẹ không đưa con đi học nữa?”, “bao giờ ba về?”, “sao tóc mẹ rụng hết?”. Người lớn lại quay đi vì không biết trả lời. Nhiều gia đình muốn giấu tất cả để con khỏi buồn. Nhưng trẻ có thể nhận ra những thay đổi, nghe được nửa câu, nhìn thấy những cuộc điện thoại bị ngắt khi mình bước vào, cảm nhận được bầu không khí nặng nề trong nhà. Khoảng trống thông tin đôi khi được lấp bằng những tưởng tượng khiến con lo thêm.
Trẻ em có một khả năng lạ lùng để cảm nhận những điều người lớn không nói. Chúng nhìn thấy nước mắt của bà ngoại khi bà nghĩ không ai thấy. Chúng nghe được tiếng thở dài của ba khi ba nhìn hóa đơn. Chúng nhận ra mẹ không còn chơi với chúng như trước. Khi không ai giải thích, chúng tự tìm lời giải thích, và những lời giải thích của trẻ con thường đáng sợ hơn sự thật. Có đứa trẻ nghĩ mẹ bệnh vì mình đã không ngoan. Có đứa nghĩ ba sắp bỏ đi. Có đứa lo rằng bệnh có thể lây sang mình hoặc em mình.
Không có một lời nói chung phù hợp với mọi độ tuổi và mọi hoàn cảnh. Một đứa trẻ ba tuổi cần cách nói khác với một thiếu niên mười lăm tuổi. Gia đình nên tìm sự hướng dẫn phù hợp từ đội ngũ chăm sóc, người có chuyên môn tâm lý hoặc mục vụ khi cần. Điều có thể giữ là sự chân thật vừa sức: nói bằng từ con hiểu, tránh hứa điều mình không biết, để con được hỏi lại. “Mẹ đang bệnh và bác sĩ đang chăm sóc mẹ. Có những hôm mẹ rất mệt. Con không làm mẹ bị bệnh” là một cách diễn đạt có thể cần, tùy tình huống, để giải tỏa những suy nghĩ tự trách của trẻ.
Với trẻ nhỏ, có thể dùng những hình ảnh đơn giản, những câu ngắn, và lặp lại khi cần. Trẻ nhỏ thường hỏi lại cùng một câu nhiều lần, không phải vì không hiểu, mà vì cần được trấn an. Với trẻ lớn hơn, có thể nói rõ hơn, cho phép các con đặt câu hỏi, và thừa nhận những điều mình chưa biết. Với thiếu niên, có thể mời các con tham gia vào một số cuộc trò chuyện gia đình, nhưng không nên đặt lên vai các con những trách nhiệm quá sức.
Hãy để ý những thay đổi nơi con: ngủ không ngon, ăn ít, khó tập trung học, hay cáu giận, khép kín, hoặc ngược lại bám dính cha mẹ hơn bình thường. Đó có thể là những cách trẻ diễn tả nỗi lo mà chúng không biết nói thành lời. Thầy cô ở trường có thể cần được biết tình hình để hỗ trợ con, nếu gia đình thấy phù hợp.
Đừng bắt con trở thành người lớn trong một đêm. Một đứa trẻ vẫn cần học, chơi, ngủ và được quan tâm khi trong nhà có người bệnh. Có những đứa trẻ, nhất là con lớn, bỗng phải gánh vác việc nhà, chăm em, thậm chí chăm cha mẹ. Đôi khi điều đó là không tránh được, nhưng hãy cố gắng giữ cho con những khoảng thời gian được là trẻ con. Việc con cười không có nghĩa con không thương cha mẹ. Việc con muốn đi chơi với bạn không có nghĩa con vô tâm. Cũng đừng giao cho con nhiệm vụ phải giữ cha mẹ vui thì cha mẹ mới khỏe. Trách nhiệm ấy quá nặng. Tình thương của con quý vì con là con, không phải vì con phải chứng minh mình đủ ngoan để đổi lấy sức khỏe của người lớn.
Những sinh hoạt bình thường có thể giúp con cảm thấy an toàn: giờ đi ngủ đều đặn, bữa ăn với gia đình khi có thể, những câu chuyện trước khi ngủ, lời cầu nguyện chung buổi tối. Khi cha mẹ không thể làm những việc ấy, hãy nhờ người thân khác giữ nhịp sống cho con. Sự ổn định nhỏ ấy là chỗ dựa cho trẻ trong lúc mọi thứ xung quanh đang thay đổi.
Con cái cũng có thể được mời cầu nguyện cho cha mẹ, nhưng hãy cẩn thận để con không nghĩ rằng nếu cha mẹ không khỏi là vì con cầu nguyện chưa đủ. Có thể nói: “Mình cầu nguyện để xin Chúa ở với mẹ, giúp mẹ đỡ mệt, và giúp cả nhà mình thương nhau.” Lời cầu nguyện như thế giúp con cảm thấy mình có thể làm điều gì đó, mà không mang gánh nặng của kết quả.
Nếu có điều muốn nói với con, hãy nói bằng tình thương cụ thể. Nhắc một kỷ niệm, một điều bạn nhận ra nơi con, một lời cảm ơn vì con là chính con. Đừng chỉ để lại những lời dặn về thành tích, hy sinh và bổn phận. Một đứa con cần biết mình được yêu cả khi lớn lên không đúng mọi dự tính của cha mẹ. Nếu viết thư hoặc ghi âm, hãy làm theo sức của mình, không biến việc ấy thành một dự án phải hoàn thành để được yên lòng. Có những phụ huynh làm một cuốn album ảnh với những lời ghi chú nhỏ, có người ghi âm giọng đọc truyện cổ tích, có người viết những tấm thiệp cho các dịp đặc biệt. Những việc ấy có thể quý giá, nhưng không ai bắt buộc phải làm.
Lạy Chúa, điều con lo nhất có khi không phải thân xác con, mà là những đứa trẻ con thương. Con sợ chúng buồn, sợ chúng thiếu thốn, sợ chúng lớn lên mà không có con bên cạnh. Xin cho chúng có những người lớn đáng tin, có sự chăm sóc bền bỉ và có chỗ để nói nỗi buồn. Xin giúp con yêu chúng bằng sự thật và dịu dàng, không bằng những lời khiến chúng phải sống cả đời để trả món nợ cho nỗi đau của con. Xin Chúa là Cha của chúng, khi con không thể ở bên. Amen.
CHƯƠNG 20. NGƯỜI BẠN ĐỜI NGỒI Ở MÉP GIƯỜNG
Có những đôi vợ chồng trải qua một thay đổi mà chưa kịp gọi tên. Người từng đi bên nhau giờ một người nằm, một người chăm. Những câu nói trong ngày dần thành câu hỏi về thuốc, ăn, ngủ, đau. “Hôm nay em uống thuốc chưa?” “Anh có đau không?” “Bác sĩ nói gì?” Tình yêu vẫn ở đó, nhưng vai trò chăm sóc chiếm gần hết không gian. Đôi khi cả hai nhớ một cái nắm tay tự nhiên mà không ai dám bắt đầu, vì sợ người kia mệt hoặc sợ nói ra điều làm nhau khóc.
Ngày cưới, họ đã hứa yêu thương nhau khi khỏe mạnh cũng như lúc ốm đau. Khi đọc lời hứa ấy, có lẽ ít ai nghĩ đến ngày phải sống nó một cách cụ thể đến thế. Lời hứa ấy không phải là một câu nói đẹp trong ngày vui, mà là một con đường dài có những đoạn rất khó đi. Có những người chồng chưa bao giờ nấu một bữa cơm, nay phải học nấu cháo cho vợ. Có những người vợ chưa bao giờ lo chuyện tiền bạc, nay phải gánh cả kinh tế gia đình. Họ đang sống lời hứa hôn phối theo cách thầm lặng nhất.
Người bệnh có thể lo mình không còn hấp dẫn, không còn đóng góp, không còn là người bạn đời như trước. Họ có thể ghen tị với sức khỏe của người kia, rồi lại thấy có lỗi vì đã ghen tị. Họ có thể sợ người kia sẽ chán, sẽ rời bỏ, sẽ tìm người khác. Người chăm có thể mỏi, lo và nhớ sự gần gũi cũ, rồi thấy có lỗi vì đã nghĩ đến nhu cầu của mình. Họ có thể giận, rồi lại xấu hổ vì đã giận người đang bệnh. Họ có thể sợ mất người mình yêu, và nỗi sợ ấy đôi khi biểu hiện thành sự cáu kỉnh hay xa cách. Những điều ấy cần được nói trong sự tôn trọng, theo sức và hoàn cảnh. Không nên coi mọi thay đổi tình cảm là sự phản bội. Cũng không nên lấy bệnh làm lý do phủ nhận nhu cầu, ranh giới hoặc sự đồng thuận của một trong hai người.
Một cuộc trò chuyện có thể bắt đầu rất nhỏ: “Em nhớ những ngày mình nói chuyện khác ngoài bệnh”, hoặc “anh vẫn muốn ngồi gần em, nếu em thấy dễ chịu”, hoặc “anh sợ mất em”. Hãy hỏi trước khi chạm, nhất là khi cơ thể đang đau hoặc khó chịu. Sự thân mật có thể là một bàn tay, một câu chuyện, vài phút cùng nhớ điều đã sống. Cùng xem lại những bức ảnh cũ. Cùng nghe một bài hát từng là kỷ niệm. Nằm cạnh nhau mà không cần nói gì. Không cần cố tái tạo mọi điều như trước để chứng minh tình yêu còn nguyên.
Có những đôi vợ chồng, chính trong bệnh tật, lại tìm thấy một sự gần gũi sâu sắc hơn. Những lớp vỏ bận rộn của đời sống thường ngày bị bóc đi, và họ nhìn thấy nhau rõ hơn. Họ nói với nhau những điều chưa bao giờ nói. Họ xin lỗi những lỗi lầm cũ. Họ cảm ơn nhau về những năm tháng đã cùng đi. Điều ấy không làm bệnh tật trở thành điều tốt, nhưng cho thấy tình yêu có thể tìm được đường đi ngay cả trong những hoàn cảnh khó khăn nhất.
Người chăm sóc cũng cần được chăm sóc. Một người chồng, một người vợ ngày đêm bên giường bệnh có thể kiệt sức mà không nhận ra. Họ cần có người thay, cần có lúc nghỉ ngơi, cần có bạn bè để tâm sự, cần có không gian để khóc. Người bệnh có thể khuyến khích bạn đời mình nghỉ ngơi: “Anh về ngủ một đêm đi, hôm nay có con ở đây rồi.” Đó cũng là một cách yêu thương.
Nếu quan hệ đã có những vết thương từ trước, bệnh nặng không tự động làm mọi chuyện hòa giải. Có những cuộc hôn nhân đã nhiều năm lạnh nhạt, có những người đã từng bị bạo hành, có những người đã ly thân. Có người vẫn cần khoảng cách an toàn. Có người muốn gặp người bạn đời nhưng chỉ trong thời gian ngắn và có người ở gần. Xin tôn trọng điều ấy. Đừng lấy hình ảnh một gia đình êm đẹp để ép người đang yếu chịu thêm điều gây tổn thương. Sự thật của mỗi mối quan hệ phải được nhìn nhận với lòng nhân.
Lạy Chúa, Đấng đã chúc phúc cho tình yêu vợ chồng, xin giữ chúng con khỏi những lời cay nghiệt sinh ra từ mệt mỏi. Xin giúp chúng con nói rõ điều cần, nhận ra giới hạn của nhau và tìm sự hỗ trợ khi không thể tự xoay xở. Xin cho người chăm có đủ sức và người bệnh có đủ bình an. Giữa những việc phải lo, xin còn lại cho chúng con một khoảng để nhớ rằng mình đã cùng đi, đã thương và vẫn đang cố gắng tìm đến nhau. Xin cho lời hứa ngày cưới của chúng con được sống trọn vẹn, trong mọi hoàn cảnh. Amen.
CHƯƠNG 21. TÔI CHƯA SẴN SÀNG THA THỨ
Người bệnh đôi khi nghe một lời thúc giục rất nặng: “Giờ này phải tha hết đi.” “Sống được bao lâu nữa mà còn giận.” “Tha thứ đi để ra đi cho thanh thản.” Câu nói có vẻ đạo đức, nhưng có thể không hiểu lịch sử của người đang nghe. Có những tổn thương kéo dài nhiều năm. Có những người gây hại chưa từng nhận lỗi và vẫn còn khả năng gây hại. Có những vết thương từ thời thơ ấu, từ hôn nhân, từ gia đình, mà người bệnh chưa bao giờ được chữa lành. Người bệnh đang yếu lại bị đòi làm một cuộc hòa giải trọn vẹn trong một buổi, trước mặt những người muốn thấy câu chuyện kết thúc êm đẹp.
Có những gia đình tổ chức “cuộc gặp hòa giải” bên giường bệnh mà không hỏi người bệnh có muốn không. Họ đưa đến người anh em đã nhiều năm không nói chuyện, người con đã bỏ nhà đi, người vợ cũ, thậm chí người đã từng làm hại người bệnh. Họ mong một cảnh xúc động, một cái ôm, một lời tha thứ. Nhưng người bệnh có thể cảm thấy bị ép buộc, bị phơi bày, bị đặt vào tình thế không thể từ chối. Thay vì bình an, họ có thể cảm thấy bất lực và tổn thương thêm.
Tha thứ trong tinh thần Kitô giáo là một lời mời sâu xa, nhưng không thể bị biến thành sự cưỡng ép. Đức Giêsu dạy ta tha thứ bảy mươi lần bảy, và chính Người trên thập giá đã xin Cha tha cho những kẻ hành hình mình. Đó là một lý tưởng cao đẹp. Nhưng tha thứ thường là một tiến trình, không phải một khoảnh khắc. Tha thứ không buộc ta gọi điều sai là đúng, xóa bỏ trách nhiệm, từ bỏ sự bảo vệ cần thiết hoặc cho phép tiếp tục bị làm hại. Tha thứ không có nghĩa là quên. Tha thứ không có nghĩa là phải tin tưởng lại ngay. Việc gặp lại, khôi phục tin cậy và mở lại một mối quan hệ còn tùy sự thật, an toàn và nhiều điều cụ thể khác. Người đang bị tổn thương cần được đồng hành, không nên bị kết tội vì chưa có cảm xúc như người ngoài mong.
Có thể phân biệt giữa tha thứ và hòa giải. Tha thứ là điều diễn ra trong lòng ta, khi ta quyết định không để nỗi oán hận chi phối mình nữa, khi ta trao người kia cho sự phán xét của Chúa thay vì tự mình trả thù. Hòa giải là khôi phục mối quan hệ, và điều này cần cả hai bên, cần sự thật, cần sự thay đổi của người đã gây hại. Ta có thể tha thứ mà không hòa giải, nếu người kia không nhận lỗi hoặc vẫn còn nguy hiểm. Ta có thể tha thứ mà vẫn giữ khoảng cách để bảo vệ mình.
Bạn có thể bắt đầu bằng một lời rất nhỏ: “Lạy Chúa, con chưa muốn tha. Xin giúp con đừng để nỗi này nuốt hết những ngày con đang có.” Đó chưa phải một cuộc hòa giải hoàn tất, nhưng là một lời thật. Có khi chỉ cần muốn được muốn tha thứ, đã là bước đầu. Bạn có thể nói với linh mục hoặc người đồng hành đáng tin về điều đang giữ chặt lòng mình. Nếu câu chuyện có bạo lực hoặc lạm dụng, sự hỗ trợ phù hợp và việc bảo vệ an toàn cần được coi trọng.
Đôi khi người bệnh cảm thấy tội lỗi vì không thể tha thứ. Họ nghĩ mình là người Kitô hữu tồi, rằng Chúa sẽ không tha thứ cho họ vì họ không tha thứ cho người khác. Nhưng Chúa biết những vết thương sâu như thế nào. Ngài không đòi ta làm điều không thể ngay lập tức. Ngài kiên nhẫn đồng hành, chữa lành từ từ. Tha thứ có thể là một ơn mà ta cầu xin, chứ không phải một thành tích mà ta phải đạt được bằng sức riêng.
Gia đình đừng tự ý đưa người gây tổn thương đến giường bệnh như một “bất ngờ”. Đừng quay phim cuộc gặp, đừng gây áp lực phải ôm, phải cười, phải nói một câu tha thứ để mọi người xúc động. Người bệnh có quyền từ chối tiếp khách. Có những sự hòa giải bắt đầu trong thinh lặng với Chúa, có những giới hạn phải được giữ đến cùng, và không ai ở ngoài có thể nhìn một bức ảnh rồi kết luận lòng người đã yên hay chưa.
Lạy Chúa, con mang một vết đau không nằm trên bệnh án. Có người đã làm con tổn thương sâu sắc, và con chưa thể tha thứ. Xin đừng để người khác dùng danh Chúa mà ép con im lặng về điều đã xảy ra. Xin cho con được an toàn, được bảo vệ. Xin dẫn con về sự tự do của lòng thương xót, từng bước con có thể bước, trong sự thật và bình an được bảo vệ. Nếu con chưa tha thứ được, xin Chúa tha thứ thay con, và xin chữa lành lòng con theo thời gian của Chúa. Amen.
CHƯƠNG 22. XIN ĐỪNG BUỘC CẢ ĐỜI TÔI VÀO MỘT LỖI LẦM
Khi sự sống trở nên mong manh, quá khứ có thể hiện lên rất rõ. Có người chỉ nhớ một lần bỏ mặc cha mẹ, một lời làm con tổn thương, một mối quan hệ đã đổ vỡ, một quyết định sai lầm làm cả nhà khốn đốn. Những điều lành khác trong đời bị đẩy lùi, như thể một lỗi đủ sức giải thích toàn bộ con người mình. Nếu có người thân nhắc lại đúng lúc ấy, vết thương càng sâu. “Ông có nhớ hồi đó ông đã…”, “tại bà mà…”. Người bệnh có thể thấy mọi chăm sóc nhận được chỉ là lòng tốt dành cho một người không xứng đáng.
Có những người cha từng nghiện rượu, từng làm khổ vợ con, nay nằm viện được chính những đứa con ấy chăm sóc. Họ nhìn con và chỉ thấy những năm tháng mình đã làm hỏng. Có những người mẹ từng bỏ con để đi làm ăn xa, nay được con đón về chăm. Họ không biết đối diện với con thế nào. Có những người từng phạm những sai lầm nghiêm trọng, đã chịu hậu quả, nhưng vẫn mang nặng mặc cảm. Bệnh tật làm những ký ức ấy trỗi dậy, và họ có thể bị chìm trong cảm giác mình không đáng được yêu thương.
Sám hối cần gọi đúng điều sai. Nếu có thể sửa, hãy tìm cách sửa trong sự hướng dẫn phù hợp. Nhưng ta không cần phủ nhận cả đời mình để thật lòng nhận một lỗi. Con người không được hiểu trọn chỉ bằng khoảnh khắc tệ nhất. Một người cha có thể đã sai lầm nghiêm trọng, nhưng cũng có những lần đã hy sinh cho con. Một người mẹ có thể đã bỏ con, nhưng cũng có thể đã làm điều ấy vì không còn lựa chọn nào khác, và đã nhớ con từng ngày. Lòng thương xót của Chúa cho phép ta nhìn sự thật mà không tuyệt vọng. Ta có thể chịu trách nhiệm về điều mình đã làm, đồng thời còn được đón nhận như người có khả năng hướng về điều thiện.
Thánh Phêrô đã chối Chúa ba lần. Đó là một lỗi lầm nghiêm trọng, đúng vào lúc Thầy mình cần mình nhất. Nhưng sau khi phục sinh, Đức Giêsu đã hỏi Phêrô ba lần: “Con có yêu mến Thầy không?” Và trao cho ông sứ mạng chăn dắt đoàn chiên. Phêrô không bị định nghĩa bởi lần chối Chúa. Ông được nhớ đến như vị tông đồ trưởng, người đã hiến mạng sống vì Chúa. Thánh Phaolô từng bách hại Hội Thánh, nhưng trở thành vị tông đồ dân ngoại. Thánh Augustinô từng sống buông thả nhiều năm, nhưng trở thành một trong những vị tiến sĩ vĩ đại nhất. Lòng thương xót của Chúa có thể biến đổi cả những câu chuyện tưởng chừng không thể cứu vãn.
Một lời xin lỗi nên cụ thể và không gây áp lực. “Ba đã nói điều đó, làm con đau, ba xin lỗi” khác với “ba bệnh thế này rồi, con phải bỏ qua”. Lời xin lỗi thật thì không đòi hỏi gì ở người nhận. Người nhận lời xin lỗi có quyền cần thời gian. Đừng dùng tình trạng bệnh để lấy câu trả lời mình muốn. Điều người bệnh có thể làm là nói thật phần trách nhiệm của mình, sửa điều có thể sửa và phó dâng phần chưa kiểm soát được.
Người thân cũng có thể giữ lòng nhân khi còn bất đồng. Không cần giả vờ mọi chuyện chưa từng xảy ra, nhưng cũng không cần chọn giờ người bệnh kiệt nhất để thanh toán mọi tổn thương cũ. Nếu bạn là người đã bị người bệnh làm tổn thương, cảm xúc của bạn cũng có thật và quan trọng. Bạn có thể cần sự hỗ trợ riêng để đi qua tiến trình ấy. Bạn không bắt buộc phải tha thứ ngay vì người kia đang bệnh. Nhưng nếu có thể, hãy cố gắng không dùng lúc người kia yếu nhất để trả đũa. Nếu một cuộc nói chuyện quá nặng, hãy tìm thời điểm và sự hỗ trợ thích hợp, hoặc chấp nhận rằng hôm nay chưa thể nói. Sự thật không mất giá trị vì được trình bày với lòng thương.
Lạy Chúa, xin giúp con nhớ đủ sự thật về đời mình: có lỗi lầm, có ơn lành, có những lần đã làm người khác khóc và những lần đã âm thầm thương. Xin đừng để con chỉ nhìn thấy những điều tệ nhất. Xin cho con biết nhận trách nhiệm mà không tự hủy trong tuyệt vọng; biết xin tha thứ mà không đòi buộc; biết nhận lòng thương xót như một ân huệ con không thể tự làm ra. Như Chúa đã tha thứ cho Phêrô và trao cho ông sứ mạng mới, xin Chúa nhìn con bằng ánh mắt yêu thương và cho con một khởi đầu mới. Amen.
CHƯƠNG 23. NHỮNG CHUYỆN NÊN SẮP XẾP KHI CÒN CÓ THỂ
Có những việc thực tế làm lòng nặng suốt nhiều đêm: ai biết chỗ để giấy tờ, có khoản nợ nào chưa nói, nếu phải nằm viện lâu thì ai đón con, ai chăm người già ở nhà, công việc kinh doanh ai lo, mật khẩu tài khoản ở đâu, những người cần được liên lạc là ai. Nói về những việc ấy không nhất thiết là dấu hiệu bỏ hy vọng. Một gia đình có thể sắp xếp để bớt rối trong khi vẫn theo đuổi điều trị và mong bình phục. Sự chuẩn bị có thể là một hình thức chăm sóc nhau.
Trong văn hóa của chúng ta, nhiều người kiêng kỵ nói về những chuyện này. Họ sợ “nói gở”, sợ làm người bệnh buồn, sợ bị cho là mong người bệnh chết. Nhưng thực tế, nhiều gia đình đã rơi vào cảnh hỗn loạn, tranh chấp, mất mát vì không có sự chuẩn bị. Người bệnh nằm đó, lo lắng về những điều chưa nói, mà không ai dám mở lời. Đôi khi chính người bệnh muốn nói, nhưng gia đình gạt đi: “Thôi, đừng nghĩ chuyện đó.” Điều ấy có thể làm người bệnh thêm cô đơn với nỗi lo của mình.
Đừng làm tất cả trong một buổi nếu quá mệt. Có thể ghi một danh sách ngắn, chọn điều cần trước, nhờ người đáng tin giúp. Có thể bắt đầu bằng những việc đơn giản: nơi để giấy tờ quan trọng, danh sách những người cần liên lạc, những khoản cần thanh toán định kỳ. Rồi từ từ đến những việc phức tạp hơn. Giấy tờ, tài sản, ủy quyền và những vấn đề pháp lý cần được hướng dẫn theo quy định nơi bạn sống bởi người có chuyên môn; sách này không đưa ra mẫu có hiệu lực pháp lý. Điều cần bảo vệ là sự hiểu biết, ý muốn và sự tự nguyện của người bệnh. Không nên đưa giấy cho một người đang lơ mơ hoặc kiệt sức ký cho xong việc gia đình.
Những mong muốn về chăm sóc cũng có thể được trao đổi sớm với đội ngũ điều trị và người thân. Bạn muốn ai cùng nghe thông tin, muốn ai được liên hệ, điều gì quan trọng nhất đối với bạn trong những ngày tới? Nếu có lúc bạn không thể tự nói, bạn muốn ai thay mặt mình trao đổi với bác sĩ? Khi nói đến lựa chọn điều trị, hãy hỏi rõ lợi ích, gánh nặng, các phương án và phần chưa chắc chắn. Nếu có băn khoăn đạo đức Công giáo, hãy tìm thêm sự đồng hành mục vụ có hiểu biết và phối hợp với người có chuyên môn y tế.
Cũng có những mong muốn thiêng liêng cần được nói ra: bạn muốn được lãnh nhận các bí tích khi nào, muốn linh mục nào đến thăm, muốn những lời cầu nguyện nào được đọc, có những bài hát nào bạn yêu thích. Nếu bạn có những mong muốn về nghi thức an táng, nơi an nghỉ, Thánh lễ, những điều ấy cũng có thể được chia sẻ với gia đình khi bạn cảm thấy sẵn sàng. Nói ra không làm điều ấy đến gần hơn, nhưng giúp gia đình không phải đoán và không phải tranh cãi khi đến lúc.
Sắp xếp không nên trở thành một cuộc chia tài sản diễn ra quanh chiếc giường trong khi người bệnh vẫn đang cần được chăm. Có những gia đình, khi người cha mẹ bệnh nặng, các con bắt đầu tranh giành, nghi ngờ nhau, tính toán. Người bệnh nằm đó nghe tất cả, và nỗi đau ấy có khi còn lớn hơn bệnh tật. Nếu có xung đột, hãy chuyển nó ra khỏi giờ nghỉ của họ và tìm sự hỗ trợ thích hợp. Người bệnh cần được bảo vệ khỏi áp lực, kể cả áp lực được gọi là “lo cho cả nhà”. Tình thương không cho phép tước sự tự do của người đang yếu.
Việc sắp xếp cũng có thể mang lại sự bình an. Nhiều người bệnh kể rằng sau khi đã nói rõ những điều cần nói, đã sắp xếp những việc cần sắp xếp, họ cảm thấy nhẹ nhõm hơn. Họ có thể tập trung vào việc điều trị, vào những người thân yêu, vào đời sống thiêng liêng, mà không còn bị những lo lắng thực tế đè nặng. Sự chuẩn bị không phải là đầu hàng, mà là một cách sống có trách nhiệm và yêu thương.
Lạy Chúa, xin giúp con làm điều thực tế mà không thấy mình phản bội niềm hy vọng. Xin cho những việc cần nói được nói đúng lúc, những điều cần hỏi được hỏi rõ. Xin cho gia đình con biết lắng nghe con mà không gạt đi vì sợ. Xin giữ gia đình con khỏi lòng tham, sự nghi ngờ và những lời làm nhau đau giữa lúc đáng lẽ cần đỡ nhau nhất. Xin cho những gì con để lại là sự bình an, chứ không phải sự tranh chấp. Amen.
CHƯƠNG 24. ĐỂ LẠI TÌNH YÊU MÀ KHÔNG BUỘC NGƯỜI Ở LẠI MANG NỢ
Ai cũng muốn người mình thương nhớ đến mình. Trong bệnh nặng, mong muốn ấy có thể trở nên tha thiết hơn. Ta muốn viết, muốn ghi âm, muốn dặn con, muốn nói những điều trước đây chưa có dịp. Những việc ấy có thể quý, nhưng không phải nghĩa vụ. Người không đủ sức viết một lá thư vẫn đã có một đời để trao tình thương. Đừng biến ngày bệnh thành cuộc chạy đua phải để lại một di sản xúc động.
Có những người bệnh cảm thấy áp lực phải “để lại điều gì đó” vì đọc những câu chuyện về những người đã viết những lá thư cảm động, làm những video xúc động trước khi qua đời. Họ cảm thấy mình phải làm điều tương tự, và nếu không làm được thì mình đã thất bại. Nhưng tình yêu không được đo bằng những sản phẩm cuối cùng. Tình yêu đã được trao trong những bữa cơm, những lần đưa đón con, những đêm thức canh, những lời mắng yêu, những cái ôm. Tất cả những điều ấy đã ở lại trong lòng người thân, dù không được ghi lại trên giấy.
Nếu muốn viết, hãy để lời của bạn mở một khoảng sống cho người nhận. Kể một kỷ niệm, nói điều bạn trân trọng nơi họ, xin lỗi nếu cần, cảm ơn nếu muốn. Cẩn thận với những câu làm họ bị giữ chặt: “Mẹ hy sinh cả đời nên con phải…”, “nếu còn thương ba thì đừng bao giờ…”, “con phải hứa với mẹ là…”. Một lá thư có thể được đọc lại rất nhiều lần. Điều bạn nói trong phút yếu có thể thành một gánh nặng dài lâu nếu tình thương đi kèm điều kiện quá khắt khe. Có những người con cả đời không dám làm điều mình muốn vì một lời dặn của cha mẹ trước khi mất, dù lời dặn ấy không còn phù hợp với hoàn cảnh.
Bạn có thể chúc người thân được sống, được có niềm vui, được xin giúp đỡ khi khó. Có thể nói với con rằng con không phải trở thành phiên bản của cha mẹ. Có thể nói với người bạn đời rằng những năm tháng đã có ý nghĩa mà không đòi tương lai của họ phải đóng băng. Có thể nói với người thân rằng họ được phép buồn, được phép khóc, nhưng cũng được phép vui trở lại. Những lời ấy cần đến từ sự tự do của bạn; không ai được ép người bệnh phải nói một câu “cho phép” mà họ chưa muốn hoặc không hiểu.
Có những món quà khác ngoài lời nói. Một công thức nấu ăn gia truyền được viết lại. Một bài hát được ghi âm. Một câu chuyện về gia đình được kể cho cháu nghe. Một cây trồng trong vườn. Một tràng hạt được trao cho người con. Một lời cầu nguyện được dạy cho cháu. Những điều nhỏ ấy có thể mang tình yêu đi xa hơn mọi lá thư dài. Nhưng xin nhắc lại: không ai bắt buộc phải làm những điều này. Chỉ làm nếu bạn muốn và có sức.
Nếu còn nhiều điều chưa nói, hãy chọn điều thật nhất thay vì điều hay nhất. “Mẹ thương con, cả những lúc mẹ không biết cách thể hiện” có thể gần hơn một trang lời đẹp mà không thuộc về mối quan hệ của hai người. Nếu nói khó, một câu ghi âm cũng đủ. Nếu không nói được, người thân vẫn có thể nhận ra tình thương qua những gì đã sống cùng nhau. Đừng khiến người bệnh tin rằng im lặng vì kiệt sức là bỏ lỡ cơ hội cuối để được hiểu.
Trong đức tin, ta tin rằng tình yêu không chết. Thánh Phaolô nói rằng đức mến không bao giờ mất được. Những gì ta đã yêu thương trong đời này không biến mất, nhưng được giữ trong lòng Thiên Chúa. Mầu nhiệm các thánh thông công nói với ta rằng sự hiệp thông giữa những người đã qua đời và những người còn sống không bị cắt đứt. Điều ấy có thể là một niềm an ủi: tình yêu của bạn sẽ tiếp tục, theo những cách mà ta chưa hiểu hết.
Lạy Chúa, xin thanh luyện tình thương của con khỏi ý muốn nắm giữ. Xin cho điều con trao giúp người thân biết mình được yêu, thay vì sống trong cảm giác phải trả nợ. Xin cho con không bị áp lực phải để lại những điều phi thường, nhưng biết rằng tình yêu con đã sống trong đời thường là đủ. Những gì con chưa kịp sửa, chưa kịp nói, xin cho có người tiếp tục chăm sóc bằng sự khôn ngoan và dịu dàng hơn con. Và xin giữ tình yêu của chúng con trong lòng Chúa, nơi không có gì bị mất đi. Amen.
PHẦN V
GỬI NGƯỜI ĐANG CHĂM SÓC
CHƯƠNG 25. NGƯỜI NGỒI GHẾ NHỰA CŨNG CẦN ĐƯỢC ĐỠ NÂNG
Bên một chiếc giường bệnh thường có một người ngồi ghế nhựa. Họ biết giờ khám, nhớ chỗ để giấy tờ, nghe tiếng gọi dù đang ngủ gục. Họ biết người bệnh thích uống nước ấm hay nước mát, nằm nghiêng bên nào thì đỡ đau, lúc nào thì cần im lặng. Khi có khách đến, họ đứng lên kể tình hình. Khi khách về, họ lại quay vào công việc không có giờ chấm dứt rõ ràng. Nhiều người hỏi người bệnh đã ăn chưa, nhưng ít ai hỏi người ngồi ghế ấy hôm nay đã ăn được gì.
Hãy hình dung một người con gái ngoài bốn mươi, đã ba tháng chăm mẹ trong bệnh viện. Chị xin nghỉ việc không lương, để chồng con ở nhà tự lo. Mỗi ngày, chị dậy từ bốn giờ sáng, lau người cho mẹ, xin nước nóng pha sữa, chạy xuống căng-tin mua cháo, xếp hàng lấy thuốc, chờ bác sĩ đi buồng. Buổi trưa chị ăn vội ổ bánh mì. Buổi tối chị nằm trên tấm chiếu mỏng dưới gầm giường, giật mình mỗi lần mẹ trở mình. Các anh chị em khác thỉnh thoảng gọi điện hỏi thăm, gửi chút tiền, nhưng ít ai đến thay. Chị không than, vì nghĩ mình là con thì phải lo. Nhưng chị đã sụt mấy ký, mắt thâm quầng, và có những lúc chị đi ra hành lang, đứng một mình, khóc mà không biết vì sao.
Nếu bạn là người đang chăm, sự mệt của bạn có thật. Bạn có thể thương người bệnh rất nhiều và có lúc chỉ muốn đi ra ngoài để không nghe thêm một lời gọi. Bạn có thể có lúc giận người bệnh vì những đòi hỏi, những lời cáu gắt, những đêm không ngủ. Bạn có thể có lúc nghĩ đến điều mà bạn xấu hổ không dám nói: ước gì mọi chuyện kết thúc. Cảm xúc ấy không tự động biến bạn thành người vô ơn hay người xấu. Đó là phản ứng tự nhiên của một con người đã bị kéo căng quá mức. Điều cần là nhận ra giới hạn trước khi sự mệt làm bạn hoặc người được chăm không còn an toàn. Hãy tìm người thay khi có thể, nói rõ điều mình không làm nổi và nhờ sự hỗ trợ từ gia đình, cơ sở chăm sóc hoặc cộng đoàn phù hợp.
Người chăm sóc có thể có những dấu hiệu kiệt sức mà không nhận ra: mất ngủ ngay cả khi có thời gian ngủ, ăn uống thất thường, hay cáu giận, khóc không lý do, mất hứng thú với mọi thứ, cảm thấy trống rỗng, bị bệnh vặt liên tục, xa lánh bạn bè. Nếu bạn nhận ra mình có những dấu hiệu ấy, đó là lúc cần dừng lại và tìm sự giúp đỡ. Bạn không thể rót nước từ một cái bình rỗng. Chăm sóc bản thân không phải là ích kỷ; đó là điều kiện để bạn có thể tiếp tục chăm sóc người khác.
Đừng đợi người khác tự hiểu hết. “Tôi cần có người thay chiều thứ Năm”, “xin giúp mua bữa tối”, “ai có thể gọi hỏi phần giấy tờ này?”, “em cần về nhà ngủ một đêm” dễ được đáp ứng hơn một tiếng thở dài mà mọi người diễn giải khác nhau. Có những người thân muốn giúp nhưng không biết giúp gì. Khi bạn nói rõ, bạn đang cho họ cơ hội được yêu thương theo cách cụ thể. Dĩ nhiên có những gia đình thật sự ít nguồn lực. Khi đó, việc tìm thêm trợ giúp càng cần được nhìn như một nhu cầu thực tế, không như chuyện đáng xấu hổ. Có thể hỏi giáo xứ, hội đoàn, các tổ chức từ thiện, nhân viên công tác xã hội của bệnh viện về những hỗ trợ có thể có.
Nếu bạn đã lỡ cáu, hãy sửa bằng một lời cụ thể và một thay đổi cụ thể. Xin lỗi người bệnh vì lời làm họ đau, rồi xem điều gì cần điều chỉnh để không tiếp tục kiệt sức như cũ. Đừng để lời xin lỗi trở thành một vòng lặp trong khi việc phân công vẫn bất công. Tình thương cần cả tổ chức. Một người không ngủ đủ, ăn vội và lo liên tục khó có thể mãi nói năng dịu dàng chỉ bằng ý chí.
Người chăm sóc cũng có đời sống thiêng liêng cần được nuôi dưỡng. Có thể bạn không còn thời gian đi lễ như trước, không còn sức đọc kinh dài. Hãy tìm những cách nhỏ: một lời cầu nguyện ngắn khi đi bộ trong hành lang, một Kinh Lạy Cha khi chờ thuốc, một cái nhìn lên cây thánh giá trên tường bệnh viện. Hãy nói với Chúa về sự mệt mỏi của mình. Chúa Giêsu đã nói: Tất cả những ai đang vất vả mang gánh nặng nề, hãy đến cùng tôi, tôi sẽ cho nghỉ ngơi bồi dưỡng. Lời mời ấy cũng dành cho bạn.
Những người xung quanh, xin hãy nhìn thấy người chăm sóc. Khi đến thăm người bệnh, hãy hỏi thăm cả người chăm. Mang cho họ một bữa ăn, một ly cà phê. Đề nghị ngồi thay để họ đi tắm, đi ăn, đi dạo một vòng. Lắng nghe họ kể mà không phán xét. Một lời cảm ơn, một lời khen “chị chăm mẹ chu đáo quá” có thể làm họ có thêm sức để đi tiếp.
Lạy Chúa, con mệt mà nhiều khi không dám nhận. Con sợ người khác nghĩ con không thương đủ. Con sợ nếu con nghỉ thì người con thương sẽ thiếu thốn. Xin giúp con xin một chỗ nghỉ mà không thấy có lỗi, nhận một bàn tay giúp mà không thấy mình thất bại. Xin cho con biết nói rõ điều con cần. Xin gìn giữ người con đang chăm, và gìn giữ cả phần người trong con đang âm thầm cạn sức. Xin là nơi con được nghỉ ngơi, khi con không tìm được nơi nào khác. Amen.
CHƯƠNG 26. ĐẾN THĂM ĐỂ NGƯỜI BỆNH ĐƯỢC NHẸ LÒNG
Thăm viếng người bệnh là một trong những việc thương xót thể xác mà Hội Thánh luôn khuyến khích. Đức Giêsu đã đồng hóa mình với những người bệnh khi nói: Ta đau yếu, các ngươi đã thăm viếng. Nhưng thăm viếng cũng là một nghệ thuật. Có những cuộc thăm mang lại an ủi, có những cuộc thăm làm người bệnh thêm mệt. Sự khác biệt thường nằm ở những điều nhỏ.
Trước khi đi thăm, hãy hỏi có thuận tiện không. Bệnh không khiến thời gian của một người trở thành thời gian ai cũng được dùng. Có hôm họ vừa trải qua một thủ thuật, vừa ngủ được, hoặc không muốn tiếp ai. Có hôm họ đang buồn và chỉ muốn ở một mình. Một cuộc thăm được hẹn đúng lúc có thể đem niềm vui; một đoàn người đến bất ngờ có thể lấy hết sức của cả buổi chiều. Tấm lòng quý cần đi cùng cách đến phù hợp. Hãy gọi điện hoặc nhắn tin cho người chăm trước, hỏi giờ nào thuận tiện, nên đến mấy người, có cần mang gì không.
Khi vào phòng, giới thiệu nếu cần và nhìn người bệnh trước khi hỏi người nhà. Đừng đứng quanh giường bàn bệnh tình như người nằm đó không hiện diện. Đừng bắt họ kể lại toàn bộ từ đầu cho từng người. Có những người bệnh đã phải kể đi kể lại câu chuyện bệnh của mình hàng chục lần, mỗi lần kể lại là mỗi lần sống lại nỗi đau. Nếu muốn biết thông tin, hãy theo cách gia đình và người bệnh đồng ý. Tôn trọng hướng dẫn của cơ sở y tế, nhất là những yêu cầu về thăm viếng và vệ sinh. Nếu bạn đang bị cảm, ho, sốt, hãy hoãn cuộc thăm; người bệnh có thể rất dễ bị lây nhiễm. Đừng mang đồ ăn, sản phẩm hay thuốc bổ rồi ép dùng; hỏi người chăm và đội ngũ điều trị khi cần.
Ngồi xuống thay vì đứng. Khi bạn đứng cao hơn người bệnh nằm, có thể tạo cảm giác bạn vội vàng hoặc đang nhìn xuống họ. Khi ngồi ngang tầm mắt, bạn cho thấy mình có thời gian và đang thật sự hiện diện. Đặt điện thoại xuống, tắt chuông. Nhìn vào mắt người bệnh khi nói chuyện. Nếu người bệnh muốn, có thể nắm tay họ.
Một cuộc thăm ngắn có thể rất đầy. Có thể nói bạn nhớ họ, kể một chuyện họ muốn nghe, hỏi một việc bạn có thể giúp. Có thể chia sẻ tin tức về bạn bè chung, về giáo xứ, về những điều họ quan tâm. Có thể đọc cho họ nghe một đoạn Lời Chúa nếu họ muốn. Có thể ngồi im lặng cùng họ. Nếu thấy họ mệt, hãy chủ động chào về. Đừng đợi họ phải nói “tôi mệt” trước một người khách có lòng tốt. Người bệnh thường ngại làm người khác buồn và có thể gắng đến quá sức. Sự tế nhị của khách là biết ra về trong khi tình thương vẫn còn ở lại bằng việc cụ thể sau đó. Thường thì mười lăm đến hai mươi phút là đủ cho một cuộc thăm, trừ khi người bệnh muốn bạn ở lại lâu hơn.
Đừng chụp ảnh để chứng minh đã đến. Nếu muốn chụp, hãy xin phép rõ ràng và nói ảnh sẽ dùng thế nào. Lời đồng ý khi đang ngại ngùng hoặc bị nhiều người thúc không phải điều ta nên tận dụng. Có những khoảnh khắc quý vì được giữ riêng. Người bệnh không có nghĩa vụ trở thành hình ảnh cảm động cho trang cá nhân của ai.
Có những người ngại đi thăm vì không biết nói gì. Họ sợ mình nói sai, sợ không chịu nổi khi nhìn thấy người bệnh, sợ khóc. Nhưng thường thì sự hiện diện quan trọng hơn lời nói. Người bệnh nhớ ai đã đến thăm, hơn là nhớ người ấy đã nói gì. Nếu bạn không biết nói gì, có thể nói thật: “Tôi không biết nói gì, nhưng tôi muốn đến thăm anh.” Câu ấy chân thành và thường được đón nhận.
Trước khi về, tránh hứa quá rộng. “Có gì cứ gọi” có thể chân thành, nhưng “mai tôi mang bữa trưa cho người chăm, nếu gia đình cần” dễ thành sự giúp đỡ thật hơn. Và quan trọng là giữ lời hứa ấy. Nếu không làm được việc gì lớn, lời thăm hỏi tử tế đã có giá trị. Đừng vì muốn có dấu ấn mà làm cuộc thăm trở nên nặng nề. Và đừng chỉ đến một lần rồi thôi. Người bệnh lâu ngày thường được nhiều người thăm vào những tuần đầu, rồi dần dần vắng vẻ. Một cuộc thăm vào tháng thứ ba, tháng thứ sáu có thể quý giá hơn mười cuộc thăm trong tuần đầu.
Lạy Chúa Giêsu, Đấng đã đến thăm biết bao người bệnh, xin dạy con biết thăm viếng như Chúa. Xin cho con đến đúng lúc, ở đúng mức, nói đúng lời, và biết im lặng khi cần. Xin cho cuộc thăm của con mang lại an ủi chứ không phải gánh nặng. Xin cho con nhìn thấy Chúa nơi người bệnh, và cho người bệnh cảm nhận được tình thương của Chúa qua con. Amen.
CHƯƠNG 27. MỘT GIA ĐÌNH KHÔNG THỂ SỐNG MÃI BẰNG SỰ GẮNG GƯỢNG CỦA MỘT NGƯỜI
Trong nhiều gia đình, công việc chăm bệnh dồn vào người “rảnh nhất”, mà thực ra chỉ là người ít phản đối nhất. Người ấy thường là một người vợ, một người con gái, một người con ở gần, một người con dâu, một người chưa lập gia đình. Những người khác hỏi tình hình và đưa lời khuyên; việc thức đêm, thay đồ, chạy giấy tờ vẫn về một chỗ. Rồi khi người chăm cáu, cả nhà phê bình tính tình, như thể nguyên nhân chỉ nằm trong lòng họ.
Có những định kiến ngầm trong nhiều gia đình: con gái phải chăm cha mẹ, con dâu phải chăm cha mẹ chồng, con chưa có gia đình thì rảnh hơn, con ở gần thì có trách nhiệm hơn. Những định kiến ấy có thể không được nói ra, nhưng chúng quyết định ai sẽ gánh vác. Và người gánh vác thường không được hỏi ý, không được cảm ơn đủ, không được hỗ trợ. Họ chỉ được kỳ vọng.
Hãy nhìn việc chăm sóc thành những việc cụ thể trước khi nhận xét ai tận tâm hơn ai. Có phần cần có mặt, có phần làm từ xa, có phần cần tiền, có phần cần thời gian. Người ở xa có thể gọi hỏi thủ tục, đặt bữa ăn nếu phù hợp, lo một số chi phí, sắp xếp người thay, gọi điện trò chuyện với người bệnh để người chăm có lúc nghỉ. Người bận việc có thể đến thay vào cuối tuần. Người có chuyên môn có thể giúp tìm hiểu thông tin. Người không làm được việc này có thể làm việc khác. Một cuộc họp ngắn, rõ việc và rõ người nhận, thường có ích hơn nhiều lời động viên chung.
Có thể lập một bảng phân công đơn giản: ai trực đêm nào, ai đưa đi tái khám, ai lo thuốc, ai lo tiền, ai liên lạc với bệnh viện. Bảng ấy cần được thống nhất và điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi. Nó không phải để kiểm tra nhau, mà để mọi người biết rõ phần việc của mình và không ai bị bỏ lại gánh hết.
Đừng lấy công chăm sóc làm vũ khí tranh giành tình cảm của người bệnh. “Ai mới thật sự thương mẹ” là câu hỏi dễ khiến người mẹ đau thêm. Có những gia đình, người chăm nhiều nhất cảm thấy mình có quyền hơn, người ở xa cảm thấy bị loại trừ, và người bệnh bị kẹt ở giữa. Cũng đừng buộc mọi người đóng góp giống hệt nhau khi khả năng khác nhau. Điều cần là sự công bằng có cân nhắc hoàn cảnh, thông tin rõ và sẵn sàng điều chỉnh. Nếu chuyện tiền bạc gây căng, hãy tìm cách ghi nhận minh bạch với sự tôn trọng riêng tư của người bệnh, thay vì cãi nhau ngay bên giường.
Người chăm chính cũng cần được ghi nhận, không chỉ bằng lời cảm ơn mà bằng những hỗ trợ cụ thể. Nếu họ đã bỏ việc để chăm, có thể gia đình cần cân nhắc hỗ trợ tài chính cho họ. Nếu họ đã hy sinh thời gian với gia đình riêng, có thể cần có người thay để họ về với chồng con. Sự công bằng không chỉ là chia đều công việc, mà còn là nhìn nhận những hy sinh khác nhau.
Người bệnh không nên trở thành trọng tài cho mọi xung đột. Có những quyết định gia đình cần xin ý họ; có những mâu thuẫn người lớn cần tự chịu trách nhiệm giải quyết. Đừng đem sự bất hòa đến kể chỉ để người bệnh phải dỗ từng người. Đừng kể xấu anh chị em mình với người bệnh. Họ đang cần sức để sống trong căn bệnh. Tình thương trưởng thành biết tự làm phần việc của mình mà không bắt người yếu phải trả công bằng sự lo lắng.
Có những gia đình thật sự chỉ có một người. Người con một chăm cha mẹ già, người vợ không có con chăm chồng, người già chăm người già. Với họ, việc chia sẻ trong gia đình là không thể. Họ càng cần sự hỗ trợ từ bên ngoài: họ hàng, hàng xóm, giáo xứ, các tổ chức xã hội. Cộng đoàn Kitô hữu có trách nhiệm đặc biệt với những người này, những người đang gánh một mình.
Lạy Chúa, xin giúp gia đình chúng con bớt chờ một người hy sinh đến hết sức. Xin cho chúng con nhìn thấy việc cần làm, nói rõ điều có thể nhận và giữ lời đã nhận. Xin cho chúng con biết ghi nhận và cảm ơn người đang gánh nhiều nhất. Khi bất đồng, xin cho chúng con còn nhớ người đang cần được chăm không phải nguyên nhân để chúng con làm đau nhau. Xin cho tình thương của chúng con được thể hiện bằng sự chia sẻ công bằng và bền bỉ. Amen.
CHƯƠNG 28. XIN ĐỪNG BIẾN PHÒNG BỆNH THÀNH NƠI TRANH LUẬN
Người bệnh có thể bị kéo vào nhiều cuộc tranh luận mà mình không khởi xướng: chữa ở đâu, nghe ai, cầu nguyện theo cách nào, ai có lỗi, ai chi nhiều hơn, có nên đổi bệnh viện, có nên thử phương pháp này phương pháp kia. Có người đưa một đường dẫn, có người kể một trường hợp, có người khẳng định chỉ có cách mình biết mới đúng. Mỗi người đều nói vì thương, nhưng người phải mang hậu quả của sự ồn ào lại là người đang nằm đó.
Trong thời đại thông tin, những cuộc tranh luận này càng phức tạp. Mỗi người trong gia đình có thể đọc được những thông tin khác nhau trên mạng, nghe những lời khuyên khác nhau từ bạn bè, và tin rằng mình đúng. Có người tin vào y học hiện đại, có người tin vào thuốc nam, có người tin vào cầu nguyện, có người tin vào những phương pháp không rõ nguồn gốc. Mỗi người đều muốn người bệnh nghe theo mình. Và người bệnh, đã mệt mỏi vì bệnh tật, còn phải mệt mỏi vì phải làm hài lòng tất cả mọi người.
Khi có ý kiến khác nhau về điều trị, hãy đưa câu hỏi đến người có chuyên môn và xin một cuộc trao đổi phù hợp. Có thể đề nghị một cuộc họp gia đình với bác sĩ, để mọi người cùng nghe một nguồn thông tin. Có thể xin ý kiến thứ hai từ một bác sĩ khác nếu thấy cần. Đừng lấy số đông trong nhà thay cho sự đánh giá y khoa. Cũng đừng tự ý đổi hoặc thêm những thứ người bệnh dùng vì nghe một lời truyền miệng. Có những sản phẩm có thể tương tác với thuốc điều trị, gây hại cho người bệnh. Người bệnh cần thông tin được làm rõ, cần tiếng nói của mình được nghe và cần một cách phối hợp đủ nhất quán để không bị kéo đi bởi từng nỗi lo mới của người ngoài.
Trong chuyện đạo đức, hãy tôn trọng lòng tin của người bệnh mà không áp đặt những thực hành họ không muốn hoặc không đủ sức làm. Có người muốn lần chuỗi, có người cần thinh lặng, có người muốn gặp linh mục riêng. Có người thích đọc kinh theo truyền thống, có người thích cầu nguyện tự phát. Đừng tranh luận ngay bên giường rằng cách cầu nguyện nào “linh hơn”. Không ai có quyền bán cho người đang tuyệt vọng một lời bảo đảm chữa khỏi gắn với một nghi thức, một khoản tiền hoặc một vật phẩm.
Có những gia đình mà các thành viên theo các tôn giáo khác nhau. Người bệnh theo đạo Công giáo, nhưng có người thân theo đạo Phật, đạo Tin Lành, hoặc không theo tôn giáo nào. Mỗi người có thể muốn cầu nguyện theo cách của mình. Điều quan trọng là tôn trọng niềm tin của người bệnh trước tiên, và tìm cách để mọi người có thể bày tỏ tình thương mà không gây xung đột.
Gia đình có thể chọn một người liên lạc theo sự đồng thuận phù hợp để giảm thông tin chồng chéo, nhưng người ấy không được tự xem mình có quyền che hết thông tin hoặc gạt tiếng nói của người bệnh. Mục tiêu là giúp việc chăm sóc rõ ràng hơn. Người liên lạc có thể cập nhật tình hình cho cả gia đình, nhận các lời khuyên và đưa đến bác sĩ để kiểm tra, giữ cho người bệnh khỏi bị quá tải thông tin. Khi có cuộc nói chuyện căng, hãy chuyển ra ngoài giờ nghỉ và đừng dùng người bệnh như khán giả bắt buộc của bất đồng.
Đôi khi chính người bệnh cần được nói rõ ý muốn của mình để chấm dứt những tranh luận. “Tôi đã quyết định điều trị theo cách này, xin mọi người tôn trọng.” “Tôi không muốn thử thêm phương pháp nào nữa.” “Tôi muốn mọi người ngừng bàn cãi trước mặt tôi.” Những câu nói ấy có thể khó nói, nhưng chúng giúp bảo vệ người bệnh và đưa tiếng nói của họ về đúng vị trí trung tâm.
Lạy Chúa, xin giữ căn phòng này khỏi những tiếng nói chỉ muốn thắng nhau. Xin cho chúng con biết hỏi điều mình chưa biết, sửa điều đã hiểu sai và dừng lại khi người bệnh cần yên. Xin cho chúng con biết lắng nghe nhau và tôn trọng ý muốn của người bệnh. Xin cho tình thương của chúng con bớt làm ồn, để người đang đau còn nghe được chính lòng mình và nói ra điều mình cần. Xin ban bình an cho gia đình chúng con. Amen.
CHƯƠNG 29. MỘT GIÁO XỨ BIẾT NHỚ NGƯỜI VẮNG MẶT
Một cộng đoàn có thể rất đông trong ngày lễ và vẫn để một số người cô đơn trong những tháng bệnh. Sự vắng mặt kéo dài dễ trở thành quen thuộc. Chỗ ngồi trống không còn ai hỏi. Công việc được giao cho người khác. Tên trong danh sách ca đoàn, ban hành giáo, hội đoàn dần bị xóa. Người từng hiện diện bỗng có cảm giác mình chỉ được cần khi còn làm được việc. Đây là điều một giáo xứ yêu thương cần nhìn lại với sự chân thành.
Có những người đã phục vụ giáo xứ hàng chục năm: dạy giáo lý, hát ca đoàn, quét dọn nhà thờ, nấu ăn cho các dịp lễ, đi thăm người nghèo. Khi họ bệnh, giáo xứ có thể nhớ đến họ trong vài tuần đầu, rồi dần dần quên. Họ nằm ở nhà, nghe tiếng chuông, và tự hỏi liệu có ai còn nhớ mình không. Nỗi cô đơn ấy có thể làm họ đau hơn cả bệnh tật. Họ cảm thấy như mình chỉ có giá trị khi còn có ích.
Thánh Phaolô viết rằng nếu một chi thể đau, thì mọi chi thể cùng đau. Giáo xứ là một thân thể. Khi một thành viên bệnh, cả cộng đoàn cần cảm nhận và đáp lại. Đó không phải là một việc làm thêm, mà là bản chất của đời sống Hội Thánh. Một giáo xứ không nhớ đến người bệnh của mình là một giáo xứ đang thiếu một phần linh hồn.
Nhớ người bệnh cần một cách làm bền hơn sự xúc động nhất thời. Với sự đồng ý của họ hoặc người có trách nhiệm phù hợp, cộng đoàn có thể duy trì liên lạc, hỏi nhu cầu mục vụ, thăm trong thời gian vừa sức, hỗ trợ người chăm bằng những việc thực tế. Có thể lập một nhóm thăm viếng người bệnh, với danh sách những người cần được thăm và lịch thăm đều đặn. Có thể có những thừa tác viên Thánh Thể mang Mình Thánh Chúa đến cho người bệnh mỗi Chúa nhật. Có thể có một nhóm hỗ trợ thực tế: nấu ăn, đưa đón, giúp việc nhà cho gia đình có người bệnh. Cần bảo vệ thông tin riêng tư. Một tên trong danh sách cầu nguyện không có nghĩa toàn bộ bệnh tình được phép công bố trước cộng đoàn hoặc đăng lên mạng.
Người đi thăm cần được hướng dẫn về lắng nghe và giới hạn. Đừng hỏi dồn, đừng tự chẩn đoán, đừng hứa chữa khỏi, đừng nói mọi đau khổ đều có lời giải ta biết sẵn. Biết kết thúc buổi thăm khi người bệnh mệt cũng là một kỹ năng mục vụ. Giáo xứ có thể tổ chức những buổi huấn luyện ngắn cho những người đi thăm, giúp họ biết cách lắng nghe, cách cầu nguyện với người bệnh, cách nhận ra khi nào cần mời linh mục, cách giữ ranh giới và chăm sóc chính mình. Đôi khi việc giúp lớn nhất là thay một phần việc nhà, hỗ trợ di chuyển theo điều kiện phù hợp hoặc giúp người chăm có một bữa ăn, chứ không phải tổ chức một buổi đọc kinh dài.
Giáo xứ cũng có thể giúp người bệnh tiếp tục tham gia đời sống cộng đoàn theo những cách phù hợp. Có thể mời họ cầu nguyện cho các ý chỉ của giáo xứ. Có thể gửi bản tin giáo xứ đến tận nhà. Có thể xin họ chia sẻ kinh nghiệm đức tin, nếu họ muốn. Có thể nhắc tên họ trong lời nguyện tín hữu, với sự đồng ý của họ. Những việc ấy giúp người bệnh cảm thấy mình vẫn là một phần của cộng đoàn, vẫn có đóng góp, vẫn được cần đến.
Ngày Thế giới Bệnh nhân, được cử hành vào ngày 11 tháng Hai, lễ Đức Mẹ Lộ Đức, là một dịp đặc biệt để giáo xứ nhớ đến những người bệnh. Có thể tổ chức Thánh lễ cho người bệnh, cử hành bí tích Xức dầu chung, đi thăm những người bệnh trong giáo xứ. Nhưng xin đừng chỉ nhớ đến người bệnh vào một ngày trong năm. Sự quan tâm cần được duy trì suốt cả năm.
Đừng quên người mang bệnh lâu năm mà không còn được chú ý. Một cơn bệnh mới thường được nhiều người hỏi; tháng thứ sáu, năm thứ ba, sự hiện diện dễ thưa đi. Người ấy vẫn có những ngày khó, gia đình vẫn cần được nâng đỡ. Lòng bác ái trưởng thành có trí nhớ. Nó không đòi câu chuyện phải mới hoặc xúc động hơn mới tiếp tục đến gần.
Lạy Chúa, xin cho giáo xứ chúng con biết tìm người đã lâu không xuất hiện, với sự tế nhị và tôn trọng. Xin cho chúng con còn nhớ tên họ khi họ không còn đứng trong một ban ngành, không thể đóng góp như trước. Xin cho chúng con trở thành một cộng đoàn biết chăm sóc những người yếu đuối nhất. Xin cho người bệnh cảm thấy mình vẫn thuộc về cộng đoàn, được đón nhận vì là một con người Chúa yêu. Amen.
CHƯƠNG 30. KHI NHỮNG NỖ LỰC ĐIỀU TRỊ CẦN ĐƯỢC NHÌN LẠI
Có những lúc gia đình nghe một cuộc trao đổi khó: phương pháp đang làm đem lại được gì, có thêm gánh nặng nào, những lựa chọn tiếp theo là gì. Từ ngữ chuyên môn có thể làm người thân hoang mang. Vì sợ mang tiếng bỏ cuộc, họ nghĩ phải đồng ý với mọi can thiệp có thể có. Người bệnh có thể lại nghĩ chỉ cần mình nói mệt là đã làm gia đình thất vọng. Nỗi sợ ấy cần được đưa ra ánh sáng, chứ không nên âm thầm quyết định thay mọi người.
Đây là một trong những thời điểm khó khăn nhất mà một gia đình có thể trải qua. Có những gia đình chia rẽ sâu sắc: người muốn tiếp tục mọi biện pháp, người muốn ngừng để người bệnh bớt khổ. Có người bị buộc tội là “muốn ba chết”, có người bị buộc tội là “ích kỷ, không để mẹ ra đi thanh thản”. Những lời buộc tội ấy có thể để lại vết thương rất lâu, ngay cả sau khi người bệnh đã qua đời.
Đây là lúc cần một cuộc trao đổi đầy đủ với đội ngũ điều trị. Xin giải thích mục tiêu, lợi ích có thể mong, gánh nặng, lựa chọn thay thế và phần chưa biết. Hỏi điều gì sẽ tiếp tục được chăm sóc trong từng phương án. Không nên lấy một khẩu hiệu như “còn nước còn tát” để thay cho hiểu biết cụ thể. Cũng không nên dùng một câu “đã hết cách” để khiến người bệnh cảm thấy mình không còn được quan tâm. Luôn còn nhu cầu chăm sóc và hiện diện cần được nhìn nhận. Ngay cả khi một phương pháp điều trị cụ thể không còn phù hợp, người bệnh vẫn cần được chăm sóc để giảm đau, giảm khó chịu, được nâng đỡ tinh thần và thiêng liêng.
Về mặt luân lý Công giáo, những quyết định liên quan điều trị và cuối đời đòi phân định cẩn trọng trong hoàn cảnh cụ thể. Hội Thánh dạy rằng sự sống con người là quý giá và cần được tôn trọng từ khi thụ thai cho đến khi chết tự nhiên. Đồng thời, Hội Thánh cũng nhìn nhận rằng không phải mọi biện pháp y khoa đều buộc phải áp dụng trong mọi hoàn cảnh, và có sự khác biệt giữa việc cố ý gây ra cái chết với việc chấp nhận giới hạn của con người khi một can thiệp trở nên quá nặng nề hoặc không còn tương xứng với lợi ích mong đợi. Việc chăm sóc thông thường và nâng đỡ phẩm giá người bệnh luôn cần được duy trì. Không thể kết luận đúng sai cho một can thiệp chỉ bằng tên gọi, chi phí hoặc cảm xúc lúc đó. Người bệnh, người đại diện phù hợp, bác sĩ và khi cần người có chuyên môn đạo đức, linh mục hoặc tuyên úy có thể cùng làm rõ. Chương này không đưa ra quyết định ngưng, tiếp tục hay thay đổi bất kỳ điều trị nào cho một người cụ thể.
Nếu người bệnh còn có thể tham gia, tiếng nói của họ là quan trọng nhất. Họ là người sống trong thân xác ấy, cảm nhận những đau đớn, những gánh nặng. Hãy hỏi họ: “Điều gì quan trọng nhất đối với ba bây giờ?” “Mẹ sợ điều gì nhất?” “Anh muốn những ngày tới như thế nào?” Câu trả lời của họ có thể giúp gia đình định hướng. Nếu người bệnh không còn có thể tham gia, gia đình có thể nhớ lại những gì họ đã từng nói, những giá trị họ đã sống, để cố gắng quyết định theo cách mà họ có lẽ sẽ muốn.
Điều có thể làm ngay là bớt dùng lời buộc tội. Người đặt câu hỏi về gánh nặng điều trị không đương nhiên là người ít thương. Người muốn tiếp tục cũng có thể đang rất sợ. Mỗi người có nỗi sợ riêng, nỗi đau riêng, cách thương riêng. Hãy hỏi nỗi lo của nhau. Hãy giữ người bệnh ở trung tâm cuộc trao đổi, trong mức họ có thể và muốn tham gia, thay vì để tranh chấp trong nhà che mất điều chính họ coi là quan trọng.
Sau khi một quyết định được đưa ra, có thể có những người trong gia đình vẫn cảm thấy day dứt, tự hỏi liệu mình có làm đúng không. Đó là điều bình thường. Những quyết định khó như thế hiếm khi mang lại cảm giác chắc chắn hoàn toàn. Điều quan trọng là đã quyết định trong tình thương, với sự hiểu biết tốt nhất có thể, và sau khi đã cầu nguyện, tham khảo ý kiến. Phần còn lại, có thể phó thác cho lòng thương xót của Chúa.
Lạy Chúa, xin cho chúng con đủ can đảm để hỏi sự thật và đủ khiêm nhường để nhận điều mình chưa biết. Xin đừng để nỗi sợ bị người khác phán xét dẫn chúng con đến những quyết định thiếu hiểu biết. Xin cho gia đình chúng con biết lắng nghe nhau, tôn trọng nhau, và đặt người bệnh vào trung tâm. Xin cho từng lựa chọn được tìm kiếm trong sự tôn trọng sự sống, lòng thương và trách nhiệm thực tế. Và xin ban bình an cho chúng con, dù quyết định nào được đưa ra. Amen.
PHẦN VI
SỐNG NHỮNG NGÀY ĐANG CÓ
CHƯƠNG 31. HY VỌNG CÓ THỂ ĐỔI HÌNH MÀ VẪN LÀ HY VỌNG
Có lúc bạn hy vọng khỏi bệnh để trở lại mọi việc cũ. Có lúc điều mong nhất là đợt điều trị tới được thuận lợi. Có hôm bạn chỉ mong buổi chiều đỡ khó chịu để nói chuyện với con. Có hôm bạn mong được ăn một bữa cơm ngon, được ngủ một giấc trọn, được nhìn thấy ánh nắng. Những mong muốn ấy không cần tranh nhau để được gọi là hy vọng thật. Một người có thể vẫn mong lành bệnh và đồng thời mong một đêm được nghỉ tốt hơn. Sự sống được yêu trong cả điều lớn lẫn điều nhỏ.
Hy vọng không phải là một thứ cố định. Nó giống như dòng nước, có thể đổi hướng mà vẫn chảy. Khi một con đường bị chặn, nước tìm đường khác. Khi một niềm hy vọng không thể thực hiện, lòng người có thể tìm thấy một niềm hy vọng khác. Có người ban đầu hy vọng được khỏi hoàn toàn, rồi hy vọng được sống thêm vài năm, rồi hy vọng được dự lễ cưới của con, rồi hy vọng được ra đi bình an với gia đình bên cạnh. Mỗi niềm hy vọng ấy đều thật, đều quý giá. Sự thay đổi không có nghĩa là thất bại, mà là lòng người đang thích nghi với thực tại trong khi vẫn giữ được ánh sáng.
Người thân đừng chỉ công nhận hy vọng khi nó có hình thức mình thích. Nếu người bệnh nói muốn sắp xếp vài việc, đừng lập tức trách “đừng nghĩ gở”. Nếu họ muốn nói về cái chết, có thể họ đang cần một chỗ để nói nỗi sợ chứ không phải đã từ bỏ mọi điều trị. Nếu họ muốn bàn chuyện bình phục, cũng đừng ép họ phải nói lời chia tay. Hãy hỏi: “Điều gì khiến anh muốn nói chuyện này hôm nay?” rồi nghe câu trả lời. Có khi người bệnh dao động giữa các niềm hy vọng trong cùng một ngày. Buổi sáng họ nói về kế hoạch sau khi khỏi bệnh, buổi chiều họ nói về những điều muốn làm trước khi chết. Cả hai đều là thật. Hãy theo họ, đừng kéo họ về một phía.
Có những niềm hy vọng nhỏ mà rất thật: hy vọng được nhìn thấy đứa cháu nội chào đời, hy vọng được về nhà một lần, hy vọng được tha thứ, hy vọng người con xa cách sẽ trở về, hy vọng được rước lễ vào ngày lễ Giáng Sinh. Những niềm hy vọng ấy có thể giúp người bệnh có thêm lý do để sống từng ngày. Gia đình có thể giúp những niềm hy vọng ấy được thực hiện khi có thể, hoặc ít nhất là trân trọng chúng.
Trong đức tin Kitô giáo, niềm hy vọng hướng về sự sống nơi Thiên Chúa rộng hơn những kết quả ta có thể giữ trong tay. Thánh Phaolô nói rằng niềm hy vọng không làm ta thất vọng, vì tình yêu của Thiên Chúa đã được đổ vào lòng ta. Đó là niềm hy vọng không dựa trên kết quả xét nghiệm, mà dựa trên tình yêu không thay đổi của Thiên Chúa. Nhưng đừng dùng điều ấy để làm nhẹ đi tình yêu của người bệnh dành cho đời này. Muốn còn sống với con, muốn nhìn một mùa hoa nữa, muốn ăn bữa cơm nhà là những khát vọng rất người. Ta có thể trân trọng chúng trong khi vẫn phó thác phần chưa thể biết.
Hy vọng cũng có thể được giữ hộ trong tình thương của cộng đoàn khi người bệnh mệt đến mức không cảm thấy gì. Có những ngày người bệnh không còn sức để hy vọng. Họ chỉ cảm thấy mệt mỏi, trống rỗng. Đó là lúc gia đình, bạn bè, cộng đoàn giữ niềm hy vọng thay cho họ, như những người bạn đã khiêng người bại liệt đến với Đức Giêsu khi người ấy không thể tự đi. Đừng đòi họ phát biểu mạnh mẽ mỗi ngày. Một hôm họ không muốn nói về tương lai không có nghĩa họ đã mất mọi giá trị sống. Hãy hỏi nhu cầu hiện tại, nhận diện điều làm họ khổ và tìm trợ giúp cần thiết. Có những ngày sự nâng đỡ tốt nhất là người khác kiên nhẫn giữ việc chăm sóc đều đặn.
Lạy Chúa, xin cho hy vọng của con được thật với hoàn cảnh hôm nay. Xin đừng để con phải hứa điều mình không biết, cũng đừng để nỗi sợ cướp mất mọi điều còn có thể nhận. Con xin ơn chữa lành, xin những ngày được chăm sóc tử tế, xin người thân bình an và xin được ở trong tình thương của Chúa, dù hôm nay lòng con chưa sáng. Khi con không còn sức hy vọng, xin cho những người quanh con giữ hy vọng thay con. Và xin cho con biết rằng niềm hy vọng cuối cùng của con là chính Chúa, Đấng không bao giờ làm con thất vọng. Amen.
CHƯƠNG 32. NẾU HÔM NAY LÒNG TÔI TỐI QUÁ
Có những hôm người bệnh không chỉ mệt trong thân xác. Mọi điều trở nên nặng. Tin nhắn không muốn mở, lời hỏi thăm không muốn nghe, thức dậy đã thấy không muốn đi qua ngày. Không còn hứng thú với những gì trước đây yêu thích. Không muốn ăn, không muốn nói chuyện, không muốn gặp ai. Cảm thấy mình vô dụng, là gánh nặng, không còn ý nghĩa gì. Nếu bạn đang ở đó, xin đừng vội gọi mình là yếu đuối hoặc kém đạo đức. Nỗi khổ tinh thần cần được quan tâm nghiêm túc. Bạn có thể nói với người tin cậy và đội ngũ chăm sóc rằng lòng mình đang khó đến mức nào, kể cả khi chưa biết diễn tả cho rõ.
Bệnh nặng có thể ảnh hưởng đến tinh thần theo nhiều cách. Có những thay đổi trong cơ thể, trong cuộc sống, những mất mát liên tiếp, những nỗi sợ, những cơn đau kéo dài. Một số loại thuốc cũng có thể ảnh hưởng đến tâm trạng. Sự buồn bã, lo âu ở người bệnh nặng là rất phổ biến, nhưng không có nghĩa là phải chịu đựng mà không được giúp đỡ. Có những cách hỗ trợ có thể làm nhẹ bớt gánh nặng tinh thần, và nhân viên y tế có thể đánh giá, tư vấn hoặc giới thiệu đến người có chuyên môn phù hợp.
Trong truyền thống Kitô giáo, có những vị thánh cũng đã trải qua những “đêm tối”. Thánh Gioan Thánh Giá đã viết về “đêm tối của linh hồn”. Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu trong những tháng cuối đời đã trải qua thử thách đức tin sâu sắc, cảm thấy như bị bao phủ bởi bóng tối. Mẹ Têrêsa Calcutta theo những gì được công bố sau khi Mẹ qua đời, đã sống nhiều năm trong cảm giác khô khan, xa cách Chúa. Những vị thánh ấy cho ta thấy rằng bóng tối trong tâm hồn không có nghĩa là ta đã mất Chúa. Tuy nhiên, cũng cần phân biệt: không phải mọi nỗi buồn sâu đều là thử thách thiêng liêng; có những trạng thái cần được chăm sóc về mặt y tế và tâm lý. Đời sống thiêng liêng và sự chăm sóc chuyên môn có thể đi cùng nhau.
“Con mệt quá” có thể mang nhiều nghĩa. Người nghe cần hỏi dịu dàng, không đoán thay. Có thể là mệt vì đau, vì thiếu nghỉ, vì lo chi phí, vì cô đơn, vì cảm giác không còn đường nào. Nếu người bệnh nói không muốn sống nữa, hãy nghe bình tĩnh và coi đó là điều cần trợ giúp, không trách họ làm gia đình buồn hoặc dọa bằng tội lỗi. Hỏi xem lúc này họ có cảm thấy mình có thể làm hại bản thân không. Hỏi như vậy không làm điều ấy dễ xảy ra hơn; ngược lại, nó cho người bệnh biết rằng nỗi khổ của họ được nhìn thấy và có thể nói ra. Nếu có nguy cơ trước mắt, đừng để họ một mình; tìm trợ giúp khẩn cấp từ nhân viên y tế hoặc dịch vụ cấp cứu tại nơi đang ở. Tại Việt Nam, có thể gọi số cấp cứu 115, hoặc báo ngay cho bác sĩ, điều dưỡng đang chăm sóc.
Có khi câu “tôi không muốn sống nữa” là lời diễn tả một nỗi đau quá lớn, một sự mệt mỏi quá sức, một mong muốn khổ sở được chấm dứt. Người nghe không cần sợ hãi đến mức không dám lắng nghe, cũng không cần vội vàng giảng giải. Hãy hỏi thêm: “Điều gì làm anh khổ nhất lúc này?” Có thể đó là cơn đau chưa được kiểm soát tốt, là cảm giác cô đơn, là nỗi lo về gia đình. Khi những điều ấy được nhận diện, có thể tìm cách giúp đỡ cụ thể.
Một người có thể nói về nỗi tối của mình mà không bị tước phẩm giá. Đừng biến lời thổ lộ thành chuyện kể cho mọi khách đến thăm. Cũng đừng hứa giữ bí mật tuyệt đối nếu điều đó ngăn việc bảo vệ an toàn. Hãy nói rõ mình muốn tìm người hỗ trợ cùng, vì không muốn người ấy phải chịu một mình. Sự chăm sóc tâm lý, tâm thần khi cần có thể đi cùng đời sống đức tin. Cầu nguyện và tìm chuyên môn không loại trừ nhau. Một người Kitô hữu đi gặp bác sĩ tâm lý không có nghĩa là thiếu đức tin, cũng như một người Kitô hữu bị gãy chân đi gặp bác sĩ chỉnh hình không có nghĩa là thiếu đức tin.
Người chăm sóc cũng cần để ý những dấu hiệu: người bệnh nói về việc là gánh nặng, nói về cái chết thường xuyên, tặng đi những đồ vật quý, nói lời từ biệt như thể sắp đi, tích trữ thuốc, hoặc bỗng nhiên bình thản một cách khác thường sau thời gian dài buồn bã. Những dấu hiệu ấy cần được quan tâm và báo cho đội ngũ chăm sóc.
Nếu bạn chưa nói được nhiều, có thể bắt đầu bằng một câu viết ra: “Tôi đang khổ trong lòng hơn mọi người nghĩ. Xin giúp tôi nói chuyện với người có chuyên môn.” Không cần chờ đến lúc tuyệt vọng hoàn toàn mới xin. Người chăm cũng cần lắng nghe những thay đổi thay vì chỉ chú ý các chỉ số trên giấy. Một con người được chăm sóc cần cả thân xác lẫn phần lòng đang không ai nhìn thấy.
Lạy Chúa, hôm nay con không thấy đường trong lòng mình. Mọi thứ tối quá, nặng quá. Con không biết mình còn sức đi tiếp không. Xin cho có một người nghe mà không quở trách, một người giúp con tìm sự hỗ trợ cần thiết. Xin giữ con an toàn trong giờ khó này. Con chưa biết phải nói gì về ngày mai; xin giúp con nhận một bàn tay trong hiện tại. Xin Chúa ở với con trong bóng tối, như Chúa đã ở với những người con đau khổ của Chúa qua mọi thời đại. Amen.
CHƯƠNG 33. CHUẨN BỊ CHO SỰ CHẾT MÀ VẪN YÊU SỰ SỐNG
Không phải người bệnh nặng nào cũng đang ở những ngày cuối. Xin giữ điều đó rõ trước khi đọc chương này. Nhưng cái chết có thể đã đi vào câu hỏi của bạn, dù không ai muốn nói. Bạn có thể sợ chính khoảnh khắc ấy, sợ phải xa người thương, sợ những điều chưa giải quyết, sợ đứng trước Chúa với một đời chưa trọn, sợ đau đớn, sợ cô đơn, sợ bóng tối. Nói về các nỗi sợ ấy không phải gọi điều xấu đến. Đó có thể là một nhu cầu rất thật của một người đang muốn hiểu và chuẩn bị.
Trong văn hóa của chúng ta, cái chết thường là đề tài kiêng kỵ. Người ta tránh nói về nó, như thể nói ra sẽ làm nó đến gần hơn. Nhưng truyền thống Kitô giáo có một cái nhìn khác. Các thánh thường suy niệm về cái chết, không phải để sợ hãi, mà để sống tốt hơn. Thánh Phanxicô Assisi gọi cái chết là “chị chết”, như một người chị em trong gia đình tạo vật. Thánh Bênêđictô khuyên các đan sĩ hằng ngày nhớ đến cái chết. Kinh Kính Mừng mà người Công giáo đọc hằng ngày kết thúc bằng lời xin Đức Mẹ cầu cho chúng con “khi nay và trong giờ lâm tử”. Nói về cái chết, với đức tin, có thể giúp ta sống từng ngày với ý thức hơn về những gì thật sự quan trọng.
Chuẩn bị có thể bắt đầu bằng việc nói bạn đang lo điều gì. Về thân xác và diễn tiến bệnh, hãy hỏi đội ngũ điều trị những điều cụ thể họ có thể giải thích. Về việc chăm sóc và người ở bên, hãy trao đổi với gia đình. Về lương tâm và niềm tin, có thể xin gặp linh mục. Không ai trong những người ấy biết thay tất cả; sự phối hợp giúp bạn không phải đòi một người trả lời mọi câu hỏi.
Có những câu hỏi mà nhiều người bệnh muốn hỏi nhưng ngại: “Tôi có đau không?”, “có ai ở bên tôi không?”, “sau khi chết, tôi sẽ đi đâu?”, “Chúa có tha thứ cho tôi không?”, “gia đình tôi sẽ ra sao?”. Những câu hỏi ấy xứng đáng được lắng nghe và trả lời, theo khả năng của những người xung quanh. Về nỗi sợ đau đớn, đội ngũ chăm sóc giảm nhẹ có thể giải thích những gì có thể làm để giảm bớt khó chịu. Về nỗi sợ cô đơn, gia đình có thể hứa sẽ cố gắng ở bên. Về những câu hỏi thiêng liêng, linh mục có thể đồng hành.
Trong đức tin Công giáo, ta phó mình cho Thiên Chúa là Đấng giàu lòng thương xót và nhìn về sự phục sinh của Đức Kitô. Ta tin rằng sự sống không bị hủy diệt nhưng được biến đổi. Đức Giêsu nói: Chính Thầy là sự sống lại và là sự sống; ai tin vào Thầy, thì dù đã chết, cũng sẽ được sống. Ta không cần phủ nhận sự chết là một chia lìa đau đớn mới tuyên xưng điều ấy. Người tin vẫn khóc. Đức Giêsu đã khóc trước mộ Ladarô. Người được nâng đỡ vẫn có thể run. Bình an có khi đến từng chút, có khi chưa cảm được, nhưng việc được cầu nguyện và đồng hành không lệ thuộc vào khả năng tỏ ra thanh thản của bạn.
Có những người bệnh tìm thấy bình an khi nhìn lại cuộc đời mình với lòng biết ơn. Họ nhớ những người đã yêu thương họ, những điều tốt đẹp họ đã làm, những ơn lành họ đã nhận. Họ cảm ơn Chúa về một cuộc đời, dù không hoàn hảo, vẫn đầy ý nghĩa. Nếu bạn muốn, có thể dành thời gian để nhìn lại như thế, có thể một mình, có thể với người thân, có thể với linh mục. Không phải để đánh giá mình, mà để nhận ra những sợi chỉ vàng của tình thương đã dệt nên đời mình.
Đừng cố làm cho cái chết của mình thành một hình ảnh đẹp để người khác nhớ. Bạn không có bổn phận mỉm cười, nói một câu cuối thật hay hoặc giải quyết hết mọi mối quan hệ. Một con người có giá trị không cần có một đoạn kết hoàn hảo. Những người yêu bạn cần được giúp hiểu rằng bệnh có thể làm lời nói và khả năng biểu lộ thay đổi; họ không nên đo tình thương của bạn bằng khoảnh khắc cuối cùng.
Lạy Chúa, con yêu sự sống Chúa đã trao. Nếu còn những ngày phía trước, xin giúp con nhận và sống chúng. Khi nghĩ đến giờ chết, con sợ; xin cho con được nâng đỡ trong nỗi sợ ấy. Những điều con chưa làm trọn, xin con được đặt vào lòng thương xót Chúa, không phải vì chúng không quan trọng, nhưng vì đôi tay con có giới hạn. Thánh Maria, Mẹ Thiên Chúa, xin cầu cho con khi nay và trong giờ lâm tử. Thánh Giuse, bổn mạng những người hấp hối, xin ở bên con. Amen.
CHƯƠNG 34. KHI NGƯỜI THÂN KHÔNG CÒN TRẢ LỜI
Một trong những giờ khó của người chăm là gọi mà không còn nghe lời đáp quen. Người đã từng nói chuyện, từng cười, từng gọi tên mình, nay nằm im. Có thể vì nhiều nguyên nhân trong tình trạng bệnh và chăm sóc; gia đình cần hỏi nhân viên y tế để hiểu điều đang xảy ra. Đừng tự đoán từ một dấu hiệu đơn lẻ, cũng đừng để lời suy diễn của người ngoài làm cả nhà hoảng. Trong khi chờ được giải thích, ta vẫn có thể bảo vệ sự kín đáo, giữ cách nói kính trọng và thực hiện việc chăm sóc theo hướng dẫn.
Đây là giai đoạn mà nhiều gia đình cảm thấy bất lực nhất. Họ muốn làm gì đó, nhưng không biết làm gì. Họ muốn nói chuyện, nhưng không biết người thân có nghe không. Họ muốn nói lời từ biệt, nhưng sợ nói quá sớm. Họ muốn cầu nguyện, nhưng không biết cầu nguyện thế nào. Những cảm xúc ấy là bình thường, và không có cách nào đúng duy nhất để đi qua giai đoạn này.
Không nên khẳng định chắc người ấy đang nghe và hiểu mọi điều, vì ta không thể biết như thế trong từng trường hợp. Nhưng vẫn có lý do rất người để nói dịu dàng, giới thiệu mình, giải thích việc sắp làm và tránh bàn những chuyện khiến phẩm giá họ bị tổn thương. “Con là… Con đang ở cạnh mẹ” là một lời có thể nói bằng tình thương, không cần kèm một bảo đảm về khả năng tiếp nhận của người nghe. Hãy tiếp tục đối xử với người ấy như một con người, không phải như một vật. Đừng nói chuyện về họ như thể họ không có mặt. Đừng bàn chuyện tang lễ, chia tài sản, những mâu thuẫn gia đình bên giường họ.
Có những điều nhỏ có thể làm: giữ cho môi người bệnh không bị khô theo hướng dẫn của nhân viên y tế, lau mặt nhẹ nhàng, chải tóc, giữ cho căn phòng yên tĩnh và dễ chịu, mở một bản nhạc nhẹ mà họ yêu thích nếu phù hợp, nắm tay họ. Những việc ấy không chữa bệnh, nhưng chúng là cách tiếp tục bày tỏ tình thương và tôn trọng phẩm giá của người đang nằm.
Gia đình cũng đừng tự buộc rằng phải nói đủ mọi lời ngay lập tức. Có thể lần lượt đến gần theo hướng dẫn nơi chăm sóc, nói ngắn nếu muốn, hoặc ngồi yên. Có người muốn nói cảm ơn, có người muốn xin lỗi, có người muốn kể lại những kỷ niệm, có người chỉ muốn ngồi im. Có người khóc, có người lặng, có người phải đi ra ngoài vì quá sức. Những phản ứng ấy không phải bảng xếp hạng tình thương. Đừng ép ai diễn tả giống nhau, đừng quay lại khoảnh khắc dễ tổn thương khi chưa có sự đồng ý phù hợp.
Nếu có những người thân ở xa không thể đến kịp, có thể dùng điện thoại để họ nói vài lời, nếu gia đình thấy phù hợp. Có thể đặt điện thoại gần người bệnh để họ nghe giọng người thân. Điều ấy có thể là an ủi cho người ở xa, dù ta không biết chắc người bệnh có cảm nhận được hay không.
Nếu được mời cầu nguyện, hãy cầu nguyện vừa sức và tôn trọng hoàn cảnh. Có thể xin linh mục hoặc người đồng hành mục vụ giúp. Hội Thánh có những kinh nguyện dành cho người hấp hối, phó dâng linh hồn cho Chúa. Có thể đọc chậm Kinh Lạy Cha, Kinh Kính Mừng, một Thánh vịnh, hoặc đơn giản gọi tên Chúa Giêsu. Đừng làm căn phòng thành một cuộc chạy đua nhiều kinh, nhiều tiếng hơn vì sợ ít thì không đủ. Thiên Chúa không cần gia đình kiệt sức để nhận ra lời khẩn cầu. Giữa những gì không còn kiểm soát, ta vẫn có thể giữ cách đối xử tử tế với nhau.
Người chăm sóc trong giai đoạn này cũng cần được chăm sóc. Họ có thể đã thức nhiều đêm, đã căng thẳng nhiều ngày. Hãy thay phiên nhau, để mỗi người có thể nghỉ ngơi. Đừng cảm thấy có lỗi nếu bạn không có mặt vào đúng khoảnh khắc cuối cùng. Nhiều người đã ở bên người thân suốt nhiều ngày, rồi chỉ đi ra ngoài một lát thì người thân ra đi. Điều ấy không có nghĩa là bạn đã bỏ rơi họ. Tình yêu bạn đã trao trong suốt thời gian chăm sóc không bị xóa đi bởi một khoảnh khắc vắng mặt.
Lạy Chúa, chúng con không biết người chúng con thương đang cảm nhận thế nào. Xin cho chúng con biết làm những gì cần với lòng kính trọng. Xin giúp chúng con hỏi người có chuyên môn, bớt đoán định, bớt làm nhau hoảng. Xin ở với người thân yêu của chúng con, và đón nhận họ trong tình thương của Chúa. Dù lời đáp quen đã vắng, xin cho tình thương của chúng con còn biết hiện diện trong sự dịu dàng. Amen.
CHƯƠNG 35. BÌNH PHỤC CŨNG CÓ NHỮNG ĐOẠN ĐƯỜNG KHÓ
Có người đi qua một giai đoạn nặng rồi được về nhà. Ai cũng mừng. Họ nhận nhiều lời chúc và nghe rằng từ đây có thể trở lại bình thường. Nhưng chính họ biết mình chưa như trước. Cơ thể còn yếu, có lịch tái khám, có nỗi lo mỗi lần thấy một thay đổi. Đêm ở nhà yên mà lòng vẫn không yên. Họ ngại nói vì sợ người khác nghĩ đã được như thế mà còn không biết vui.
Có những người sau khi điều trị xong lại cảm thấy hụt hẫng một cách lạ lùng. Trong thời gian điều trị, họ có mục tiêu rõ ràng, có đội ngũ y tế theo dõi, có gia đình quây quần. Khi điều trị xong, mọi người trở về cuộc sống riêng, và họ bỗng cảm thấy cô đơn với những lo lắng còn lại. Họ sợ bệnh tái phát, sợ mỗi cơn đau nhỏ là dấu hiệu xấu, sợ mỗi lần tái khám. Nỗi sợ ấy là bình thường, và nhiều người đã trải qua bệnh nặng đều có những cảm giác tương tự.
Bạn được phép cần thời gian sau một cơn bệnh. Cảm ơn và lo lắng có thể cùng tồn tại. Những điều bạn đã trải qua có thể ảnh hưởng cách nhìn thân xác, việc làm, gia đình và tương lai. Có thể bạn không còn làm được công việc cũ. Có thể bạn phải thay đổi chế độ ăn uống, sinh hoạt. Có thể các mối quan hệ đã thay đổi. Có thể bạn nhìn cuộc đời khác đi, ưu tiên những điều khác. Hãy trao đổi với đội ngũ chăm sóc về hồi phục, giới hạn hoạt động và những hỗ trợ cần thiết. Nếu nỗi lo hoặc buồn kéo dài khiến cuộc sống khó khăn, cũng có thể tìm trợ giúp chuyên môn phù hợp. Sự hồi phục không cần được trình bày như một câu chuyện chỉ có niềm vui.
Người thân nên hỏi khả năng hiện tại thay vì lấy sức khỏe cũ làm mặc định. Đừng vì thấy một bữa ăn ngon mà kết luận người ấy đã làm được mọi việc. Cũng đừng bảo bọc đến mức tước hết cơ hội tự làm điều phù hợp. Hãy cùng hỏi, cùng học và điều chỉnh. Có những bước rất nhỏ với người ngoài, nhưng rất lớn đối với người đang lấy lại một phần tự chủ: tự mình đi ra sân, tự nấu một bữa ăn, đi lễ lần đầu sau nhiều tháng, gặp lại bạn bè. Hãy mừng với những bước nhỏ ấy.
Có những người sau khi bình phục muốn quay lại giúp đỡ những người đang bệnh. Họ hiểu được những gì người bệnh đang trải qua, và có thể trở thành người đồng hành tuyệt vời. Nếu bạn có mong muốn ấy và có sức, đó có thể là một cách đẹp để biến kinh nghiệm đau khổ thành tình thương cho người khác. Nhưng đừng cảm thấy bắt buộc phải làm vậy. Có những người cần thời gian để tránh xa những ký ức về bệnh viện, và điều đó cũng hoàn toàn bình thường.
Một điều khác cần giữ: đừng dùng việc mình hồi phục để đo đức tin người khác. “Tôi cầu nguyện nên khỏi, anh cũng chỉ cần làm như tôi” có thể gây thương tổn. Có những người cầu nguyện nhiều hơn bạn mà không được khỏi. Có những người sống thánh thiện hơn bạn mà vẫn ra đi sớm. Bạn có thể tạ ơn Chúa và biết ơn những người đã chăm mình, đồng thời khiêm nhường trước câu chuyện của người vẫn còn bệnh. Ơn lành được nhận không cho ta quyền giải thích thay nỗi khổ của người khác.
Lạy Chúa, con tạ ơn vì những gì đã được nâng đỡ và chữa lành. Con cảm ơn những người đã chăm sóc con, những người đã cầu nguyện cho con. Xin giúp con trở về đời sống với sự kiên nhẫn, biết chăm thân xác và không khinh thường phần lòng còn sợ. Xin cho con biết sống những ngày được trao thêm với ý thức và lòng biết ơn. Xin cho ký ức những ngày bệnh làm con dịu hơn với người yếu, chứ không khiến con dễ nói rằng ai cũng có thể đi qua theo cách của con. Amen.
CHƯƠNG 36. NGÀY HÔM NAY CHƯA PHẢI MỘT TỜ GIẤY BỎ ĐI
Một ngày không làm được việc gì có thể khiến người từng sống bận rộn thấy mình vô ích. Bạn nhìn người khác đi làm, con cái lo toan, người thân chạy tới chạy lui, còn mình chỉ nằm. Bạn nhớ những ngày mình là trụ cột gia đình, là người mọi người dựa vào. Bạn nhớ công việc, nhớ những dự định, nhớ cảm giác được cần đến. Có người tự hỏi sống như thế có ý nghĩa gì. Câu hỏi ấy cần được nghe bằng lòng kính trọng, chứ không nên bị dập đi bởi một lời khuyên vội.
Xã hội hiện đại thường đo giá trị con người bằng năng suất: làm được bao nhiêu việc, kiếm được bao nhiêu tiền, đóng góp được gì. Người bệnh, người già, người khuyết tật dễ bị coi là gánh nặng trong một xã hội như thế. Và chính họ cũng có thể tiếp nhận cách nhìn ấy, rồi tự coi mình là vô dụng. Nhưng đức tin Kitô giáo có một cái nhìn khác về giá trị con người.
Phẩm giá của bạn không bắt đầu từ số việc hoàn thành. Bạn đã là một con người đáng được yêu trước khi biết làm việc và vẫn là như vậy khi sức không cho làm nữa. Khi còn là một em bé, bạn không làm được gì, nhưng cha mẹ vẫn yêu bạn. Thiên Chúa cũng yêu bạn như thế, không vì những gì bạn làm, mà vì bạn là con của Ngài. Ngôn sứ Isaia nói rằng dù người mẹ có quên đứa con mình đang cho bú, thì Thiên Chúa cũng không bao giờ quên ta. Ngài đã khắc tên ta trong lòng bàn tay Ngài. Điều ấy có vẻ dễ nói lúc khỏe, nhưng khó tin lúc cần người khác giúp từng việc. Ta phải học nhận lại chính mình trong một hoàn cảnh chưa từng muốn. Có thể việc học ấy đi rất chậm và cần người khác kiên nhẫn nhắc bằng cách đối xử thực tế.
Có những vị thánh đã sống phần lớn cuộc đời trên giường bệnh mà vẫn để lại dấu ấn sâu đậm. Họ cầu nguyện, họ dâng những đau khổ của mình, họ tiếp đón những người đến xin lời khuyên, họ viết thư an ủi người khác. Giá trị của đời họ không nằm ở những gì họ làm được bằng sức lực, mà ở tình yêu họ đã sống trong giới hạn của mình. Bạn không cần trở thành thánh nhân để có giá trị. Nhưng câu chuyện của các ngài nhắc rằng một cuộc đời trên giường bệnh không phải là một cuộc đời vô ích.
Ngày hôm nay có thể có một việc nhỏ bạn muốn làm: nghe một bài hát, gọi một người, nhìn ra cửa sổ, cảm ơn người chăm, cầu nguyện cho ai đó, mỉm cười với đứa cháu. Nếu không làm được, ngày vẫn không thành vô giá trị. Đừng biến mọi điều nhỏ thành nhiệm vụ tạo ý nghĩa. Người bệnh đã chịu quá nhiều thước đo. Đôi khi điều cần nhất là được sống mà không bị yêu cầu phải truyền cảm hứng cho bất cứ ai.
Với người thân, xin đừng chỉ hỏi hôm nay chỉ số thế nào. Hãy hỏi hôm nay người ấy sống thế nào: có điều gì dễ chịu, điều gì làm buồn, có muốn nghe một chuyện, có cần yên. Hỏi ý kiến họ về những việc trong nhà. Kể cho họ nghe về công việc của mình và xin lời khuyên. Để họ tiếp tục là cha, là mẹ, là ông, là bà, chứ không chỉ là bệnh nhân. Một cuộc đời vẫn diễn ra bên trong chiếc giường. Những câu hỏi tôn trọng giúp người bệnh nhớ mình còn là người đối thoại, còn có sở thích, suy nghĩ và quyền lựa chọn.
Lạy Chúa, hôm nay con không đem đến nhiều thành quả. Con đem đến chính con, với những giới hạn chưa quen và những chỗ trong lòng còn chống lại thực tại. Xin giúp con nhận ngày này mà không phải gọi nó là đẹp khi con thấy khó. Xin nhắc con rằng Chúa yêu con không vì những gì con làm, mà vì con là con của Chúa. Chỉ xin cho ngày này có sự chăm sóc, có chút thật lòng, có người nhớ con vẫn còn đây. Amen.
PHẦN VII
NHỮNG LỜI CẦU NGUYỆN ĐỂ ĐỌC CHẬM BÊN GIƯỜNG BỆNH
*Những lời nguyện dưới đây có thể được người bệnh tự đọc, hoặc nhờ người thân đọc chậm cho nghe. Không cần đọc hết một lời nguyện. Có thể dừng ở bất cứ câu nào, giữ một câu trong lòng suốt ngày, hoặc sửa lời theo hoàn cảnh của mình.*
1. LỜI NGUYỆN KHI VỪA THỨC DẬY VÀ CHƯA MUỐN ĐỐI DIỆN NGÀY MỚI
Lạy Chúa, con đã thức. Trước khi nhớ mình đang ở đâu, có một khoảnh khắc con tưởng mọi thứ như cũ. Con tưởng mình đang nằm trên chiếc giường ở nhà, nghe tiếng gà gáy, tiếng chuông nhà thờ, tiếng người thân nhóm bếp. Rồi con nhìn quanh và nhớ lại. Con đang bệnh. Hôm nay vẫn có điều phải chờ, có điều chưa biết, có điều làm con lo từ đêm qua. Con chưa thấy mình sẵn sàng cho một ngày nữa.
Xin Chúa đừng đòi con phải vui ngay. Xin giúp con bắt đầu từ việc gần nhất: nói điều đang khó chịu, nhận sự giúp đỡ, nghe một lời giải thích, nghỉ khi được phép nghỉ. Nếu hôm nay có một tin làm con nhẹ lòng, xin cho con biết đón nhận. Nếu có điều khó, xin cho con không phải nghe một mình.
Con dâng lên Chúa ngày hôm nay, dù con chưa biết nó sẽ ra sao. Con dâng những cơn đau, những chờ đợi, những nỗi lo. Con cũng dâng những điều nhỏ tốt lành có thể đến: một nụ cười, một lời hỏi thăm, một tia nắng qua cửa sổ.
Con nhớ những người cũng vừa thức dậy trong căn phòng bệnh khác, những người ở nhà đang lo cho người thân, những nhân viên y tế bắt đầu công việc. Xin giữ chúng con trong lòng thương xót Chúa. Ngày này con chưa biết sẽ thế nào; xin cho con đủ sức với phần đang đến gần. Amen.
2. LỜI NGUYỆN KHI ĐAU VÀ KHÔNG MUỐN NÓI THÊM
Lạy Chúa Giêsu, con đang đau. Con không muốn giải thích dài, cũng không biết sắp xếp lòng mình thành lời đẹp. Xin nhận câu nói ngắn này như lời con tìm đến Chúa.
Chúa đã biết đau đớn là gì. Chúa đã bị đòn, bị đội mão gai, bị đóng đinh. Chúa hiểu con hơn bất cứ ai. Xin ở với con lúc này.
Xin giúp con nói rõ với người chăm sóc điều con đang chịu, để được đánh giá và giúp đỡ phù hợp. Xin cho con bớt ngại làm phiền khi cần gọi. Xin cho người nghe con không xem nhẹ điều con kể và không buộc con chứng minh mình đã chịu giỏi đến mức nào.
Con xin ơn được giảm bớt khổ sở. Con cũng xin cho những người đang giúp con được sáng suốt, kiên nhẫn và có đủ điều kiện làm việc. Khi chờ sự trợ giúp, xin giữ lòng con khỏi cảm giác bị bỏ mặc. Con không có nhiều lời hơn lúc này. Xin Chúa ở gần. Amen.
3. LỜI NGUYỆN TRƯỚC MỘT CUỘC TRAO ĐỔI VỀ BỆNH TÌNH
Lạy Chúa, con sắp nghe điều có thể làm mình lo. Tim con đập nhanh, tay con lạnh. Xin giúp con hiểu những gì cần hiểu, hỏi điều chưa rõ và nói được mức thông tin con muốn biết. Nếu con bối rối, xin cho có người kiên nhẫn giải thích lại, không trách con vì đã hỏi nhiều lần.
Xin gìn giữ môi miệng của những người trao đổi với con. Xin cho họ biết nói thật trong sự tôn trọng, phân biệt điều đã biết với điều chưa chắc. Xin ban cho các bác sĩ sự khôn ngoan và lòng nhân. Xin giúp gia đình con đừng vội tranh luận thay con, nhưng cùng con lắng nghe và làm rõ từng lựa chọn.
Sau cuộc nói chuyện, nếu lòng con chao đảo, xin cho có một khoảng yên và một người có thể ở cạnh. Xin đừng để một câu nghe chưa trọn trở thành nỗi sợ con mang một mình suốt đêm. Nếu tin tức là tốt, xin cho con biết tạ ơn. Nếu tin tức là khó, xin cho con biết rằng Chúa vẫn ở đây. Con xin phó dâng điều sắp nghe và những bước cần làm tiếp theo. Amen.
4. LỜI NGUYỆN KHI CON SỢ LÀM GÁNH NẶNG CHO GIA ĐÌNH
Lạy Chúa, con nhìn người thân mệt và lòng con đau. Con thấy đôi mắt thâm quầng của con, đôi tay chai sạn của vợ con, những cuộc điện thoại lo tiền bạc. Có lúc con muốn giấu nhu cầu của mình, chỉ để họ đỡ vất vả. Nhưng khi giấu, con lại chịu một mình và trong nhà càng khó hiểu nhau.
Xin dạy con nhận sự chăm sóc mà không tự khinh mình. Xin nhắc con rằng con đã từng chăm sóc họ, và bây giờ đến lượt họ chăm sóc con, đó là vòng tình thương của một gia đình. Xin giúp gia đình con nói rõ điều có thể làm, điều cần người thay, điều phải nhờ thêm trợ giúp. Xin cho chúng con đừng trút sự mệt lên nhau bằng những lời khiến người nghe tưởng mình không còn được thương.
Con tạ ơn vì những việc nhỏ đang được làm cho con, cả những việc con không nhìn thấy. Xin cho lời cảm ơn của con có thể đến được với người chăm. Xin cho họ có chỗ nghỉ, có người hỏi thăm và có sự nâng đỡ riêng. Xin giữ chúng con trong một tình thương biết chia phần nặng, không đòi một người phải chịu hết. Amen.
5. LỜI NGUYỆN KHI KHÔNG CẢM THẤY CHÚA
Lạy Chúa, con vẫn gọi tên Chúa nhưng không cảm thấy gì. Những câu kinh quen có lúc đi qua miệng mà lòng con trống. Con nhìn người khác sốt sắng và thấy mình xa lạ. Con không biết đây là vì mệt, vì buồn hay vì trong con có điều đang đóng lại.
Con nhớ rằng chính Chúa trên thập giá đã kêu lên: “Lạy Thiên Chúa, sao Ngài bỏ rơi con?” Chúa cũng đã biết cảm giác bị bỏ rơi. Xin ở với con trong cảm giác ấy.
Xin đừng để con kết luận quá nhanh rằng Chúa đã bỏ con. Xin cho con được đến với Chúa bằng sự thật này, không phải tạo ra một cảm xúc để chứng minh đức tin. Nếu hôm nay con chỉ có thể ngồi yên, xin nhận sự hiện diện yếu ớt ấy. Như mặt trời vẫn chiếu sáng sau những đám mây, xin cho con tin rằng Chúa vẫn ở đây, dù con không cảm thấy.
Xin cho người cầu nguyện cùng con biết kiên nhẫn. Đừng để họ làm con sợ vì đã không biểu lộ như điều họ mong. Con xin được nâng đỡ trong Hội Thánh, trong những bàn tay tử tế và lời cầu mà con chưa đủ sức tự đọc. Dù lòng con chưa sáng, xin giúp con còn mở một chút cửa cho tình thương. Amen.
6. LỜI NGUYỆN KHI NHỚ CON CÁI
Lạy Chúa, con nhớ các con. Con nhớ những chuyện rất nhỏ mà bây giờ không được ở cạnh để nghe: chuyện ở trường, chuyện bạn bè, những câu hỏi ngây thơ. Con nhớ mùi tóc các con, tiếng cười, cả những lần chúng làm con giận. Con lo chúng thiếu một lời hỏi, một bữa cơm, một bàn tay. Con biết người thân đang cố gắng, nhưng lòng cha mẹ vẫn không dễ yên.
Xin gìn giữ các con của con. Xin cho chúng được nói nỗi sợ mà không bị bắt phải ngoan hơn để người lớn khỏi lo. Xin cho chúng có người chăm sóc đáng tin, có những giờ bình thường để học, chơi và sống đúng tuổi của mình. Xin cho chúng không mang mặc cảm vì nghĩ mình có lỗi trong việc con bệnh.
Xin giúp con nói với các con bằng tình thương không gây mắc nợ. Con muốn chúng biết mình được yêu, kể cả khi chưa hiểu hết chuyện đang xảy ra. Những điều con không thể trực tiếp làm hôm nay, xin cho có người giúp bằng sự tận tâm. Xin Chúa là Cha của các con con, xin Mẹ Maria là Mẹ của chúng. Con xin phó dâng, nhưng con vẫn nhớ. Xin Chúa nhận cả lòng nhớ ấy. Amen.
7. LỜI NGUYỆN CỦA NGƯỜI CHĂM SÓC SAU MỘT NGÀY ĐÃ CÁU GẮT
Lạy Chúa, hôm nay con đã nói một câu làm người con thương buồn. Con thấy ánh mắt ấy, và lòng con đau. Con biết sự mệt không xóa trách nhiệm của mình. Xin giúp con nhận lỗi cụ thể, xin lỗi chân thành và sửa cách sắp xếp để chúng con đỡ đi vào tình trạng ấy lần nữa.
Con xin Chúa nhìn đến phần sức lực đang cạn trong con. Có việc con không làm nổi, có nỗi sợ con chưa kể, có lúc con cần được thay mà vẫn cứ cố. Có những đêm con không ngủ, những bữa con không ăn, những giọt nước mắt con không cho ai thấy. Xin giúp con nói rõ nhu cầu và tìm sự hỗ trợ cần thiết. Xin cho gia đình con biết nghe trước khi trách.
Xin chữa những vết đau do lời nói trong ngày. Nếu người bệnh cần yên, xin cho con biết để họ yên. Nếu cần một việc nhỏ để tỏ lòng sửa lỗi, xin cho con làm không phô trương. Xin giữ tình thương của chúng con khỏi bị sự kiệt sức làm méo đi. Và xin cho con biết tha thứ cho chính mình, như Chúa vẫn tha thứ cho con. Amen.
8. LỜI NGUYỆN KHI CHƯA THỂ THA THỨ
Lạy Chúa, có tên người con chưa nhắc được mà lòng không đau. Con muốn nhẹ hơn nhưng chưa làm được. Mỗi lần nghĩ đến, vết thương lại mở ra. Xin đừng để con nói một câu tha thứ chỉ vì bị ép, rồi lại thấy chính mình bị phủ nhận thêm.
Xin dẫn con trong sự thật. Xin giúp con nhận ra điều gì cần được bảo vệ, điều gì cần được nói với người đáng tin, điều gì con có thể từ từ đặt xuống. Nếu một cuộc gặp chưa an toàn hoặc chưa phù hợp, xin cho con đủ bình tĩnh giữ giới hạn.
Con không muốn nỗi tổn thương chiếm hết những ngày còn có. Xin cho con một chút tự do hôm nay: có thể nhớ điều lành khác, nhận tình thương khác, ở với một người không làm con sợ. Phần lòng con chưa mở được, xin Chúa kiên nhẫn chăm sóc. Nếu con chưa tha thứ được, xin Chúa tha thứ thay con, và xin chữa lành con theo thời gian của Chúa. Amen.
9. LỜI NGUYỆN TRƯỚC KHI GẶP LINH MỤC
Lạy Chúa, con muốn gặp người mục tử của Chúa mà vẫn lo. Con sợ không nói rõ, sợ quên, sợ những điều đã lâu chưa chạm đến sẽ làm con khóc. Con sợ mình không xứng đáng. Xin giúp con bắt đầu bằng điều thật nhất, dù chỉ là một câu: con cần được giúp.
Xin cho cuộc gặp có sự riêng tư cần thiết. Xin cho người nghe con có lòng nhân và sự khôn ngoan, biết hướng dẫn theo sức của con. Xin giúp con thành thật về điều mình có trách nhiệm, nhận ơn tha thứ với lòng tin và không tự buộc phải làm một bản trình bày hoàn hảo.
Con nhớ người con hoang đàng trở về, và người cha đã chạy ra đón. Xin cho con tin rằng Chúa cũng đang chờ con như thế. Xin cho con biết đón nhận sự nâng đỡ của các bí tích theo hoàn cảnh và hướng dẫn của Hội Thánh. Xin giữ con khỏi nỗi sợ rằng phải đợi mình tốt hơn mới được trở về. Chính lúc yếu đuối, con muốn tìm đến lòng thương xót Chúa. Amen.
10. LỜI NGUYỆN KHI PHẢI NÓI MỘT CHUYỆN KHÓ VỚI GIA ĐÌNH
Lạy Chúa, có điều con cần nói mà sợ làm người thân buồn. Con đã giữ nó trong lòng nhiều ngày. Xin cho con tìm được thời điểm phù hợp, người cùng nghe phù hợp và lời đủ rõ để không phải đoán nhau. Xin giúp con nói ý muốn của mình mà không làm người khác thấy bị gạt ra ngoài.
Xin cho gia đình con biết nghe đến hết. Nếu có bất đồng, xin cho chúng con bớt giọng buộc tội, biết hỏi thêm và tìm người hỗ trợ khi không tự làm rõ được. Những điều liên quan chuyên môn, xin cho chúng con đủ khiêm nhường để hỏi đúng người.
Con không muốn căn bệnh trở thành nơi các mối quan hệ bị xé thêm. Xin cho sự thật được nói với tình thương, và tình thương đủ can đảm nhận sự thật. Điều chưa giải quyết được hôm nay, xin cho chúng con biết hẹn lại mà không quay lưng với nhau. Amen.
11. LỜI NGUYỆN KHI NGHĨ ĐẾN GIỜ CHẾT
Lạy Chúa Giêsu, con sợ điều mình chưa đi qua. Con yêu cuộc sống, yêu những người ở đây, còn nhiều điều muốn làm. Khi nghĩ đến sự chết, con không thể tự làm cho mình thản nhiên. Xin đón nhận con trong sự run sợ ấy.
Chúa đã đi qua cái chết trước con. Chúa biết con đường ấy. Xin nắm tay con khi con phải đi.
Xin cho con được chăm sóc bằng lòng kính trọng, được giúp đỡ trong những điều khó chịu và được đồng hành trong đức tin nếu đó là điều con đang cần. Xin cho gia đình con hiểu điều cần biết, không phải một mình đoán định và làm nhau hoảng.
Con phó dâng đời mình trong lòng thương xót Chúa. Có điều con đã làm tốt, có điều chưa trọn, có lỗi cần được tha và tình thương chưa nói hết. Xin cho con biết nhận ơn hòa giải và đặt những giới hạn của mình vào tay Chúa. Xin gìn giữ người con thương, trong mọi ngày họ còn phải đi. Lạy Mẹ Maria, xin cầu cho con. Lạy Thánh Giuse, xin ở bên con. Amen.
12. LỜI NGUYỆN TẠ ƠN VÌ MỘT ĐIỀU RẤT NHỎ
Lạy Chúa, hôm nay có một điều làm con nhẹ hơn. Có thể là một cuộc gọi, một lời nói, một khoảng nghỉ, một chút dễ chịu, một bát cháo ngon, một giấc ngủ không bị gián đoạn. Con không muốn phóng đại điều ấy để che những phần vẫn khó. Nhưng con muốn nhận ra và cảm ơn.
Con cảm ơn người đã làm điều tử tế với con. Xin cho họ được nâng đỡ trong những điều riêng của đời họ. Có người con biết tên, có người chỉ gặp qua một lần; xin cho sự tận tâm của họ không bị coi như điều đương nhiên.
Xin giữ trong con khả năng nhận điều lành mà không tự trách khi hôm khác lòng lại buồn. Con tạ ơn trong sự thật của ngày này. Và con xin Chúa tiếp tục chăm sóc những người hôm nay chưa tìm được một điều gì để nói lời cảm ơn. Amen.
13. LỜI NGUYỆN TRƯỚC MỘT CUỘC PHẪU THUẬT HOẶC THỦ THUẬT
Lạy Chúa, con sắp được đưa vào phòng mổ. Con sợ thuốc mê, sợ những gì con không biết, sợ không tỉnh lại. Xin ở với con trong những giờ phút con không còn ý thức. Khi con không thể cầu nguyện, xin Chúa canh giữ con.
Xin ban cho các bác sĩ, điều dưỡng và mọi người trong phòng mổ sự tập trung, khôn ngoan, đôi tay vững vàng và sự phối hợp tốt. Xin cho mọi việc được thực hiện an toàn.
Xin gìn giữ gia đình con đang chờ bên ngoài. Xin cho họ bình an trong thời gian chờ đợi, và xin cho họ được nhận tin sớm. Con phó thác mình cho Chúa. Dù điều gì xảy ra, con biết con đang ở trong tay Chúa. Amen.
14. LỜI NGUYỆN CỦA NGƯỜI THĂM BỆNH TRƯỚC KHI BƯỚC VÀO PHÒNG
Lạy Chúa, con sắp vào thăm một người đang bệnh. Xin cho con đến với lòng khiêm tốn và tôn trọng. Xin giữ con khỏi tò mò, khỏi những lời khuyên vội, khỏi những câu an ủi rỗng. Xin cho con biết lắng nghe nhiều hơn nói.
Xin cho con nhận ra lúc nào nên ở lại, lúc nào nên ra về. Xin cho con không làm người bệnh mệt thêm. Xin cho sự hiện diện của con mang lại một chút bình an.
Và xin cho con nhìn thấy Chúa nơi người con đến thăm, vì chính Chúa đã nói: Ta đau yếu, các ngươi đã thăm viếng. Amen.
15. LỜI NGUYỆN CHO NHÂN VIÊN Y TẾ
Lạy Chúa, con cầu nguyện cho các bác sĩ, điều dưỡng, kỹ thuật viên, hộ lý, nhân viên vệ sinh và mọi người đang làm việc trong bệnh viện. Họ đang chăm sóc con và những người bệnh khác, nhiều khi trong những điều kiện vất vả, thiếu thốn.
Xin ban cho họ sức khỏe, sự khôn ngoan, lòng kiên nhẫn và lòng nhân hậu. Xin cho họ không bị kiệt sức, không trở nên chai đá trước nỗi đau của con người. Xin cho họ được trân trọng và được đối xử công bằng. Xin gìn giữ gia đình của họ, những người cũng đang chờ họ về sau những ca trực dài.
Xin cho con biết nói lời cảm ơn, và xin Chúa trả công cho họ những gì con không thể trả. Amen.
16. LỜI NGUYỆN TRƯỚC GIẤC NGỦ
Lạy Chúa, ngày hôm nay đã qua. Có những điều tốt, có những điều khó. Con dâng lên Chúa tất cả. Những gì con đã làm sai, xin Chúa tha thứ. Những gì con chưa làm được, xin Chúa bù đắp. Những người con đã gặp hôm nay, xin Chúa chúc lành.
Đêm nay, nếu con đau, xin cho con biết gọi. Nếu con lo, xin cho con được bình an. Nếu con không ngủ được, xin cho con không sợ hãi. Xin các thiên thần canh giữ con và những người đang ở bên con.
Lạy Chúa, con phó linh hồn con trong tay Chúa. Xin cho con được nghỉ yên đêm nay, và nếu ngày mai đến, xin cho con được đón nhận nó với một chút sức lực mới. Amen.
PHẦN VIII
NHỮNG TRANG THỰC HÀNH VÀ NHỮNG LÁ THƯ CHƯA MUỘN
*Những trang dưới đây có thể được cắt ra, chép lại, dán gần giường, hoặc trao cho người thân, người đến thăm. Không trang nào là bắt buộc. Hãy dùng những gì giúp được bạn, và sửa lời theo hoàn cảnh của mình.*
TRANG 1. NẾU HÔM NAY TÔI KHÔNG ĐỦ SỨC GIẢI THÍCH
Bạn có thể nhờ một người đọc những câu này, chọn điều phù hợp và sửa theo ý mình. Không cần dùng tất cả. Có thể viết những câu mình chọn lên một tấm giấy nhỏ, đặt ở đầu giường, để người chăm và người đến thăm biết.
– Hôm nay tôi mệt, xin thăm ngắn.
– Tôi muốn được hỏi trước khi có người đến hoặc chụp ảnh.
– Tôi cần nghe giải thích bằng lời dễ hiểu và có thể cần nghe lại.
– Tôi muốn tự trả lời trước, rồi người nhà bổ sung nếu cần.
– Tôi đang khó chịu; xin giúp tôi báo người có chuyên môn.
– Tôi muốn có ít phút riêng với bác sĩ hoặc linh mục.
– Tôi muốn nghe chuyện ở nhà, nhưng chưa muốn bàn thêm về bệnh lúc này.
– Tôi đang buồn và cần người nghe, chưa cần lời khuyên.
– Tôi muốn yên. Xin đừng hiểu điều ấy là tôi không thương mọi người.
– Xin đừng bàn chuyện tiền bạc hay tranh cãi trước mặt tôi.
– Tôi muốn được gọi bằng tên, không chỉ là “bệnh nhân”.
– Xin đừng đăng hình ảnh hay thông tin của tôi lên mạng khi chưa hỏi tôi.
– Tôi muốn được nghe đọc kinh, nhưng chỉ một lúc ngắn.
– Hôm nay tôi muốn nghe một chuyện vui.
– Nếu tôi nói trong lòng quá tối, xin giúp tôi tìm sự hỗ trợ cần thiết.
Những câu ấy không phải nội quy cho người đến thăm. Chúng là cách giữ người bệnh trong cuộc đối thoại. Hôm khác bạn có thể muốn điều khác. Bạn được thay đổi theo sức và hoàn cảnh, không phải giải thích vì sao hôm qua đã đồng ý mà hôm nay lại xin dừng.
TRANG 2. NHỮNG CÂU CÓ THỂ HỎI ĐỘI NGŨ ĐIỀU TRỊ
Danh sách này giúp chuẩn bị cuộc trao đổi, không thay cho tư vấn y khoa. Bạn có thể chọn một vài câu cần nhất, nhờ người ghi lại câu trả lời với sự đồng ý phù hợp. Nên mang theo một cuốn sổ nhỏ để ghi chép mỗi lần gặp bác sĩ.
Về tình trạng hiện tại:
– Xin giải thích tình trạng hiện tại bằng lời dễ hiểu.
– Điều gì đã rõ, điều gì còn cần theo dõi hoặc làm thêm?
– Những xét nghiệm sắp tới nhằm mục đích gì?
Về điều trị:
– Mục tiêu của lựa chọn đang được đề nghị là gì?
– Lợi ích có thể mong đợi, gánh nặng và rủi ro là gì?
– Có những lựa chọn nào khác, và điều gì xảy ra nếu chưa quyết định ngay?
– Điều trị này kéo dài bao lâu, và sẽ ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày thế nào?
– Tôi có nên tránh thực phẩm, sản phẩm hay thuốc nào khác trong thời gian điều trị?
Về sự khó chịu và hỗ trợ:
– Những khó chịu tôi đang có cần được báo cho ai và báo bằng cách nào?
– Có thể xin hỗ trợ chăm sóc giảm nhẹ, tâm lý hoặc tinh thần như thế nào?
– Bệnh viện có nhân viên công tác xã hội hay tuyên úy không?
Về việc về nhà:
– Nếu về nhà, gia đình cần học và chuẩn bị những gì?
– Dấu hiệu nào trong trường hợp của tôi cần liên hệ ngay, và liên hệ nơi nào?
– Lịch tái khám thế nào?
Về những điều khác:
– Khi tôi không đủ sức trao đổi, chúng ta cần sắp xếp việc liên lạc ra sao theo quy định phù hợp?
– Tôi có thể hỏi ai nếu có thắc mắc giữa các lần khám?
Bạn có quyền nói rằng mình chưa hiểu. Một câu hỏi được hỏi lại có thể giúp tránh nhiều điều lo sai. Đừng ngại vì người khác có vẻ bận; hãy xin một thời điểm hoặc người phù hợp để được giải thích.
TRANG 3. MỘT LỜI NHẮN CHO NGƯỜI ĐẾN THĂM
Tôi vui vì anh chị nhớ đến. Có thể hôm nay tôi không nói được nhiều, không cười như trước hoặc phải xin kết thúc cuộc thăm sớm. Xin đừng nghĩ tôi không quý tình thương ấy. Sức tôi có giới hạn, và tôi đang học cách nói rõ điều mình cần.
Nếu chưa biết nói gì, anh chị có thể ngồi một lúc, kể một chuyện bình thường hoặc hỏi tôi có muốn nghe không. Xin đừng đoán tôi còn sống bao lâu, đừng so tôi với người khác và đừng bảo tôi phải luôn vui mới có thể tốt lên. Xin đừng mách tôi những bài thuốc lạ hay sản phẩm chưa được bác sĩ đồng ý. Những câu ấy làm tôi phải cố gắng thêm trong khi đã mệt.
Nếu muốn cầu nguyện, xin hỏi tôi trước và đọc vừa sức. Nếu muốn giúp, có thể hỏi người chăm tôi về một việc cụ thể: một bữa ăn, một lần đưa đón, một buổi ngồi thay. Nếu muốn chia sẻ thông tin hoặc hình ảnh của tôi, xin hỏi rõ. Tôi cảm ơn vì tình thương biết giữ sự riêng tư và giờ nghỉ của người được thương.
Nếu anh chị đang bị cảm, ho hay sốt, xin để dịp khác hãy đến, và gọi điện cho tôi thay vào đó. Tôi vẫn vui khi nghe giọng anh chị.
Tôi vẫn thích được nhớ như chính tôi: có chuyện vui, có sở thích, có một đời ngoài căn bệnh. Khi anh chị gọi tôi bằng tên, hỏi điều tôi nghĩ và chờ tôi trả lời, tôi cảm thấy mình vẫn được ở giữa mọi người.
Và xin đừng chỉ đến một lần. Nếu được, thỉnh thoảng hãy nhớ đến tôi, dù chỉ bằng một tin nhắn ngắn.
TRANG 4. THƯ GỬI NGƯỜI ĐANG CHĂM TÔI
Tôi biết có nhiều việc anh chị làm mà tôi không nhìn thấy. Có cuộc điện thoại phải gọi đi gọi lại, có bữa ăn đã nguội, có đêm anh chị giật mình vì một tiếng động. Có những giờ xếp hàng, những giấy tờ phải chạy, những khoản tiền phải lo. Có lúc tôi chỉ nhìn thấy nỗi mệt của mình mà không nhận ra anh chị cũng đang mệt. Tôi muốn nói lời cảm ơn, dù lời ấy không trả được hết sự vất vả.
Nếu anh chị cần nghỉ, xin hãy tìm cách nói với tôi và với những người có thể giúp. Tôi có thể buồn vì mình không tự lo được, nhưng tôi không muốn tình thương của chúng ta bị dùng đến cạn. Xin đừng chờ đến khi không chịu nổi mới nói. Một người khác thay một buổi không làm sự tận tâm của anh chị ít đi. Xin hãy ăn uống đầy đủ, ngủ khi có thể, và chăm sóc sức khỏe của chính mình.
Nếu tôi cáu, xin nhắc tôi khi cả hai đã đủ bình tĩnh. Tôi không muốn dùng bệnh làm lý do để làm đau người thương mình. Nhưng cũng xin đừng đọc mọi im lặng của tôi thành sự trách móc. Có lúc tôi chỉ quá mệt để trả lời, hoặc đang lo một điều chưa tìm được câu chữ.
Nếu anh chị có lúc cáu với tôi, tôi hiểu. Tôi biết anh chị đang mang nặng. Chúng ta đều là người, đều có giới hạn. Xin đừng tự trách quá nhiều.
Tôi mong giữa những việc phải làm, chúng ta còn vài phút nói chuyện như trước. Không chỉ chuyện ăn, thuốc và giấy tờ. Có thể là chuyện trong nhà, một kỷ niệm, một việc nhỏ làm mình cười. Tôi vẫn muốn được làm người thân của anh chị, không chỉ là người anh chị đang chăm.
Tôi cầu nguyện cho anh chị mỗi ngày. Đó là điều tôi còn có thể làm, và tôi làm với cả lòng mình.
TRANG 5. THƯ GỬI CHÍNH MÌNH TRONG MỘT NGÀY KHÓ
Hôm nay mình đang rất mệt. Mình không cần gọi điều này là nhẹ, không cần so với ai để được quyền buồn. Điều đang xảy ra cần được chăm sóc, và mình có thể xin sự chăm sóc ấy.
Mình không biết hết ngày mai. Nhưng hôm nay có vài điều gần hơn để hỏi: mình đang khó chịu ở đâu, cần ai giúp, có điều gì chưa được nói rõ? Mình có thể nói một câu ngắn, viết ra hoặc nhờ người khác nói giúp. Không phải tự chịu đến cùng mới đáng được thương.
Nếu có lời ai đó làm mình đau, mình có thể giữ khoảng cách phù hợp. Nếu muốn cầu nguyện mà không đọc được dài, mình có thể nói tên Chúa. Nếu không có cảm xúc, mình vẫn có thể để người khác cầu nguyện cho mình. Mình không cần hoàn thành mọi việc của một người khỏe trong thân xác đang yếu.
Mình nhớ lại những ngày mình đã vượt qua. Có những lúc tưởng không chịu nổi, mà rồi cũng qua. Không phải vì mình mạnh mẽ đặc biệt, mà vì có những bàn tay đã nâng đỡ, có Chúa đã ở cùng. Hôm nay cũng có thể như thế.
Mình vẫn có tên, có lịch sử, có những người thương và có điều mình coi trọng. Bệnh là một phần rất lớn lúc này, nhưng nó không biết hết mình. Hôm nay, mình xin được đối xử tử tế với chính mình, nhận sự giúp đỡ cần thiết và không viết bản án cho cả đời chỉ từ một ngày quá khó.
TRANG 6. NẾU TÔI MUỐN VIẾT MỘT LÁ THƯ CHO NGƯỜI THƯƠNG
Bạn không cần viết theo một khuôn. Những câu gợi ý này chỉ để bắt đầu khi muốn mà chưa biết nói sao. Có thể đọc cho người khác ghi, có thể ghi âm, có thể bỏ bất kỳ câu nào không hợp.
“Điều đầu tiên tôi muốn nói với em là…”
“Có một kỷ niệm tôi vẫn nhớ…”
“Điều tôi trân trọng nhất nơi em là…”
“Tôi cảm ơn em vì…”
“Có điều tôi đã làm khiến em đau; phần trách nhiệm của tôi là…”
“Tôi không đòi em phải trả lời ngay…”
“Tôi mong em được nâng đỡ bởi…”
“Tôi mong em được vui, được sống, được yêu thương…”
“Em không cần phải trở thành ai khác để tôi tự hào…”
“Nếu có điều muốn giữ lại từ tình thương của tôi, xin hãy nhớ…”
“Tôi sẽ cầu nguyện cho em, ở bất cứ nơi đâu tôi đang ở…”
Đừng ép một lá thư mang hết đời mình. Tình yêu đã được trao qua nhiều năm, qua những điều nhỏ, qua cả những cố gắng vụng về. Một lá thư có thể làm rõ thêm, không phải chịu trách nhiệm chứng minh toàn bộ. Nếu đang viết mà mệt, hãy dừng. Bạn không bỏ rơi ai vì cần nghỉ.
TRANG 7. MỘT BUỔI CẦU NGUYỆN NGẮN CÙNG NGƯỜI BỆNH
Trước hết, hỏi người bệnh có muốn cầu nguyện không, có điều gì muốn xin và muốn đọc trong bao lâu. Nếu họ không muốn hoặc cần nghỉ, hãy tôn trọng. Bản gợi ý này là lời nguyện riêng, không phải nghi thức bí tích hay bản văn phụng vụ chính thức.
Mở đầu
Người dẫn có thể nói: “Chúng ta dành một ít phút đặt mình trước Chúa, cầu nguyện cho người đang bệnh, người chăm sóc và những người đang tìm cách giúp đỡ.”
Có thể làm dấu thánh giá nếu phù hợp, rồi giữ một khoảng lặng ngắn. Đừng yêu cầu người bệnh phải đổi tư thế hoặc làm cử chỉ khiến họ khó chịu.
Lời Chúa (tùy chọn)
Nếu người bệnh muốn, có thể đọc chậm một đoạn ngắn trong Kinh Thánh, chẳng hạn Thánh vịnh 23 (Chúa là mục tử chăn dắt tôi), hoặc lời Đức Giêsu mời gọi những ai vất vả mang gánh nặng đến với Người (Mt 11,28-30). Đọc chậm, rồi để một khoảng lặng.
Lời nguyện
“Lạy Chúa Giêsu, Chúa biết người chúng con đang thương. Xin đón nhận những điều người ấy nói được và cả điều chưa nói thành lời. Xin cho việc chăm sóc được thực hiện trong sự sáng suốt, tôn trọng và lòng nhân. Xin nâng đỡ người thân đang mệt, giúp chúng con biết chia việc và nghe nhau. Xin ban cho các bác sĩ, điều dưỡng sự khôn ngoan và kiên nhẫn. Xin cho căn phòng này có sự bình an vừa sức, để không ai phải che giấu nỗi đau vì sợ bị phán xét. Amen.”
Ý nguyện riêng
Mời người bệnh và những người hiện diện, nếu muốn, nói một ý nguyện ngắn. Không ai bắt buộc phải nói.
Kết thúc
Nếu người bệnh muốn, có thể đọc chậm một kinh quen thuộc như Kinh Lạy Cha hoặc Kinh Kính Mừng. Sau đó kết thúc. Không cần kéo dài vì có nhiều người đến. Một lời cầu nguyện được đón nhận trong tự do có thể ngắn mà vẫn trọn tấm lòng của người hiện diện.
TRANG 8. NHỮNG ĐIỀU NGƯỜI CHĂM SÓC CÓ THỂ TỰ HỎI MỖI TUẦN
Đây không phải bài kiểm tra, mà là một cách giúp người chăm sóc dừng lại và nhìn vào chính mình. Có thể tự hỏi vào cuối tuần, hoặc khi cảm thấy quá mệt.
– Tuần này tôi đã ngủ đủ bao nhiêu đêm?
– Tôi đã ăn uống đầy đủ chưa?
– Có ai đã thay tôi được một buổi không? Nếu chưa, tôi có thể nhờ ai?
– Tôi có đang giữ trong lòng một nỗi lo nào chưa nói với ai?
– Tôi có đang cáu gắt nhiều hơn bình thường không?
– Tôi có còn một chút thời gian cho bản thân, cho cầu nguyện, cho một người bạn?
– Có việc gì tôi đang cố làm mà thật ra có thể nhờ người khác?
– Tôi cần nói với gia đình điều gì để việc chăm sóc được chia sẻ công bằng hơn?
Nếu nhiều câu trả lời làm bạn lo, đó là dấu hiệu cần tìm thêm sự hỗ trợ. Chăm sóc bản thân không phải là bỏ rơi người bệnh, mà là để bạn có thể tiếp tục ở bên họ.
TRANG 9. ĐIỀU TÔI MUỐN MỌI NGƯỜI NHỚ
Tôi còn đang sống. Xin đừng xem những ngày này như phần chờ trước một điều đã quyết. Có thể tôi còn điều trị, còn mong trở về, còn muốn hỏi và muốn biết. Xin nói chuyện với tôi, đừng chỉ nói về tôi.
Tôi có thể yếu hơn nhưng chưa vì thế mà không còn ý muốn. Có thể tôi cần người giúp nhưng vẫn cần được xin phép. Có thể tôi lo sợ nhưng chưa vì thế mà thiếu đức tin. Có thể tôi muốn yên nhưng chưa vì thế mà hết thương mọi người.
Xin giúp tôi được chăm sóc theo hoàn cảnh thực tế, được nghe sự thật theo cách nhân hậu, được tìm sự trợ giúp khi trong lòng quá tối. Xin đừng bắt tôi giữ nụ cười để mọi người dễ chịu. Khi tôi cười được, chúng ta cùng cười. Khi tôi khóc, xin ở lại mà không vội sửa cảm xúc của tôi.
Nếu một ngày tôi bình phục, xin kiên nhẫn với đoạn đường trở về. Nếu bệnh còn dài, xin đừng quên sau những tuần đầu. Nếu có lúc chúng ta phải đối diện một chia lìa, xin tìm sự chăm sóc và đồng hành cần thiết, đừng bắt ai phải hoàn hảo trong nỗi buồn.
Điều tôi cần nhất không phải mọi người biết nói một câu thật hay. Tôi cần được nhìn nhận, được chăm và được thương trong chính ngày đang có.
—
LỜI KẾT — CHIẾC GHẾ XIN CỨ ĐỂ Ở ĐÂY
Có thể bạn đã đọc đến đây sau nhiều ngày, mỗi lần một đoạn. Có thể người thân chỉ vừa đọc cho bạn nghe vài trang. Có thể bạn đã bỏ qua nhiều chương và chỉ dừng lại ở những gì lòng mình đang cần. Không có yêu cầu phải nhớ. Những điều cần nhất rồi sẽ trở lại bằng việc làm: một lời hỏi trước khi chạm vào, một cuộc hẹn được giữ, một tiếng gọi được đáp, một khoảng yên được bảo vệ.
Ta không biết hết những gì bạn còn phải đi qua. Không ai nên lấy một cuốn sách để hứa thay một kết quả. Nhưng có những điều có thể được chọn trong hiện tại: nói thật mà dịu, hỏi thay vì đoán, chia việc thay vì đợi một người chịu hết, tìm chuyên môn khi cần, giữ đức tin mà không dùng nó làm gánh nặng cho người đang yếu. Những lựa chọn ấy nhỏ, nhưng chúng quyết định căn phòng bệnh là nơi một con người được gặp hay chỉ là nơi một căn bệnh được xử lý.
Bạn không phải một câu chuyện được đặt ra để dạy người khác biết quý đời. Bạn có thể giúp người khác hiểu nhiều điều qua sự hiện diện của mình, nhưng bạn không có nghĩa vụ phải truyền cảm hứng. Bạn được quyền mệt, buồn, muốn nghỉ, muốn cười, muốn nói chuyện thường ngày. Bạn vẫn đáng được thương trong những ngày chẳng có điều gì để người ngoài gọi là phi thường.
Với những người đang chăm sóc, xin cảm ơn các bạn. Những gì các bạn làm có thể không ai nhìn thấy, không ai ghi nhận, nhưng Chúa thấy. Mỗi bát cháo, mỗi lần lau người, mỗi đêm thức canh, mỗi lần kiên nhẫn trước một lời cáu gắt, đều là những hành vi yêu thương mà Đức Giêsu nói là làm cho chính Người. Xin các bạn đừng quên chăm sóc chính mình. Xin các bạn biết nhờ giúp đỡ. Và xin các bạn biết rằng, dù có những lúc mệt mỏi, giận dữ, thất vọng, tình thương của các bạn vẫn là thật.
Với các cộng đoàn giáo xứ, xin đừng quên những người vắng mặt. Một chỗ ngồi trống trong nhà thờ có thể là một lời mời đi tìm. Một cái tên lâu không được nhắc có thể là một người đang chờ được nhớ đến. Lòng thương xót của Hội Thánh cần có đôi chân để đến thăm, đôi tay để giúp đỡ, và trí nhớ để không quên.
Nếu một người thân đang khép sách, xin đừng vội hỏi người bệnh đã thấy bình an chưa. Có thể hỏi: “Bây giờ bác cần gì?” Rồi nghe. Có thể người ấy muốn uống theo hướng dẫn chăm sóc, muốn gọi nhân viên y tế, muốn được chỉnh lại chỗ nằm, muốn nghe một giọng quen, muốn không nói gì nữa. Hãy để việc gần nhất của tình thương được làm trước.
Lạy Chúa Giêsu, xin cho những căn phòng có người bệnh không trở thành nơi con người bị quên tên. Xin cho người chăm được nghỉ, người sợ được nghe, người đau được tìm trợ giúp, người mang mặc cảm được nhận lại phẩm giá. Xin giúp Hội Thánh chúng con đến gần với lòng thương xót có đôi tay, có sự kiên nhẫn và có trí nhớ.
Nếu hôm nay chúng con chưa thể thay đổi điều làm nhau lo, xin cho chúng con vẫn biết đối xử với nhau bằng tình thương. Nếu không còn lời nào đủ, xin cho có một sự hiện diện đủ thật. Chiếc ghế bên giường xin cứ để ở đây, dành cho người sẽ đến nghe, đến giúp, đến cầu nguyện, đến nhắc người đang nằm rằng họ chưa bị bỏ lại ngoài cuộc sống của mọi người.
Và lạy Mẹ Maria, Đấng đã đứng dưới chân thập giá, xin đứng bên mọi giường bệnh. Xin dạy chúng con biết ở lại bên người đau khổ như Mẹ đã ở lại, không bỏ chạy, không giải thích, chỉ thương yêu và hiện diện.
Tôi vẫn còn đây.
Xin nhìn tôi, nghe tôi và thương tôi trong ngày hôm nay.
Lm. Anmai, CSsR
—
GHI CHÚ KIỂM CHỨNG CHO NHỮNG PHẦN LIÊN QUAN CHĂM SÓC VÀ BÍ TÍCH
[1] Tổ chức Y tế Thế giới, “Palliative care”: chăm sóc giảm nhẹ đáp ứng đau khổ thể chất, tâm lý, xã hội và tinh thần, có thể được đưa vào sớm trong diễn tiến bệnh. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/palliative-care
[2] Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 1514–1515: đối tượng lãnh nhận Bí tích Xức dầu bệnh nhân và một số hoàn cảnh có thể lãnh nhận lại. https://www.vatican.va/content/catechism/en/part_two/section_two/chapter_two/article_5/ii_who_receives_and_who_administers_this_sacrament.html
Các lời cầu nguyện trong sách là bản văn biên soạn riêng để sử dụng cá nhân và mục vụ, không được trình bày như bản văn phụng vụ chính thức. Những tình huống giả định chỉ có mục đích minh họa; sách không kể chúng như kinh nghiệm có thật của người biên soạn. Những thông tin liên quan đến y tế trong sách chỉ mang tính định hướng chung; mọi quyết định cụ thể cần được trao đổi với đội ngũ điều trị.