CÓ NHỮNG LẦN MẤT TIỀN ĐỂ KHÔNG ĐÁNH MẤT MÌNH Lm. Anmai, CSsR.

CÓ NHỮNG LẦN MẤT TIỀN ĐỂ KHÔNG ĐÁNH MẤT MÌNH Lm. Anmai, CSsR.
Có những buổi tối, người cha trở về nhà muộn hơn mọi ngày. Ông đặt túi xuống, rửa mặt rất lâu rồi mới ngồi vào bàn ăn. Người mẹ nhìn thấy vẻ mệt mỏi ấy nhưng chưa hỏi. Đợi các con đi ngủ, ông mới nói: “Hôm nay anh từ chối ký. Nếu ký, tháng này nhà mình sẽ có thêm tiền. Có thể anh cũng được cất nhắc. Nhưng số liệu đó không đúng.” Người mẹ im lặng. Chị biết tiền học của con sắp đến hạn, biết mái nhà đang dột, biết mấy tháng nay cả hai đã cố xoay xở ra sao. Chị cũng biết chồng mình không nói câu ấy để được khen là người ngay thẳng. Ông đang sợ. Sợ mất việc, sợ làm gia đình khổ, sợ ngày mai đến công ty phải nhìn những gương mặt lạnh đi. Một lúc sau chị chỉ nói: “Mình tính lại khoản chi. Còn chuyện ấy, anh đừng ký.” Có những chứng tá đức tin không vang lên từ một bục giảng. Chúng diễn ra bên chiếc bàn ăn, nơi hai vợ chồng nhìn thẳng vào khó khăn và quyết định cùng nhau chịu một phần thiệt thòi để không phản bội điều mình tin.
Nói “chấp nhận thua thiệt về kinh tế để làm chứng cho sự thật” nghe rất đẹp khi mọi thứ còn nằm trên trang giấy. Nhưng sự thua thiệt ấy có địa chỉ, có con số, có khuôn mặt. Nó có thể là một đơn hàng không nhận được vì mình không chịu nói sai về chất lượng. Là một khoản hoa hồng vuột mất vì mình không đẩy cho khách thứ họ chẳng cần. Là nhiều đêm phải tính toán vì mình không dùng tiền của cơ quan như tiền riêng. Là cảm giác chạnh lòng khi thấy người khác đi nhanh hơn bằng những con đường mình đã từ chối. Người Kitô hữu sống giữa đời không đứng ngoài các áp lực ấy. Họ cũng phải trả tiền nhà, nuôi con, chăm cha mẹ già; họ cũng lo sợ khi công việc bấp bênh. Vì vậy, một quyết định ngay thẳng trong lúc túng thiếu có sức nặng riêng. Nó là câu trả lời được viết bằng chính cuộc sống: Tôi muốn kiếm sống, nhưng tôi không thể bán sự thật để kiếm sống.
Bài suy niệm đăng trên trang Hội đồng Giám mục Việt Nam nhắc đến khoảng cách có thể xuất hiện giữa việc “có đạo” và việc “sống đạo”: một người vẫn giữ các thực hành tôn giáo nhưng lại dễ dãi với gian dối trong nghề nghiệp. Bài viết đặt sứ mạng người giáo dân ngay trong gia đình, công việc và xã hội, nơi sự trung thực, công bằng và lòng nhân hậu làm cho ánh sáng Tin Mừng trở nên hữu hình. hdgmvietnam.com Điều ấy chất vấn chúng ta. Đức tin sẽ hướng dẫn chọn lựa của ta thế nào khi một lời nói dối có thể đem lại lợi ích, còn một lời nói thật có thể khiến ta phải trả giá?
Một người bán hàng có thể nói quá công dụng của sản phẩm và tự nhủ rằng ai cũng làm vậy. Một người thầu có thể bớt vật liệu ở chỗ khó kiểm tra và tự an ủi rằng công trình vẫn đứng được. Một nhân viên có thể sửa ngày trên hồ sơ vì cấp trên yêu cầu. Một người làm dịch vụ có thể thu thêm khoản tiền mà khách không hiểu rõ. Một người quản lý có thể biết nhân viên bị đối xử bất công nhưng lặng im để giữ vị trí. Mỗi việc riêng lẻ đôi khi trông rất nhỏ. Chính vì nhỏ, người ta dễ nhượng bộ. Rồi đến một ngày, lương tâm đã quen với điều từng khiến mình mất ngủ. Sự gian dối hiếm khi bước vào đời ta với một tấm biển lớn. Nó thường bắt đầu bằng câu: “Lần này thôi.”
Người cha trong câu chuyện ấy có thể tìm được một công việc khác. Ông cũng có thể chưa tìm được ngay. Không ai nên hứa với một gia đình đang khó khăn rằng cứ sống thật thì tiền bạc sẽ sớm được bù lại. Có những người trung thực đã phải chịu thiệt lâu dài; có những người ngay thẳng bị hiểu lầm; có người mất một cơ hội quan trọng mà chẳng ai biết. Đời sống đức tin không xóa đi cái giá ấy. Đức Kitô mời ta theo Người với đôi mắt mở, thấy cả thập giá trên con đường. Điều nâng đỡ người tín hữu không phải là một phép tính rằng hy sinh hôm nay chắc chắn đem lại lợi ích vật chất ngày mai, nhưng là niềm xác tín rằng phẩm giá của con người lớn hơn số tiền họ có thể kiếm được bằng cách chà đạp lương tâm.
Dù vậy, cũng đừng nói về sự thua thiệt của người khác quá dễ dàng. Khi một người đang đứng trước nguy cơ mất việc, điều họ cần không chỉ là lời nhắc “phải sống thật”. Họ cần được lắng nghe để tìm cách xử lý cụ thể: có thể từ chối ký điều sai, xin kiểm tra lại số liệu, lưu giữ hồ sơ cần thiết, tìm lời khuyên đáng tin cậy, hoặc chuẩn bị một con đường nghề nghiệp khác. Họ cần một cộng đoàn biết chia sẻ gánh nặng nếu quyết định đúng khiến gia đình rơi vào thiếu thốn. Sẽ thiếu công bằng nếu chúng ta đứng ở nơi an toàn để ca ngợi đức hy sinh, còn để người phải hy sinh tự lo bữa ăn cho con. Khi một thành viên cố sống ngay thẳng giữa áp lực, gia đình, bạn bè và cộng đoàn đức tin có thể trở thành nơi nâng đỡ để họ đứng vững.
Vợ chồng cũng cần nói với nhau về lương tâm trước khi một cuộc khủng hoảng xảy ra. Nhiều khi người ta không sa vào gian dối vì ham giàu, nhưng vì sợ trở về nhà với hai bàn tay ít tiền hơn kỳ vọng. Một người chồng có thể nghĩ vợ sẽ thất vọng nếu anh không được thăng chức. Một người vợ có thể nghĩ chồng sẽ trách nếu chị từ chối một khoản thu nhập lớn. Con cái có thể vô tình gây thêm áp lực khi liên tục so sánh nhà mình với nhà bạn. Nếu trong gia đình chỉ có một thước đo là kiếm được bao nhiêu, đến lúc phải lựa chọn, người đi làm sẽ thấy mình đơn độc. Nhưng nếu vợ chồng thường nói với nhau: “Mình cần đủ sống và cố gắng làm ăn, nhưng đừng vì thế mà lừa ai,” thì lời ấy sẽ thành điểm tựa. Khi một người nói “không” ở nơi làm việc, họ biết sau lưng mình có người cùng chịu trách nhiệm cho tiếng “không” ấy.
Trẻ em cũng học về sự thật theo cách đó. Cha mẹ có thể dạy con điều răn thứ tám, nhưng bài học sâu hơn đến khi con nghe cha nói: “Ba đã tính nhầm tiền của khách, mai ba trả lại”; khi con thấy mẹ không nhận công cho việc đồng nghiệp đã làm; khi cả nhà quyết định hoãn mua một món đồ vì khoản tiền vừa có không thuộc về mình. Đứa trẻ có thể tiếc một chuyến đi chơi, một chiếc điện thoại, một bộ quần áo đẹp. Vài năm sau, em sẽ hiểu nhà mình đã chọn điều gì. Một gia đình truyền giáo bằng cách ấy đang trao cho con một gia tài khó định giá: khả năng nhìn vào gương mà không phải lảng tránh chính mình.
Nhưng sống thật không chỉ là từ chối ký một tờ giấy sai. Nó còn là trả lương công bằng nếu ta là chủ; là không lợi dụng người lao động đang cần việc; là nói rõ sản phẩm có khuyết điểm; là chịu trách nhiệm khi mình gây thiệt hại; là xin lỗi người dưới quyền thay vì bắt họ gánh lỗi cho mình. Người Kitô hữu không thể xem sự trung thực như một huy hiệu để tự hào, trong khi lại thiếu công bằng với người yếu thế hơn. Ánh sáng Tin Mừng phải chạm tới mọi phía của công việc: cách ta kiếm tiền, cách ta tiêu tiền, cách ta đối xử với khách, với đồng nghiệp, với người làm thuê và với người không thể đem lợi ích gì cho mình.
Có những cuộc làm chứng còn diễn ra ở một nơi riêng tư và đau đớn hơn: khi gia đình đứng trước một thai kỳ ngoài dự tính. Hai vợ chồng vừa mất việc. Người mẹ kiệt sức sau lần sinh trước. Kết quả khám thai khiến họ lo sợ về sức khỏe của con. Một cô gái trẻ hoảng hốt vì người yêu bỏ đi. Những hoàn cảnh ấy không thể được gom vào một khẩu hiệu rồi coi như đã giải quyết xong. Bảo vệ sự sống là một xác tín quan trọng của đức tin Công giáo; sống xác tín ấy đòi ta ở gần người đang sợ hãi, giúp họ có thêm sự chăm sóc, thông tin y khoa đáng tin cậy, chỗ dựa vật chất và những con người sẵn lòng đi cùng. Bài thuyết trình của Tổng Giáo phận Hà Nội ghi nhận những gia đình đã đón nhận người con ngoài kế hoạch hoặc khuyết tật, đồng thời nhìn nhận áp lực kinh tế và những hoàn cảnh đổ vỡ mà nhiều gia đình phải trải qua. Tổng Giáo Phận Hà Nội
Nếu một người mẹ nói rằng chị không biết lấy gì nuôi con, ta cần nghe câu ấy đến tận cùng. Chị có thể cần tiền thuê nhà trong tháng tới. Chị có thể cần người đưa đi khám, người trông đứa con lớn, một công việc phù hợp, hoặc một nơi an toàn nếu đang bị ép buộc hay bạo hành. Người đang run sợ trước tương lai cần một bàn tay đủ gần để nắm lấy. Nói với chị rằng sự sống quý giá rồi để chị một mình với viện phí, với những lời dị nghị và với đêm dài mất ngủ, là trao cho chị một gánh nặng mà ta chưa chịu cùng. Một gia đình thừa sai, một giáo xứ biết yêu thương sẽ tự hỏi: “Chúng ta có thể giúp gì để người mẹ và đứa trẻ thật sự được chăm sóc?” Có khi câu trả lời bắt đầu từ một túi đồ sơ sinh. Có khi cần một hành trình lâu hơn nhiều năm.
Và nếu một người đã từng phá thai đang ngồi trong nhà thờ, chúng ta không biết họ mang theo nỗi đau nào. Có thể họ đã khóc rất lâu. Có thể họ chưa từng dám kể với ai. Có thể họ nghe lời giảng về sự sống mà lòng thắt lại vì nghĩ mình không còn đường trở về. Xin cho cách chúng ta nói về chân lý luôn để mở cánh cửa của lòng thương xót. Tội lỗi và vết thương cần được nhìn nhận nghiêm túc; con người đang mang chúng cần được đón nhận, nâng đỡ và dẫn đến sự chữa lành. Không ai được kéo gần Chúa hơn bằng sự nhục mạ. Đức tin trưởng thành có thể nói rõ điều mình tin, đồng thời ngồi xuống bên một người đang đau và nói: “Chị vẫn có thể bắt đầu lại. Chúng tôi sẽ không bỏ chị.”
Hôn nhân cũng là nơi sự thật đòi hỏi lòng trung thành và công khó mỗi ngày. Một đôi vợ chồng không đi đến bờ vực đổ vỡ chỉ trong một buổi tối. Nhiều khi họ đã đi qua nhiều năm thiếu lắng nghe, những câu nói làm tổn thương, các khoản nợ không nói thật, những lần hứa thay đổi rồi quên, một đời sống chung mà mỗi người dần thấy mình ở một mình. Văn hóa dễ dãi với chia tay có thể khiến người ta vội coi mọi khó khăn là dấu chấm hết. Nhưng cũng có một lối nói khác khiến người đang đau khổ không dám tìm giúp đỡ: cứ nhắc họ phải chịu đựng mà không chịu nghe chuyện gì đang xảy ra. Làm chứng cho vẻ đẹp của hôn nhân không thể dừng ở lời khuyên “hãy ở lại”. Nó phải bao gồm việc giúp vợ chồng học đối thoại, nhận trách nhiệm, sửa sai, tìm người đồng hành, và bảo vệ người đang bị tổn hại.
Một người chồng muốn giữ lời hứa hôn phối phải học dừng những lời xúc phạm trước khi chúng trở thành thói quen. Một người vợ muốn vun đắp gia đình cũng cần được phép nói thật về nỗi mệt của mình mà không bị gạt đi. Hai người có thể cần tư vấn, cần một thời gian điều chỉnh công việc, cần nhờ người thân trông con để có một cuộc nói chuyện yên tĩnh. Có những rạn nứt có thể được hàn gắn bằng sự khiêm nhường bền bỉ của cả hai. Cũng có những hoàn cảnh bạo hành hoặc nguy hiểm mà điều cần làm trước tiên là bảo vệ sự an toàn của người bị hại và con trẻ. Không thể lấy lời mời gọi trung thành để buộc một người tiếp tục ở trong nguy hiểm. Sự thật về hôn nhân đòi ta nhìn thẳng vào sự thật của từng gia đình, với lòng tôn trọng và sự đồng hành cụ thể.
Khi một cuộc hôn nhân đổ vỡ, cộng đoàn đức tin cũng được thử thách. Ta có thể nói về sự bền vững của hôn nhân mà vẫn tránh biến người ly thân, ly dị thành đối tượng của những lời xầm xì. Ta có thể nâng đỡ người ở lại nuôi con, lắng nghe người bị bỏ rơi, quan tâm đến những đứa trẻ đang phải đi lại giữa hai mái nhà. Không phải mọi người có hoàn cảnh hôn nhân khó khăn đều có cùng một câu chuyện, cùng một trách nhiệm hay cùng một nhu cầu. Nếu chỉ nhìn họ qua tình trạng trên giấy tờ, ta sẽ bỏ lỡ con người đang đứng trước mặt. Trung thành với chân lý không làm trái tim ta hẹp đi; chân lý được sống trong Đức Kitô sẽ khiến ta nghiêm túc hơn với nỗi đau của từng người.
Có một cám dỗ khác âm thầm xuất hiện khi ta quyết định sống khác với đám đông: cảm giác mình tốt hơn người khác. Người cha từ chối gian dối có thể bắt đầu coi thường mọi đồng nghiệp. Gia đình đón nhận một thai kỳ khó khăn có thể nhìn những người không làm được như mình với ánh mắt kết án. Đôi vợ chồng vượt qua khủng hoảng có thể vội cho rằng ai ly thân cũng thiếu cố gắng. Lúc ấy, chứng tá bị phủ bóng bởi lòng kiêu ngạo. Ta có thể kiên quyết với chọn lựa của mình mà vẫn khiêm tốn trước hoàn cảnh người khác. Bởi chính ta cũng có những nỗi sợ, những lần yếu đuối, những món nợ đối với lòng thương xót của Chúa. Người làm chứng cho sự thật cần nhớ rằng mình là người được Chúa nâng đỡ, không phải người đứng trên cao để phán xử.
Có khi tiếng “không” của người Kitô hữu phải được nói rất rõ: không làm giả hồ sơ, không lấy tiền bất chính, không xem một con người như vật cản cần loại đi, không cổ võ sự phản bội như một thú vui, không dùng lời đạo đức để che đậy bạo lực. Nhưng sau tiếng “không” ấy cần có những tiếng “có” bền bỉ hơn: có với người lao động bị chèn ép; có với người mẹ cần được nâng đỡ; có với đứa trẻ chưa chào đời và cả người mẹ đang mang em; có với vợ chồng muốn chữa lành hôn nhân; có với người bị bỏ rơi đang cần một cộng đoàn; có với người đã lầm lỡ và đang tìm đường về. Nếu chỉ giỏi nói điều mình phản đối, ta sẽ để nhiều người một mình giữa những hoàn cảnh đã khiến họ tuyệt vọng.
Người đời có thể hỏi: “Sống như thế có ích gì? Có ai biết mình đã từ chối khoản tiền ấy đâu? Có ai ghi nhận những tháng ngày mình chăm một đứa trẻ bệnh tật đâu? Có ai thấy hai vợ chồng đã phải học lại cách yêu nhau khó nhọc đến mức nào đâu?” Có thể không ai biết hết. Chính người trong cuộc đôi khi cũng không thấy ngay ý nghĩa của sự trung thành. Nhưng sự thật không chỉ có giá trị khi được nhìn thấy. Một cây cầu đứng vững nhờ những phần móng nằm dưới đất. Gia đình cũng thế. Nhiều điều giữ cho một mái nhà không đổ xuống là những quyết định chẳng ai vỗ tay: một khoản tiền không nhận, một lời nói dối không thốt ra, một cuộc hẹn mờ ám được chấm dứt, một lời xin lỗi nói trước khi quá muộn, một đứa trẻ được đón vào vòng tay giữa biết bao lo lắng.
Sứ mạng ấy sẽ rất mệt nếu mỗi người phải tự gồng mình. Người tín hữu cần cầu nguyện, cần Lời Chúa, cần bí tích, cần những mối tương quan chân thật để được nâng đỡ và cũng được sửa dạy. Gia đình cần có những buổi nói chuyện đủ an toàn để một người dám thú nhận: “Anh đang bị ép làm sai”; “Em rất sợ lần mang thai này”; “Chúng mình đang xa nhau”; “Con không biết phải chọn điều gì.” Một câu trả lời vội, một lời trách móc ngay lập tức có thể khiến cánh cửa đối thoại đóng lại. Trái lại, nếu trong nhà có người biết nghe đến cuối, biết cùng tìm giải pháp, biết cầu nguyện mà vẫn xắn tay làm việc cần làm, thì gia đình ấy đã trở thành chỗ dựa cho lương tâm của mỗi thành viên.
Ngày mai, có thể người cha trong câu chuyện đầu bài vẫn phải đến công ty với nỗi lo chưa tan. Vợ chồng ông vẫn phải tính tiền học, tiền điện và chỗ mái dột. Quyết định không ký chưa làm cuộc sống dễ hơn. Nhưng tối nay, khi con nhỏ chạy ra ôm chân cha, ông có thể ôm con mà không phải giấu trong lòng điều mình vừa làm. Người mẹ có thể nói với chồng: “Mình cùng tính tiếp.” Và nếu vài năm sau đứa con hỏi vì sao có lúc nhà mình sống chật vật, họ có thể kể cho con một phần câu chuyện ấy: có những khoản tiền người ta kiếm được bằng cách đánh mất điều quý hơn tiền. Nhà mình đã sợ, đã thiếu, đã phải nhờ người giúp, nhưng đã cố giữ lời ngay thật.
Ước gì các gia đình Kitô hữu có đủ can đảm để sống những điều mình tuyên xưng, và đủ dịu dàng để không biến chân lý thành gánh nặng đè lên người đau khổ. Ước gì người làm ăn ngay thẳng được cộng đoàn nâng đỡ khi gặp thiệt thòi; người mẹ đang sợ hãi tìm được một bàn tay cụ thể; đôi vợ chồng rạn nứt tìm được người giúp họ đối thoại; người đã lầm lỡ tìm được đường trở về. Khi ấy, ánh sáng Tin Mừng không chỉ được nói đến. Nó cháy trong những quyết định khó khăn, trong sự liên đới có thật và trong lòng thương xót không bỏ ai lại phía sau.
Lạy Chúa Giêsu, xin cho chúng con yêu sự thật cả khi sự thật khiến mình phải trả giá. Xin đừng để nỗi lo cơm áo làm chúng con coi nhẹ lương tâm, nhưng cũng xin đừng để chúng con vô tâm trước những người đang phải trả giá vì sống ngay lành. Xin giúp các gia đình biết cùng nhau gánh những quyết định khó, biết bảo vệ sự sống bằng tình yêu và sự chăm sóc cụ thể, biết giữ lời hứa hôn nhân bằng việc sửa mình mỗi ngày. Xin dạy chúng con nói điều đúng với lòng khiêm nhường, và đến gần người đau khổ bằng đôi tay sẵn sàng giúp đỡ. Để giữa một thế giới nhiều thỏa hiệp, cuộc sống chúng con có thể làm chứng rằng sự thật đáng được yêu mến, và mỗi con người đều đáng được yêu thương.
Lm. Anmai, CSsR.