ĐỨC TIN KHÔNG ĐƯỢC TRAO CHO CHÚNG TA ĐỂ CHÔN GIẤU TRONG SỰ AN TOÀN CỦA NHỮNG ĐIỀU ĐÃ THUỘC LÒNG – Lm. Anmai, CSsR

10

ĐỨC TIN KHÔNG ĐƯỢC TRAO CHO CHÚNG TA ĐỂ CHÔN GIẤU TRONG SỰ AN TOÀN CỦA NHỮNG ĐIỀU ĐÃ THUỘC LÒNG: ĐÃ ĐẾN LÚC GIÁO HỘI CÔNG GIÁO VIỆT NAM PHẢI CAN ĐẢM BƯỚC RA KHỎI TÂM THẾ CHỈ BIẾT ĐÓN NHẬN, ĐỂ TỪ NHỮNG GIỌT NƯỚC MẮT CỦA LỊCH SỬ, NHỮNG HY SINH CỦA TIỀN NHÂN, NHỮNG THAO THỨC CỦA DÂN TỘC VÀ NHỮNG SUY TƯ CỦA TRÍ TUỆ VIỆT NAM, CHÚNG TA CŨNG CÓ THỂ KHIÊM TỐN TRAO TẶNG CHO GIÁO HỘI HOÀN VŨ NHỮNG HOA TRÁI THẦN HỌC MANG HƠI THỞ QUÊ HƯƠNG MÌNH
Có một nỗi buồn rất lặng lẽ mà có lẽ không phải ai cũng nhận ra: một người có thể dành cả cuộc đời để học thuộc những điều người khác đã suy nghĩ, để nhắc lại những điều người khác đã khám phá, để bảo vệ những điều người khác đã để lại, nhưng đến cuối đời, khi được hỏi chính mình đã đóng góp được điều gì, người ấy lại không biết trả lời ra sao. Nỗi buồn ấy không nằm ở chỗ người ấy thiếu kiến thức, bởi có thể người ấy đã đọc hàng nghìn cuốn sách, đã sở hữu những văn bằng đáng kính trọng, đã đi qua những giảng đường danh tiếng và có thể trích dẫn rất chính xác tư tưởng của những bậc thầy. Nỗi buồn nằm ở chỗ, sau tất cả những năm tháng ấy, người ấy vẫn chưa thực sự dám suy nghĩ bằng chính trách nhiệm của mình. Người ấy biết rất nhiều câu trả lời, nhưng chưa chắc đã biết đặt ra một câu hỏi xuất phát từ những đau khổ, thao thức và kinh nghiệm sống của con người đang ở bên cạnh. Người ấy có thể nói rất hay về những vấn đề đã được bàn luận từ nhiều thế kỷ trước, nhưng lại lúng túng trước những câu hỏi đang làm cho con người hôm nay mất ngủ. Và điều đáng suy nghĩ hơn nữa là tình trạng ấy không chỉ có thể xảy ra với một cá nhân, mà còn có thể trở thành một cám dỗ âm thầm của cả một cộng đoàn đức tin: bằng lòng với việc tiếp nhận, tự hào vì đã gìn giữ, nhưng chưa thật sự thao thức về trách nhiệm làm cho những gì mình đã nhận sinh hoa trái. Tôi nghĩ đến điều đó khi nhìn lại hành trình của Giáo hội Công giáo Việt Nam, một Giáo hội đã được trao ban quá nhiều hồng ân, đã trải qua quá nhiều đau thương, đã có quá nhiều chứng tá đức tin đáng kính trọng, nhưng vẫn còn đứng trước một câu hỏi lớn về trách nhiệm trí thức và thần học của mình: Sau bao nhiêu thế kỷ đón nhận Tin Mừng, sau biết bao thế hệ học hỏi kho tàng thần học của Giáo hội hoàn vũ, chúng ta đã thực sự góp được những gì vào gia sản suy tư chung của Giáo hội? Câu hỏi ấy không nhằm phủ nhận những đóng góp đã có, càng không nhằm xem nhẹ những nỗ lực âm thầm của biết bao linh mục, tu sĩ, giáo dân và các nhà nghiên cứu Công giáo Việt Nam. Trái lại, chính vì trân trọng những gì đã được gieo trồng, chúng ta càng phải thao thức về những hoa trái có thể được sinh ra. Chính vì yêu mến Giáo hội, chúng ta không thể chỉ bằng lòng với những lời ca ngợi. Chính vì biết ơn tiền nhân, chúng ta không thể chỉ sống bằng những ký ức đẹp đẽ về tiền nhân. Và chính vì xác tín rằng Chúa Thánh Thần vẫn đang hoạt động trong lòng Giáo hội Việt Nam, chúng ta không thể nghĩ rằng dân tộc mình chỉ được gọi để lắng nghe những tiếng nói thần học đến từ nơi khác, mà không có trách nhiệm đóng góp tiếng nói được hình thành từ chính hành trình đức tin của mình.
Đón nhận kho tàng đức tin của Giáo hội hoàn vũ là một hồng ân vô cùng lớn lao. Điều ấy không ai có thể phủ nhận. Chúng ta đã được thừa hưởng Kinh Thánh, Thánh Truyền, giáo huấn của các Công đồng, kho tàng tư tưởng của các Giáo phụ, những công trình thần học lớn lao của nhiều thế kỷ, những truyền thống linh đạo phong phú và những kinh nghiệm mục vụ được tích lũy qua lịch sử lâu dài của Giáo hội. Chúng ta đã nhận được những điều mà nếu chỉ dựa vào sức riêng, không một dân tộc nào có thể tự mình tạo ra. Chúng ta phải biết ơn những nhà truyền giáo đã vượt qua biển cả, những con người đã học tiếng Việt, đã sống giữa dân tộc Việt Nam, đã chia sẻ những thiếu thốn, bệnh tật và hiểm nguy, đã gieo hạt giống Tin Mừng bằng lời rao giảng và bằng chính cuộc đời mình. Chúng ta phải biết ơn những thế hệ tín hữu đã gìn giữ đức tin trong nghịch cảnh, những người mẹ đã dạy con làm dấu Thánh giá, những người cha đã dạy con sống ngay thẳng, những ông bà đã âm thầm lần chuỗi Mân Côi, những giáo lý viên đã đi qua những con đường lầy lội để dạy giáo lý, những linh mục và tu sĩ đã hy sinh cả đời để phục vụ cộng đoàn. Nhưng lòng biết ơn chân thành không thể chỉ dừng lại ở việc lặp lại những gì người đi trước đã nói. Nếu người gieo hạt phải vượt qua biết bao gian khổ để mang hạt giống đến mảnh đất này, thì người nhận hạt giống cũng phải có trách nhiệm làm cho nó lớn lên. Nếu những thế hệ trước đã đổ mồ hôi và nước mắt để gieo trồng đức tin, thì thế hệ hôm nay không thể chỉ đứng bên cánh đồng ấy mà kể lại công lao của người gieo hạt. Chúng ta phải tiếp tục chăm sóc, vun xới, đào sâu và làm cho cánh đồng ấy sinh hoa trái. Bởi hạt giống không được sinh ra để nằm mãi trong một chiếc hộp, dù chiếc hộp ấy có được trang trí đẹp đẽ đến đâu. Hạt giống được sinh ra để đi vào lòng đất, chịu mục nát, bén rễ, đâm chồi và trở thành nguồn sống. Đức tin cũng vậy. Một đức tin chỉ được bảo quản mà không được đào sâu, chỉ được lặp lại mà không được suy tư, chỉ được truyền đạt bằng những công thức quen thuộc mà không được diễn tả trong những vấn đề cụ thể của đời sống, sẽ có nguy cơ trở nên xa cách với chính những con người mà đức tin ấy được trao ban để phục vụ.
Điều khiến tôi thao thức không phải là Giáo hội Việt Nam chưa có đủ những người được học thần học. Chúng ta đã có những linh mục, tu sĩ và giáo dân được đào tạo trong nước và tại nhiều trung tâm học thuật trên thế giới. Chúng ta có những người đã dành nhiều năm để nghiên cứu Kinh Thánh, tín lý, luân lý, giáo phụ, triết học, phụng vụ, giáo luật và những lĩnh vực thần học chuyên sâu. Đó là một niềm vui và là thành quả của biết bao hy sinh. Nhưng một câu hỏi vẫn cần được đặt ra một cách thành thật: Sau khi những người ấy hoàn tất việc học, kho tàng trí thức họ đã tiếp nhận được chuyển hóa thành những đóng góp cụ thể như thế nào cho Giáo hội Việt Nam và Giáo hội hoàn vũ? Bao nhiêu công trình nghiên cứu được tiếp tục đào sâu? Bao nhiêu luận án trở thành những cuốn sách có giá trị? Bao nhiêu kinh nghiệm mục vụ của người Việt Nam được khảo sát nghiêm túc để góp phần vào những suy tư thần học rộng lớn hơn? Bao nhiêu vấn đề đặc thù của xã hội Việt Nam được đưa vào các chương trình nghiên cứu thay vì chỉ được nhắc đến như những ví dụ minh họa? Những câu hỏi ấy cần được trả lời bằng khảo sát công bằng, chứ không phải bằng những nhận định vội vàng. Tuy nhiên, chúng ta có thể xác tín rằng học vị không phải là đích đến cuối cùng của đào tạo thần học. Một tấm bằng có thể chứng nhận người học đã hoàn tất một chương trình nghiên cứu, nhưng không tự nó bảo đảm rằng người ấy sẽ tiếp tục sống trách nhiệm trí thức của mình. Một người có thể được gọi là tiến sĩ thần học mà vẫn chưa trở thành một người thực sự đóng góp cho đời sống thần học. Điều ấy không phải vì văn bằng thiếu giá trị, nhưng vì giá trị của việc học còn phải được chứng thực qua những gì người ấy tiếp tục thực hiện. Có những người dành nhiều năm học hỏi rồi trở về âm thầm giảng dạy, nghiên cứu, đào tạo, đồng hành và phục vụ cộng đoàn. Những đóng góp ấy rất đáng trân trọng, dù không phải lúc nào cũng được nhiều người biết đến. Nhưng cũng có một nguy cơ mà chúng ta phải can đảm nhìn nhận: nếu việc học chỉ nhằm có thêm một học vị, nếu kiến thức chỉ được dùng để khẳng định vị thế, nếu những công trình nghiên cứu kết thúc ngay sau ngày bảo vệ luận án, thì biết bao thời gian, công sức và hy sinh của Giáo hội đã chưa được phát huy trọn vẹn. Giáo hội không cần những văn bằng được trưng bày như những tấm huy chương. Giáo hội cần những con người được biến đổi bởi việc học, biết dùng trí tuệ để phục vụ chân lý, dùng kiến thức để soi sáng đời sống và dùng khả năng nghiên cứu để góp phần làm phong phú gia sản đức tin mà mình đã nhận.
Có một điều rất đáng suy nghĩ: chúng ta có thể thuộc rất nhiều định nghĩa về Thiên Chúa, nhưng lại chưa chắc hiểu được những câu hỏi đang cháy bỏng trong lòng người Việt Nam hôm nay. Chúng ta có thể trình bày rất chính xác những luận điểm thần học về đau khổ, nhưng khi đứng trước một người mẹ vừa mất đứa con duy nhất, đôi khi lại không biết phải nói gì. Chúng ta có thể giảng rất sâu về sự quan phòng, nhưng chưa chắc đã biết đồng hành với một gia đình vừa mất hết tài sản sau thiên tai. Chúng ta có thể nói rất hay về phẩm giá con người, nhưng đôi khi lại chưa thật sự lắng nghe tiếng nói của những người nghèo, người lao động di cư, người già cô đơn, người khuyết tật, những phụ nữ bị tổn thương và những người trẻ đang hoang mang trước tương lai. Chúng ta có thể trình bày đầy đủ giáo huấn về hôn nhân và gia đình, nhưng chưa chắc đã hiểu hết những áp lực khiến nhiều gia đình hôm nay rạn nứt. Chúng ta có thể nói rất nhiều về ơn gọi, nhưng đôi khi chưa nhận ra những nỗi cô đơn, những khủng hoảng và những cuộc đấu tranh nội tâm của người trẻ đang tìm kiếm ý nghĩa đời mình. Chúng ta có thể giảng về sự sống đời đời, nhưng đôi khi lại thiếu khả năng đưa niềm hy vọng phục sinh đến gần một con người đang run rẩy trước cái chết. Và nếu những điều ấy xảy ra, chúng ta phải tự hỏi việc đào tạo thần học của mình có đang tạo ra một khoảng cách quá lớn giữa giảng đường và cuộc sống hay không. Thần học không phải là nghệ thuật dùng những từ ngữ thật khó để khiến người khác ngưỡng mộ sự uyên bác của mình. Thần học là nỗ lực của đức tin tìm kiếm sự hiểu biết, là hành trình dùng lý trí được soi sáng bởi mặc khải để đào sâu mầu nhiệm Thiên Chúa, để nhận ra ý nghĩa của đời sống con người và để phục vụ sứ mạng của Giáo hội. Một nền thần học có thể rất chính xác trong các công thức nhưng vẫn chưa hoàn thành trách nhiệm nếu không giúp người tín hữu hiểu sâu hơn điều mình tin, sống trưởng thành hơn điều mình tuyên xưng và nhận ra ánh sáng Tin Mừng giữa những thử thách cụ thể. Không phải mọi vấn đề đau khổ đều có thể được giải quyết bằng một câu trả lời thần học. Cũng không phải mọi giọt nước mắt đều cần một bài giảng. Có những lúc điều cần thiết nhất là sự hiện diện âm thầm và một bàn tay biết nắm lấy bàn tay đang run rẩy. Nhưng chính một nền thần học được nuôi dưỡng bởi Tin Mừng và biết lắng nghe con người sẽ giúp người mục tử hiểu rằng sự thật không phải để làm người đau khổ thêm tuyệt vọng, mà để mở ra cho họ con đường hy vọng trong Đức Kitô.
Từ đó, một câu hỏi khác hiện lên, vừa giản dị vừa sâu xa: Tại sao sau bao nhiêu thế kỷ sống đức tin trên quê hương Việt Nam, chúng ta vẫn chưa dành đủ sự quan tâm cho việc suy tư thần học từ chính kinh nghiệm lịch sử, văn hóa và đời sống của dân tộc mình? Người Việt Nam có những kinh nghiệm rất đặc biệt về gia đình, về lòng hiếu thảo, về sự gắn bó giữa các thế hệ, về tình làng nghĩa xóm, về sự chịu đựng, về lòng biết ơn, về sự hy sinh, về nỗi đau chia ly và về khát vọng hòa giải. Những kinh nghiệm ấy không tự động trở thành thần học, và cũng không phải mọi tập tục văn hóa đều phù hợp với Tin Mừng. Nhưng chúng là những chất liệu nhân sinh rất đáng để được lắng nghe, nghiên cứu và phân định. Khi một người con Việt Nam quỳ trước bàn thờ tổ tiên với lòng biết ơn đối với những người đã khuất, chúng ta có thể suy tư sâu hơn về ký ức, lòng hiếu thảo, sự hiệp thông giữa các thế hệ và niềm hy vọng Kitô giáo như thế nào? Khi một người mẹ Việt Nam âm thầm hy sinh cả cuộc đời cho con cái, chúng ta có thể suy tư thế nào về tình yêu tự hiến, trách nhiệm, tự do và phẩm giá? Khi một gia đình phải đối diện với những chia rẽ do lịch sử để lại, Tin Mừng có thể soi sáng con đường tha thứ và hòa giải ra sao? Khi người trẻ bị giằng co giữa bổn phận gia đình và ơn gọi riêng, thần học luân lý có thể giúp họ phân định thế nào để vừa tôn trọng những giá trị tốt đẹp của văn hóa, vừa không đánh mất tự do và trách nhiệm của lương tâm? Khi một người Công giáo Việt Nam sống giữa những người thuộc các truyền thống tôn giáo khác, chúng ta có thể đào sâu thế nào ý nghĩa của đối thoại, chứng tá, tự do tôn giáo và sự tôn trọng chân thành? Đó không phải là những câu hỏi bên lề. Đó là những câu hỏi xuất phát từ chính cuộc sống của dân tộc. Và một Giáo hội đã sống giữa dân tộc ấy qua nhiều thế kỷ không thể xem những câu hỏi ấy chỉ là chuyện riêng của các nhà xã hội học, sử học hay văn hóa học. Thần học phải bước vào cuộc đối thoại đó với sự khiêm tốn, trung thực và trung thành với mặc khải. Bởi nếu Ngôi Lời đã làm người, nếu Con Thiên Chúa đã thật sự bước vào lịch sử nhân loại, thì chúng ta không thể làm thần học như thể lịch sử, ngôn ngữ, văn hóa và những vết thương của con người chẳng có gì đáng để lắng nghe.
Tôi nghĩ rất nhiều đến các Thánh Tử đạo Việt Nam. Chúng ta có một gia sản đức tin được ghi dấu bằng máu của những con người đã chọn trung thành với Đức Kitô giữa những thử thách nghiệt ngã. Chúng ta kể lại cuộc đời các ngài, kính nhớ các ngài, cầu xin các ngài chuyển cầu và mời gọi các tín hữu noi gương các ngài. Tất cả đều cần thiết. Nhưng có lẽ chúng ta còn có thể đi xa hơn. Chúng ta có thể nghiên cứu sâu hơn về chứng tá tử đạo trong mối tương quan giữa đức tin và lương tâm, giữa quyền bính và tự do, giữa lòng trung thành với Thiên Chúa và trách nhiệm đối với gia đình, giữa sự đau khổ và niềm hy vọng, giữa việc từ chối chối bỏ đức tin và thái độ tôn trọng những người khác niềm tin. Chúng ta có thể tìm hiểu cách các cộng đoàn Công giáo Việt Nam đã truyền đạt đức tin qua những thời kỳ khó khăn, cách những gia đình đã giữ gìn đời sống cầu nguyện, cách các thế hệ đã hiểu và sống lòng trung thành với Đức Kitô trong những hoàn cảnh khác nhau. Những nghiên cứu ấy phải được thực hiện bằng phương pháp lịch sử nghiêm túc, không tô vẽ, không biến những câu chuyện đạo đức thành sự kiện nếu chưa có chứng cứ, không sử dụng nỗi đau của tiền nhân để nuôi dưỡng những thái độ chia rẽ hiện tại. Chính sự trung thực ấy mới làm cho chứng tá của các ngài trở thành một gia sản có sức thuyết phục. Bởi chúng ta không tôn kính các Thánh Tử đạo chỉ để tự hào rằng dân tộc mình đã có những người dám chết vì đạo. Chúng ta tôn kính các ngài để học cách sống đức tin giữa những thử thách hôm nay. Và nếu biết suy tư sâu xa, những kinh nghiệm ấy có thể đóng góp cho Giáo hội hoàn vũ những hiểu biết quý giá về sự trung tín, lương tâm, tự do tôn giáo, lòng tha thứ và sức mạnh của ân sủng nơi những con người tưởng như yếu đuối. Một dân tộc đã đi qua nhiều đau thương không nên chỉ kể lại đau thương của mình. Dân tộc ấy còn có trách nhiệm tìm kiếm trong những đau thương ấy những bài học về phẩm giá, sự thật, hòa giải và hy vọng, để những thế hệ sau không chỉ thừa hưởng ký ức của những vết thương mà còn nhận được ánh sáng của sự chữa lành.
Thế nhưng, muốn có một nền thần học mang chiều sâu Việt Nam, chúng ta không thể chỉ nói đến bản sắc dân tộc bằng những lời đẹp đẽ. Bản sắc không phải là việc đưa vài câu ca dao, tục ngữ vào một bài nghiên cứu đã được xây dựng hoàn toàn theo những khuôn mẫu có sẵn. Hội nhập văn hóa cũng không chỉ là thay một số hình ảnh phương Tây bằng những biểu tượng quen thuộc của Việt Nam, không chỉ là đưa nhạc cụ dân tộc vào sinh hoạt tôn giáo hay sử dụng những hoa văn truyền thống trong kiến trúc nhà thờ. Những hình thức ấy có thể có giá trị, nhưng không thể thay thế chiều sâu của một cuộc gặp gỡ thực sự giữa Tin Mừng và tâm hồn dân tộc. Hội nhập văn hóa đòi hỏi chúng ta phải hiểu văn hóa Việt Nam trong cả vẻ đẹp lẫn những giới hạn của nó, phải biết đón nhận những giá trị chân chính và can đảm để Tin Mừng thanh luyện những điều chưa phù hợp. Chúng ta không thể nhân danh bản sắc dân tộc để biện minh cho những áp lực gia đình làm tổn thương tự do của con người, cho những quan niệm danh dự khiến người yếu thế phải im lặng, hoặc cho những tập tục trái với phẩm giá nhân vị. Nhưng chúng ta cũng không thể vì sợ sai mà xem nhẹ toàn bộ những kinh nghiệm nhân sinh được tích lũy qua nhiều thế hệ. Một nền thần học Việt Nam trưởng thành phải đủ yêu dân tộc để tìm thấy những giá trị cao đẹp của dân tộc, đủ trung thành với Tin Mừng để nhận ra những điều cần hoán cải, và đủ khiêm tốn để học hỏi những truyền thống thần học khác. Bởi đức tin Công giáo không thuộc độc quyền của phương Tây hay phương Đông. Chúa Giêsu Kitô không phải là tài sản riêng của bất cứ dân tộc nào. Người là Đấng Cứu Độ của toàn thể nhân loại. Vì thế, phát triển thần học từ kinh nghiệm Việt Nam không phải là tạo ra một thứ đức tin khác, càng không phải là đặt bản sắc dân tộc lên trên chân lý mặc khải. Đó là góp phần diễn tả sự phong phú của cùng một đức tin trong hoàn cảnh lịch sử và văn hóa cụ thể mà Thiên Chúa đã cho chúng ta được sinh sống.
Điều làm tôi băn khoăn hơn nữa là đôi khi chúng ta có nguy cơ nhầm lẫn giữa sự trung thành với truyền thống và sự ngại ngùng trước những câu hỏi mới. Trong đời sống Giáo hội, trung thành là một nhân đức rất cần thiết. Nhưng trung thành không đồng nghĩa với việc ngừng suy nghĩ. Vâng phục là điều quý giá, nhưng vâng phục không có nghĩa là từ bỏ trách nhiệm sử dụng trí tuệ. Khiêm tốn là nền tảng của đời sống thiêng liêng, nhưng khiêm tốn không có nghĩa là tự xem mình không có khả năng đóng góp. Có những người rất sợ đặt câu hỏi vì lo rằng mình sẽ bị hiểu lầm là thiếu đức tin. Có những người không dám trình bày một suy tư mới vì sợ nó chưa giống cách diễn đạt quen thuộc. Có những môi trường mà sự im lặng được xem như biểu hiện của trưởng thành, trong khi một câu hỏi chân thành lại dễ bị nhìn bằng ánh mắt nghi ngại. Nếu điều ấy xảy ra, chúng ta phải tự hỏi mình đang bảo vệ chân lý hay chỉ đang bảo vệ sự yên ổn của những thói quen. Bởi chân lý không sợ những câu hỏi được đặt ra với lòng thành thật và phương pháp đúng đắn. Điều chân lý đòi hỏi là sự khiêm tốn, trung thực, khả năng phân định và lòng trung thành với đức tin của Giáo hội. Dĩ nhiên, không phải mọi suy tư mới đều đúng, không phải mọi cách giải thích khác lạ đều có giá trị, cũng không phải ai nêu một ý tưởng mới đều đã có một đóng góp thần học. Nhưng chính vì có nguy cơ sai lầm, chúng ta càng cần đào tạo những con người biết suy nghĩ chặt chẽ, biết phân biệt các bình diện của chân lý, biết sử dụng nguồn tư liệu, biết đối thoại học thuật và biết đón nhận sự sửa chữa. Một Giáo hội trưởng thành không phải là một Giáo hội nơi không ai bao giờ đặt câu hỏi, nhưng là một Giáo hội biết phân định những câu hỏi trong ánh sáng đức tin. Không phải mọi câu hỏi đều là dấu hiệu của sự nổi loạn. Đôi khi, đằng sau một câu hỏi là một tâm hồn đang thực sự khao khát hiểu điều mình tin. Không phải mọi khác biệt trong cách trình bày đều là sự chống đối. Đôi khi, đó là nỗ lực tìm kiếm một ngôn ngữ thích hợp hơn để nói với những con người đang sống trong một hoàn cảnh mới. Nếu chúng ta chỉ muốn đào tạo những người trả lời thật đúng những câu hỏi đã có sẵn trong sách, nhưng không muốn họ đặt ra những câu hỏi mà cuộc sống đang nêu lên, chúng ta có thể tạo ra những người rất giỏi thi cử mà chưa chắc đã có đủ khả năng đối diện với những thách đố của thời đại.
Cũng cần nói đến một thực tế khác: không thể xây dựng một nền thần học trưởng thành nếu chỉ trông đợi vào một số ít linh mục hay tu sĩ có học vị. Giáo dân không phải chỉ là những người ngồi nghe các kết luận thần học được chuẩn bị sẵn. Trong đời sống Giáo hội, họ có những ơn gọi, đặc sủng, kinh nghiệm và năng lực rất phong phú. Chính giáo dân đang hiện diện trong những môi trường mà nhiều người làm thần học không trực tiếp trải nghiệm hằng ngày. Họ đang làm việc trong bệnh viện, trường học, doanh nghiệp, công sở, các cơ sở nghiên cứu, những cộng đồng lao động và những lĩnh vực công nghệ đang biến đổi nhanh chóng. Họ đối diện với những lựa chọn khó khăn về đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm gia đình, việc chăm sóc cha mẹ già, giáo dục con cái, sử dụng tiền bạc, bảo vệ sự sống, tôn trọng phẩm giá người khác và giữ lương tâm ngay thẳng giữa những áp lực của xã hội. Một người mẹ vừa đi làm vừa chăm sóc con nhỏ có thể đặt ra những câu hỏi rất sâu về tình yêu, sự hy sinh và công bằng trong gia đình. Một bác sĩ Công giáo có thể góp phần vào những suy tư về sự sống, đau khổ, chăm sóc giảm nhẹ và đạo đức sinh học. Một người làm công nghệ có thể giúp Giáo hội nhận ra những thách đố của trí tuệ nhân tạo, của thế giới dữ liệu và của việc con người ngày càng bị đánh giá qua những thuật toán. Một nhà giáo dục có thể góp tiếng nói về sự hình thành nhân cách và việc truyền đạt đức tin cho thế hệ trẻ. Một người lao động di cư có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về phẩm giá lao động, sự bấp bênh kinh tế và những nhu cầu thiêng liêng của con người xa quê. Những kinh nghiệm ấy không tự động trở thành kết luận thần học, nhưng rất cần được lắng nghe, khảo sát và phân định. Nếu chúng ta chỉ xem giáo dân là những người tiếp nhận mà không trân trọng khả năng đóng góp của họ, chúng ta có thể đang bỏ qua một nguồn phong phú mà Chúa Thánh Thần đã trao ban cho Giáo hội. Một nền thần học Việt Nam trưởng thành cần được nuôi dưỡng trong sự hiệp thông của toàn thể Dân Chúa, nơi những người có trách nhiệm giảng dạy và những người có kinh nghiệm sống cùng gặp nhau để tìm kiếm sự hiểu biết sâu sắc hơn về đức tin. Và muốn có điều đó, chúng ta phải tạo ra những môi trường học thuật nghiêm túc, nơi các linh mục, tu sĩ, giáo dân và chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực có thể cùng nghiên cứu, trao đổi, phản biện và học hỏi trong tinh thần tôn trọng.
Nhưng tất cả những thao thức ấy sẽ mãi chỉ là những lời đẹp đẽ nếu chúng ta không chấp nhận trả giá cho việc xây dựng một đời sống nghiên cứu thực sự. Không thể mong có những công trình thần học sâu sắc nếu những người có khả năng nghiên cứu không có đủ thời gian, tài liệu và điều kiện để nghiên cứu. Không thể mong có một truyền thống học thuật nếu mỗi người chỉ làm việc riêng lẻ, không có sự cộng tác, không có diễn đàn chuyên môn và không có những cơ chế phản biện nghiêm túc. Không thể mong tiếng nói thần học Việt Nam được thế giới lắng nghe nếu chúng ta không quan tâm đến chất lượng nghiên cứu, đến việc sử dụng nguồn tư liệu, đến khả năng trình bày lập luận, đến dịch thuật và đến việc đối thoại với những công trình quốc tế. Không thể mong có những nhà thần học giỏi nếu việc đào tạo chỉ nhắm đến hoàn tất chương trình học thay vì hình thành những con người có khả năng nghiên cứu lâu dài. Và cũng không thể mong có một nền thần học thật sự gần gũi với người Việt Nam nếu chúng ta không quan tâm đến việc phát triển ngôn ngữ thần học tiếng Việt. Tiếng Việt là một ngôn ngữ có vẻ đẹp và chiều sâu riêng. Nhưng một ngôn ngữ muốn phục vụ nghiên cứu học thuật cần được chăm sóc bằng những công trình dịch thuật chính xác, những thuật ngữ được suy xét kỹ lưỡng, những phương pháp trình bày chặt chẽ và những tác phẩm có khả năng diễn tả các vấn đề phức tạp một cách trong sáng. Có những người viết thần học bằng tiếng Việt nhưng câu văn vẫn mang nặng cấu trúc của ngôn ngữ nước ngoài, khiến người đọc cảm thấy như đang đứng trước một cánh cửa chưa được mở hết. Có những người dùng rất nhiều thuật ngữ chuyên môn nhưng chưa chắc đã làm cho tư tưởng trở nên rõ ràng hơn. Chúng ta cần những nhà thần học có thể đọc và nghiên cứu bằng nhiều ngôn ngữ, nhưng đồng thời cũng phải biết suy tư và viết thật sâu sắc bằng tiếng mẹ đẻ của mình. Bởi một tư tưởng chỉ thực sự trưởng thành khi người viết không chỉ hiểu nó trong ngôn ngữ mình đã học, mà còn có thể diễn tả nó bằng một ngôn ngữ sống động, chính xác và có khả năng chạm đến những câu hỏi của cộng đoàn mình đang phục vụ.
Tôi không nghĩ rằng Giáo hội Việt Nam cần phải vội vàng chứng minh với thế giới rằng mình có những nhà thần học xuất sắc. Thần học không phải là một cuộc thi giữa các dân tộc, càng không phải là một phương tiện để thỏa mãn lòng tự hào tập thể. Điều quan trọng không phải là có bao nhiêu người Việt Nam được trích dẫn trong những công trình quốc tế, mà là những đóng góp ấy có thật sự phục vụ chân lý và đời sống Giáo hội hay không. Tuy nhiên, chúng ta cũng không nên lấy sự khiêm tốn làm lý do để từ chối trách nhiệm đóng góp. Khiêm tốn không có nghĩa là chấp nhận mãi mãi ở vị trí người chỉ biết nhận. Khiêm tốn cũng không có nghĩa là nghĩ rằng những kinh nghiệm đức tin của dân tộc mình chẳng có gì đáng để thế giới lắng nghe. Sự khiêm tốn Kitô giáo đích thực là nhận ra mọi ơn lành đều đến từ Thiên Chúa, rồi sử dụng những ơn lành ấy với tất cả trách nhiệm. Nếu Thiên Chúa đã cho chúng ta một lịch sử, một nền văn hóa, một ngôn ngữ, một cộng đoàn đức tin, những kinh nghiệm vui buồn và những con người có khả năng suy tư, thì chúng ta cũng phải tự hỏi mình đang sử dụng những ân huệ ấy như thế nào. Một người đầy tớ chôn giấu nén bạc vì sợ hãi không thể được xem là mẫu gương của sự trung thành chỉ vì người ấy đã giữ nguyên điều được trao. Trong dụ ngôn Tin Mừng, điều được nhấn mạnh không phải là sự khôn khéo làm giàu theo nghĩa kinh tế, nhưng là trách nhiệm của người đã được tin tưởng trao phó. Dưới ánh sáng đó, chúng ta có thể tự hỏi liệu mình có đang giữ gìn kho tàng đức tin bằng tinh thần trách nhiệm sáng tạo, hay đôi khi chỉ đang bảo vệ nó bằng sự dè dặt và nỗi sợ phải bước vào những hành trình mới. Chúng ta không được phép thay đổi chân lý mặc khải theo ý thích của mình, nhưng cũng không được phép viện cớ trung thành với chân lý để từ chối nhiệm vụ đào sâu, giải thích và làm chứng cho chân lý ấy giữa những hoàn cảnh đang đổi thay.
Có một nghịch lý rất đáng buồn: chúng ta đôi khi rất tự hào vì Giáo hội Việt Nam có lịch sử lâu dài, có những chứng tá tử đạo anh hùng, có những gia đình đạo đức, có nhiều sinh hoạt tôn giáo và có những cộng đoàn sống đức tin bền bỉ, nhưng lại chưa dành sự quan tâm tương xứng cho việc nghiên cứu chiều sâu thần học của chính những thực tại ấy. Chúng ta có thể tổ chức những lễ kỷ niệm rất long trọng, xây dựng những công trình rất đẹp, xuất bản những tập sách lịch sử rất trang trọng, nhưng sau những ngày lễ ấy, câu hỏi vẫn còn nguyên: Những kinh nghiệm đã được tưởng nhớ sẽ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về Tin Mừng và phục vụ con người hôm nay như thế nào? Việc ghi nhớ quá khứ là điều cần thiết, nhưng ký ức không được trao ban chỉ để làm cho chúng ta xúc động. Ký ức còn phải trở thành một nguồn suy tư, một lời mời gọi hoán cải và một trách nhiệm đối với tương lai. Nếu chỉ kể rằng các Thánh Tử đạo đã can đảm thế nào mà không giúp người tín hữu hôm nay hiểu sâu hơn về lòng trung thành với lương tâm, về sự tự do của đức tin và về sức mạnh của tình yêu giữa nghịch cảnh, chúng ta mới chỉ đi được một phần hành trình. Nếu chỉ ca ngợi những gia đình Công giáo truyền thống mà không suy tư về những khủng hoảng gia đình trong xã hội hiện đại, chúng ta có thể đang nói rất đẹp về một thực tại mà nhiều người đang đau đớn vì không còn giữ được. Nếu chỉ nhắc đến tinh thần bác ái của người Công giáo mà không nghiên cứu những hình thức nghèo đói mới, sự cô đơn, tình trạng di cư và những bất công trong xã hội, chúng ta có thể đang bỏ lỡ cơ hội giúp Học thuyết Xã hội của Giáo hội đi vào những chọn lựa cụ thể. Nếu chỉ nói rằng giới trẻ là tương lai của Giáo hội mà không nghiêm túc tìm hiểu ngôn ngữ, tâm lý, môi trường kỹ thuật số và những câu hỏi của họ, chúng ta sẽ khó hiểu tại sao có những người trẻ vẫn được học giáo lý đầy đủ nhưng dần dần không còn cảm nhận được đức tin như một cuộc gặp gỡ sống động với Đức Kitô. Một nền thần học thật sự có trách nhiệm không chỉ giải thích những chân lý đã được tuyên xưng, nhưng còn phải giúp con người nhận ra ý nghĩa của những chân lý ấy trong hoàn cảnh họ đang sống.
Có lẽ một trong những nguy cơ lớn nhất đối với đời sống trí thức của Giáo hội không phải là thiếu những người thông minh, mà là thiếu một môi trường đủ lành mạnh để những người thông minh có thể cùng nhau tìm kiếm chân lý. Một người có tài nghiên cứu cần được đào tạo, được hướng dẫn, được sửa chữa, được phản biện và được trao cơ hội phát triển. Nhưng nếu người ấy luôn phải e ngại những hiểu lầm, nếu những câu hỏi học thuật dễ bị đồng hóa với thái độ thiếu vâng phục, nếu những người có ý kiến khác nhau không thể đối thoại trong sự tôn trọng, thì đời sống thần học sẽ khó có thể trưởng thành. Một nền nghiên cứu nghiêm túc không thể phát triển trên sự tâng bốc lẫn nhau, cũng không thể phát triển trong bầu khí nghi kỵ. Nó cần sự trung thực đến mức người ta dám nói rằng một lập luận chưa đủ chặt chẽ, một chứng cứ chưa đủ thuyết phục, một cách giải thích còn thiếu cân bằng, một công trình còn những giới hạn cần khắc phục. Nhưng sự phê bình ấy phải xuất phát từ lòng yêu mến chân lý, chứ không phải từ tham vọng hạ thấp người khác. Chúng ta cần những nhà nghiên cứu biết tranh luận mà không làm tổn thương tình huynh đệ, biết sửa sai mà không hạ nhục người khác, biết bảo vệ lập trường mà không xem những người bất đồng là kẻ thù. Chúng ta cần những người có thể nhận rằng mình chưa biết, có thể thay đổi một nhận định khi gặp những chứng cứ thuyết phục hơn và có thể cảm ơn người đã chỉ ra những thiếu sót trong công trình của mình. Bởi thần học không thể lớn lên trong một môi trường nơi ai cũng chỉ muốn mình đúng. Nó chỉ có thể trưởng thành trong một cộng đoàn những con người cùng yêu mến chân lý hơn danh tiếng của bản thân.
Và nếu hỏi Giáo hội Việt Nam có thể đóng góp điều gì cho Giáo hội hoàn vũ, tôi nghĩ câu trả lời không nên bắt đầu bằng những lời tuyên bố lớn lao. Chúng ta có thể bắt đầu bằng việc nghiên cứu nghiêm túc những kinh nghiệm mà mình đang có. Từ đời sống gia đình Việt Nam, chúng ta có thể góp phần vào những suy tư về tình hiệp thông, trách nhiệm giữa các thế hệ, lòng hiếu thảo và việc truyền đạt đức tin. Từ lịch sử của các Thánh Tử đạo, chúng ta có thể góp tiếng nói về lương tâm, tự do, sự trung tín và niềm hy vọng giữa nghịch cảnh. Từ những cộng đoàn tín hữu đã trải qua các biến động lịch sử, chúng ta có thể đóng góp những kinh nghiệm về sự bền bỉ, hòa giải và khả năng tái thiết đời sống cộng đoàn. Từ những thực hành đạo đức bình dân được khảo sát và phân định cẩn trọng, chúng ta có thể hiểu sâu hơn về vai trò của gia đình, ký ức, biểu tượng và việc cầu nguyện trong đời sống đức tin. Từ những thách đố của xã hội Việt Nam hôm nay, chúng ta có thể góp phần vào những suy tư về di dân, đô thị hóa, giáo dục, luân lý kinh tế, công nghệ, trí tuệ nhân tạo và phẩm giá con người. Không phải mọi kinh nghiệm riêng đều mang giá trị phổ quát, và không phải mọi kết luận được hình thành tại Việt Nam đều có thể áp dụng cho các nơi khác. Nhưng chính việc nghiên cứu nghiêm túc và đối thoại với những truyền thống thần học khác sẽ giúp chúng ta nhận ra đâu là những đóng góp thực sự có giá trị. Một công trình thần học không trở nên đáng quý chỉ vì tác giả là người Việt Nam. Nó đáng quý khi được xây dựng trên nền tảng đức tin vững chắc, phương pháp nghiên cứu trung thực, lập luận có sức thuyết phục và khả năng phục vụ Giáo hội. Và khi những công trình như thế xuất hiện, bản sắc Việt Nam sẽ không cần được phô trương bằng những khẩu hiệu. Nó sẽ hiện diện một cách tự nhiên trong câu hỏi được đặt ra, trong những kinh nghiệm được phân tích, trong ngôn ngữ được sử dụng và trong những đóng góp mà người khác có thể học hỏi.
Tôi cũng nghĩ rằng chúng ta cần rất thận trọng để không biến lời kêu gọi phát triển thần học Việt Nam thành một thái độ tự mãn dân tộc. Một Giáo hội địa phương không trưởng thành bằng cách cho rằng mình đặc biệt hơn các Giáo hội khác, nhưng bằng cách nhận ra mình vừa cần được nuôi dưỡng vừa có trách nhiệm phục vụ. Chúng ta phải tiếp tục học hỏi những truyền thống thần học lớn. Phải biết ơn những thành tựu trí thức của những người đi trước. Phải hiểu rằng không một dân tộc nào có thể tự mình nắm giữ trọn vẹn sự phong phú của mầu nhiệm Thiên Chúa. Nhưng đồng thời, chúng ta cũng phải tin rằng Thiên Chúa không ban Chúa Thánh Thần cho một vài trung tâm học thuật mà bỏ quên những cộng đoàn khác. Ân sủng của Người vẫn đang hoạt động giữa lòng những giáo xứ nhỏ bé, những cộng đoàn miền núi, những gia đình lao động, những người mẹ đọc kinh bên giường bệnh, những người trẻ đang cố gắng sống ngay thẳng và những người âm thầm chọn tình yêu giữa một thế giới đầy tính toán. Những kinh nghiệm ấy không thay thế việc nghiên cứu thần học, nhưng có thể trở thành nơi thần học tìm thấy những câu hỏi cần được suy tư. Chúa Thánh Thần không miễn cho chúng ta khỏi trách nhiệm học hành, nghiên cứu và phân định. Trái lại, những ân huệ đã được trao càng mời gọi chúng ta sử dụng lý trí, khả năng sáng tạo và tinh thần trách nhiệm để phục vụ chân lý. Chúng ta không thể cầu xin Chúa ban cho Giáo hội những hoa trái trí thức rồi lại không muốn chăm sóc những hạt giống tài năng mà Người đã đặt giữa cộng đoàn. Không thể xin Chúa giúp Giáo hội trưởng thành rồi lại bằng lòng với những cách đào tạo chỉ nhằm lặp lại. Không thể cầu xin Chúa Thánh Thần soi sáng những vấn đề của thời đại trong khi chính mình lại không muốn học hỏi, lắng nghe và nghiên cứu những vấn đề ấy.
Có những lời phê bình được nói ra vì người ta không còn yêu mến. Nhưng cũng có những lời chất vấn được cất lên chính vì người ta còn yêu quá nhiều. Khi nhìn lại hành trình thần học của Giáo hội Việt Nam, tôi mong những thao thức này được hiểu theo nghĩa thứ hai. Không phải để trách cứ những thế hệ đi trước, bởi mỗi thế hệ đều có những giới hạn và thử thách riêng. Không phải để xem nhẹ những người đã được đào tạo, bởi có biết bao người đang âm thầm phục vụ bằng tất cả khả năng của mình. Không phải để phủ nhận những thành tựu đang có, bởi sự công bằng đòi hỏi chúng ta phải biết trân trọng những cố gắng dù nhỏ bé. Nhưng chính vì biết ơn, chúng ta càng không thể bằng lòng. Chính vì tôn trọng những gì đã được gây dựng, chúng ta càng phải nghĩ đến trách nhiệm tiếp nối. Những nhà truyền giáo đầu tiên không vượt qua biết bao gian khổ chỉ để chúng ta có những bài học lịch sử thật cảm động. Các Thánh Tử đạo không trung thành với Đức Kitô đến cùng chỉ để tên tuổi các ngài được đọc lên trong những ngày lễ. Những thế hệ cha ông không kiên trì gìn giữ đức tin chỉ để con cháu có một truyền thống đáng tự hào. Tất cả những hy sinh ấy, dưới ánh sáng quan phòng của Thiên Chúa, đã góp phần trao lại cho chúng ta một gia sản sống động. Và gia sản sống động thì không thể chỉ được bảo quản. Nó cần được tiếp tục sống, tiếp tục đào sâu và tiếp tục trao ban. Một thế hệ có thể không tạo ra những công trình thần học vĩ đại, nhưng ít nhất phải có trách nhiệm chuẩn bị điều kiện để những thế hệ tiếp theo có thể làm được những điều mà mình chưa làm được. Đừng để những tài năng trí thức bị mai một chỉ vì chúng ta không biết trân trọng. Đừng để những thao thức chân thành bị dập tắt chỉ vì chúng ta không quen lắng nghe. Đừng để những công trình nghiên cứu có giá trị nằm im trong những ngăn tủ chỉ vì chúng ta chưa có môi trường để tiếp tục đối thoại. Đừng để những câu hỏi lớn của người trẻ phải tìm kiếm câu trả lời ở bất cứ nơi nào khác, trong khi cộng đoàn đức tin của họ chưa thực sự quan tâm đến việc đồng hành bằng cả trái tim lẫn trí tuệ.
Sẽ có người hỏi: Giữa biết bao nhu cầu mục vụ cấp bách, tại sao lại phải quan tâm nhiều đến thần học? Khi còn người nghèo cần giúp đỡ, người bệnh cần chăm sóc, gia đình cần đồng hành, giới trẻ cần hướng dẫn, tại sao phải dành thời gian cho những công trình nghiên cứu? Câu hỏi ấy rất thực tế và cần được tôn trọng. Nhưng có lẽ chúng ta không nên đặt đời sống thần học và sứ mạng mục vụ vào thế đối lập. Một Giáo hội chỉ có nghiên cứu mà thiếu bác ái sẽ trở nên nghèo nàn về chứng tá. Nhưng một Giáo hội chỉ dựa vào nhiệt tình mục vụ mà thiếu sự đào sâu đức tin cũng có nguy cơ lúng túng trước những thách đố phức tạp. Bác ái cần được soi sáng bởi chân lý, và chân lý phải được diễn tả trong tình yêu. Một người mục tử được đào tạo thần học tốt hơn có thể phân định khôn ngoan hơn trước những vấn đề luân lý khó khăn. Một giáo lý viên hiểu sâu hơn về đức tin có thể đồng hành tốt hơn với những người trẻ đang hoài nghi. Một cộng đoàn có khả năng đối thoại thần học nghiêm túc có thể tránh được những cách giải thích giản lược, những thái độ cực đoan và những lối đạo đức chỉ dựa trên cảm xúc. Một nền thần học biết lắng nghe thực tế có thể giúp Giáo hội phục vụ người nghèo không chỉ bằng những hành động thiện nguyện, mà còn bằng những suy tư về công lý, phẩm giá và các nguyên nhân xã hội của đau khổ. Vì thế, phát triển thần học không phải là lựa chọn giữa trí tuệ và trái tim. Đó là nỗ lực để trí tuệ phục vụ trái tim, và để lòng yêu thương được soi sáng bởi một sự hiểu biết sâu sắc hơn.
Điều tôi mong đợi không phải là một ngày Giáo hội Việt Nam có thật nhiều tiến sĩ thần học được người đời kính nể. Tôi mong một ngày các cơ sở đào tạo của chúng ta có thể hình thành những người vừa có đời sống cầu nguyện sâu sắc, vừa có tư duy độc lập và tinh thần nghiên cứu nghiêm túc; những người vừa yêu mến Giáo hội, vừa đủ can đảm nhìn nhận những vấn đề cần được cải thiện; những người vừa trân trọng truyền thống, vừa không sợ phải bước vào cuộc đối thoại với những câu hỏi mới; những người vừa có khả năng viết những công trình học thuật chất lượng, vừa biết ngồi xuống lắng nghe một người nghèo kể chuyện đời mình. Tôi mong những người nghiên cứu thần học tại Việt Nam không chỉ hỏi mình sẽ lấy thêm văn bằng nào, được bổ nhiệm vào vị trí nào hoặc được giảng dạy tại cơ sở nào, mà còn hỏi mình đang mang trách nhiệm gì đối với những thao thức của Dân Chúa. Tôi mong những người có học vị không xem kiến thức như một khoảng cách khiến mình đứng cao hơn cộng đoàn, nhưng như một món nợ yêu thương phải trả bằng sự phục vụ. Tôi mong những người được Giáo hội tạo điều kiện học tập luôn nhớ rằng đằng sau những năm tháng đào tạo của mình là biết bao hy sinh âm thầm, là những đóng góp của cộng đoàn, là niềm tin tưởng của những người đã gửi gắm nơi mình một trách nhiệm. Và khi trở về, họ không chỉ mang theo những cuốn sách, những thuật ngữ và những tấm bằng, mà còn mang theo một trái tim thao thức muốn làm cho đức tin trở nên dễ hiểu hơn, sâu sắc hơn và có sức biến đổi đời sống mạnh mẽ hơn.
Tôi mong một ngày nào đó, trong một cuộc hội thảo thần học quốc tế, khi những người tham dự suy tư về sự hiệp thông giữa các thế hệ, có một công trình nghiên cứu của người Công giáo Việt Nam được nhắc đến vì đã đóng góp một góc nhìn có giá trị. Tôi mong khi các nhà thần học suy tư về sự trung thành với lương tâm giữa nghịch cảnh, những nghiên cứu nghiêm túc về các Thánh Tử đạo Việt Nam có thể giúp cuộc đối thoại trở nên phong phú hơn. Tôi mong khi Giáo hội hoàn vũ tìm kiếm những cách đồng hành với các gia đình trong một thế giới đang thay đổi, những kinh nghiệm được nghiên cứu và đúc kết từ các gia đình Công giáo Việt Nam có thể trở thành một đóng góp nhỏ nhưng chân thành. Tôi mong khi người ta bàn về mối tương quan giữa Tin Mừng và văn hóa Á Đông, sẽ có những tiếng nói Việt Nam được lắng nghe không phải vì chúng ta muốn được chú ý, mà vì những suy tư ấy thực sự có chiều sâu. Tôi mong người Việt Nam có thể đóng góp cho Giáo hội không chỉ bằng những chứng tá đạo đức, những ơn gọi truyền giáo và những hoạt động bác ái, mà còn bằng những công trình trí thức được hình thành từ một đức tin trưởng thành. Nhưng để ngày ấy có thể đến, chúng ta phải bắt đầu từ hôm nay, bằng những việc nhỏ, rất nhỏ, và bằng sự kiên trì có thể không đem lại vinh quang tức thời. Một người thầy khuyến khích học trò suy tư thay vì chỉ học thuộc. Một người nghiên cứu dành nhiều năm cho một đề tài có giá trị. Một nhóm chuyên môn âm thầm xây dựng thuật ngữ thần học tiếng Việt. Một cơ sở đào tạo biết đầu tư cho thư viện và nghiên cứu. Một vị hữu trách biết tạo điều kiện cho những người có khả năng phát triển lâu dài. Một nhà thần học biết lắng nghe kinh nghiệm mục vụ. Một giáo dân có chuyên môn được mời đóng góp vào cuộc đối thoại. Những việc ấy không ồn ào, không tạo ra những hình ảnh lộng lẫy, nhưng có thể là những viên gạch nền móng cho một tương lai mà chúng ta chưa được nhìn thấy.
Và có lẽ đây là điều khiến tôi xúc động nhất khi nghĩ về trách nhiệm của Giáo hội Việt Nam: chúng ta đang đứng trên một mảnh đất đã được tưới bằng biết bao hy sinh của tiền nhân, nhưng những hoa trái mà mảnh đất ấy có thể sinh ra vẫn chưa được chúng ta khám phá hết. Một người mẹ quê không biết tiếng Latinh, không đọc được những tác phẩm thần học, nhưng đã sống niềm tin vào Thiên Chúa bằng cả cuộc đời lam lũ. Một người cha âm thầm giữ lòng ngay thẳng giữa những cám dỗ của cuộc sống. Một người tu sĩ lặng lẽ chăm sóc những bệnh nhân bị bỏ rơi. Một linh mục già dành những năm cuối đời để đồng hành với một cộng đoàn nhỏ. Một người trẻ kiên trì sống đức tin giữa những áp lực của thế giới hiện đại. Một gia đình đã đi qua chia ly mà vẫn cố gắng học cách tha thứ. Những cuộc đời ấy không phải là những luận án thần học. Nhưng chúng là những nơi đức tin đang được sống, được thử luyện và được thể hiện. Nếu không biết lắng nghe, chúng ta sẽ bỏ lỡ một phần rất quý giá của kinh nghiệm Giáo hội. Nếu không biết nghiên cứu và phân định, chúng ta sẽ không thể chuyển những kinh nghiệm ấy thành những suy tư có khả năng phục vụ cộng đoàn rộng lớn hơn. Và nếu không biết trao tặng, chúng ta có thể vô tình giữ riêng cho mình những hoa trái mà Thiên Chúa đã ban để làm phong phú gia đình Giáo hội. Điều đáng buồn không phải là một nền thần học Việt Nam vẫn còn đang trên đường phát triển. Không một truyền thống học thuật nào trưởng thành chỉ sau một đêm. Điều đáng buồn là nếu chúng ta không còn cảm thấy cần phải bắt đầu, nếu chúng ta quen sống bằng những điều đã được chuẩn bị sẵn đến mức không còn thao thức trước những câu hỏi chưa có lời giải đáp, nếu chúng ta cho rằng công việc suy tư đã có những người ở phương trời khác làm thay, còn mình chỉ cần tiếp nhận và phổ biến. Khi ấy, sự thiếu thốn lớn nhất không còn nằm ở thư viện, học vị hay nguồn lực, mà nằm ở chính khát vọng trưởng thành.
Tôi tin rằng một Giáo hội thật sự trưởng thành không phải là một Giáo hội không còn cần học hỏi ai. Trái lại, càng trưởng thành, Giáo hội ấy càng biết mình cần học hỏi, cần đối thoại, cần được sửa chữa và cần được nâng đỡ. Nhưng chính trong sự khiêm tốn ấy, Giáo hội trưởng thành cũng nhận ra trách nhiệm trao tặng. Một đứa con trưởng thành không ngừng biết ơn cha mẹ, nhưng cũng không thể mãi mãi chỉ sống bằng những gì cha mẹ đã chuẩn bị. Đến một lúc, người con ấy phải biết làm việc, biết chăm sóc, biết gánh vác và biết đóng góp cho gia đình. Một Giáo hội địa phương cũng vậy. Chúng ta đã được nuôi dưỡng bằng kho tàng đức tin của Giáo hội hoàn vũ, nhưng chính vì đã được nuôi dưỡng, chúng ta càng phải có trách nhiệm làm cho sức sống ấy được thể hiện nơi mình và trở thành một đóng góp cho người khác. Sự trưởng thành không làm suy giảm lòng biết ơn. Nó làm cho lòng biết ơn trở nên có trách nhiệm hơn. Chúng ta không cần tìm kiếm một thứ thần học có bản sắc Việt Nam chỉ để được gọi là độc đáo. Chúng ta cần một nền thần học trung thành với Tin Mừng, được nuôi dưỡng bằng đời sống cầu nguyện, được thực hiện bằng phương pháp nghiên cứu nghiêm túc, gắn bó với lịch sử và văn hóa dân tộc, biết lắng nghe những đau khổ của con người và đủ khiêm tốn để bước vào cuộc đối thoại của Giáo hội hoàn vũ. Một nền thần học như thế không cần phải tự giới thiệu mình bằng những khẩu hiệu thật lớn. Giá trị của nó sẽ được nhận ra qua những đóng góp có khả năng soi sáng, nâng đỡ và phục vụ.
Có lẽ rồi đây sẽ còn nhiều khó khăn. Chúng ta có thể thiếu nguồn lực, thiếu môi trường nghiên cứu, thiếu truyền thống phản biện học thuật, thiếu những chương trình cộng tác lâu dài. Chúng ta có thể gặp những giới hạn về ngôn ngữ, tài liệu, thời gian và điều kiện đào tạo. Có những dự án sẽ không thành công. Có những công trình sẽ cần được sửa chữa. Có những nỗ lực sẽ phải bắt đầu lại. Nhưng tất cả những giới hạn ấy không phải là lý do để từ bỏ. Điều quan trọng là chúng ta có đủ yêu mến Giáo hội để kiên trì hay không. Có đủ khiêm tốn để thừa nhận những điều mình chưa làm được hay không. Có đủ can đảm để mở đường cho những thế hệ sau hay không. Có đủ quảng đại để đầu tư cho những công việc mà thành quả có thể không mang tên mình hay không. Bởi một nền thần học trưởng thành không thể được xây dựng bởi những người chỉ muốn nhìn thấy thành công ngay trong đời mình. Nó cần những người biết gieo hạt mà không đòi phải được hái quả, biết chăm sóc mà không cần được ghi công, biết đào tạo những người có thể giỏi hơn mình, biết vui khi thế hệ sau đi xa hơn thế hệ trước. Có những người xây dựng nhà thờ bằng gạch đá. Có những người xây dựng cộng đoàn bằng sự hy sinh. Có những người xây dựng đời sống trí thức của Giáo hội bằng những năm tháng đọc sách, nghiên cứu, dịch thuật, viết lách và đối thoại âm thầm. Những đóng góp ấy đều có thể trở thành một sự phục vụ đẹp lòng Thiên Chúa, nếu được thực hiện bằng tình yêu chân thành và tinh thần trách nhiệm.
Sau cùng, điều tôi muốn nói không phải là Giáo hội Việt Nam phải trở thành một trung tâm thần học nổi tiếng thế giới. Điều tôi thao thức là chúng ta đừng để mình trở thành một Giáo hội có một kho tàng đức tin rất phong phú nhưng lại thiếu can đảm sử dụng hết những ân huệ Thiên Chúa đã ban. Đừng để những chứng tá của tiền nhân chỉ còn là những câu chuyện được kể lại trong những dịp lễ. Đừng để những hy sinh của người đi trước chỉ trở thành những lý do để tự hào. Đừng để những tài năng trí thức được trao ban bị chôn vùi trong sự an toàn của những công việc quen thuộc. Đừng để những câu hỏi đang làm đau lòng người Việt Nam hôm nay phải đứng mãi bên ngoài cánh cửa của các giảng đường thần học. Đừng để những người trẻ nghĩ rằng đức tin chỉ có những câu trả lời dành cho quá khứ, còn những vấn đề của hiện tại thì phải tự mình xoay xở. Đừng để thần học trở thành một thứ ngôn ngữ chỉ những người có học vị mới hiểu, trong khi những người đang sống đức tin bằng cả cuộc đời lại không tìm thấy tiếng nói của mình trong đó. Và nhất là đừng để chúng ta lầm tưởng rằng trung thành với những gì đã nhận đồng nghĩa với việc không cần làm cho những gì đã nhận sinh thêm hoa trái.
Đã đến lúc Giáo hội Công giáo Việt Nam không chỉ hỏi làm thế nào để có thêm nhiều người được đào tạo thần học, mà còn phải hỏi làm thế nào để những người ấy thật sự trở thành nguồn lực trí thức và thiêng liêng cho đời sống Giáo hội. Không chỉ hỏi làm thế nào để gửi thêm người đi học ở những trung tâm danh tiếng, mà còn phải hỏi khi trở về, họ sẽ được tạo điều kiện thế nào để tiếp tục nghiên cứu, giảng dạy và đóng góp. Không chỉ hỏi làm thế nào để dịch thêm nhiều sách thần học từ nước ngoài, mà còn phải hỏi làm thế nào để có những công trình thần học được viết từ những câu hỏi và kinh nghiệm của người Việt Nam, rồi được giới thiệu một cách nghiêm túc với thế giới. Không chỉ hỏi chúng ta đã tiếp nhận được gì, mà còn phải hỏi chúng ta có trách nhiệm trao tặng điều gì. Không chỉ hỏi người Việt Nam đã hiểu thần học của thế giới đến đâu, mà còn phải hỏi những kinh nghiệm đức tin của người Việt Nam có thể góp phần giúp Giáo hội hoàn vũ hiểu sâu hơn những chiều kích nào của Tin Mừng. Và không chỉ hỏi có bao nhiêu người đang nghiên cứu thần học, mà còn phải hỏi liệu những nghiên cứu ấy có giúp người nghèo được lắng nghe hơn, người đau khổ được nâng đỡ hơn, giới trẻ được đồng hành tốt hơn, các gia đình được soi sáng hơn và toàn thể cộng đoàn được lớn lên trong đức tin, đức cậy và đức mến hay không.
Tôi hình dung Giáo hội hoàn vũ như một khu vườn rộng lớn của Thiên Chúa. Trong khu vườn ấy có những cây đã trưởng thành qua nhiều thế kỷ, có những cây mới bén rễ, có những cây đang chịu nắng hạn, có những cây đã đi qua bão tố. Không cây nào có quyền tự cho mình là cả khu vườn. Nhưng cũng không cây nào nên nghĩ rằng mình chỉ được sinh ra để đứng nhìn những cây khác trổ hoa. Mỗi cây đều được mời gọi sống bằng nguồn ân sủng chung và sinh hoa trái theo những điều kiện mà Thiên Chúa đã đặt để. Giáo hội Việt Nam cũng là một phần của khu vườn ấy. Hạt giống Tin Mừng đã được mang đến mảnh đất này từ nhiều thế kỷ trước. Hạt giống ấy đã bén rễ trong những gia đình, những xóm đạo, những ngôi thánh đường, những cộng đoàn tu trì, những tâm hồn đơn sơ và những cuộc đời âm thầm. Hạt giống ấy đã đi qua nắng hạn và bão tố. Đã có những người chăm sóc nó bằng mồ hôi. Đã có những người gìn giữ nó bằng nước mắt. Đã có những người làm chứng cho nó bằng chính mạng sống mình. Chúng ta hôm nay không phải là những người đầu tiên gieo hạt. Chúng ta là những người đang thừa hưởng một cánh đồng đã được bao thế hệ vun trồng. Nhưng chính vì thế, chúng ta không có quyền chỉ đứng nhìn cánh đồng ấy với lòng tự hào. Chúng ta phải tiếp tục chăm sóc để hạt giống đức tin không chỉ sống sót mà còn lớn lên, không chỉ được gìn giữ mà còn được đào sâu, không chỉ được truyền lại mà còn được diễn tả bằng những hoa trái của một đời sống trưởng thành.
Và biết đâu, một ngày nào đó, khi một nhà thần học ở phương trời xa đọc một công trình được viết bằng trí tuệ Việt Nam, họ sẽ nhận ra một chiều kích của Tin Mừng mà trước đây họ chưa từng suy nghĩ đến. Biết đâu, một kinh nghiệm về sự trung tín giữa đau thương của người Công giáo Việt Nam sẽ giúp một cộng đoàn khác tìm được thêm ánh sáng để bước qua thử thách. Biết đâu, những nghiên cứu về gia đình, về lòng hiếu thảo, về ký ức tử đạo, về hòa giải, về đời sống đức tin giữa những biến động xã hội sẽ trở thành những đóng góp khiêm tốn nhưng hữu ích cho cuộc đối thoại thần học chung. Và nếu điều ấy xảy ra, chúng ta không cần tự hào rằng người Việt Nam đã làm được một điều lớn lao. Chúng ta chỉ cần tạ ơn Thiên Chúa vì những hồng ân đã nhận cuối cùng cũng được đem ra phục vụ anh chị em mình. Bởi điều đẹp nhất của một món quà không phải là nó được giữ nguyên vẹn trong tay người nhận, mà là từ món quà ấy, tình yêu tiếp tục được lan tỏa.
Tôi ước mong một ngày nào đó, khi nhìn lại hành trình của Giáo hội Công giáo Việt Nam, thế hệ mai sau không chỉ nói rằng cha ông họ đã rất trung thành trong việc gìn giữ đức tin, mà còn có thể nói rằng cha ông họ đã đủ can đảm để đào sâu đức tin bằng trí tuệ, đủ khiêm tốn để học hỏi thế giới, đủ trưởng thành để đóng góp cho thế giới và đủ yêu thương để không biến kiến thức thành đặc quyền của một số người. Tôi mong người ta không chỉ nhớ đến những công trình nhà thờ được xây dựng, những cuộc lễ được tổ chức, những văn bằng được trao, mà còn nhớ đến những công trình nghiên cứu đã mở ra những con đường mới cho việc hiểu và sống Tin Mừng, những người thầy đã đào tạo nên những thế hệ biết suy tư, những cộng đoàn đã tạo điều kiện cho các tài năng phát triển, những nhà thần học đã dành cả cuộc đời để phục vụ chân lý mà không tìm kiếm danh tiếng. Tôi mong những hoa trái ấy được sinh ra không phải bởi tham vọng muốn hơn người, nhưng bởi lòng biết ơn những gì Thiên Chúa đã ban. Và tôi mong rằng khi những thế hệ sau đọc lại những nỗ lực hôm nay, họ sẽ hiểu rằng chúng ta đã không chỉ lo giữ lại những gì mình có, mà còn biết nghĩ đến những gì mình phải trao ban.
Bởi một Giáo hội trưởng thành không phải là một Giáo hội đã nhận được rất nhiều, nhưng là một Giáo hội hiểu rằng nhận được càng nhiều thì trách nhiệm trao tặng càng lớn. Một nền thần học trưởng thành không phải là nền thần học có nhiều người thuộc lòng những tư tưởng vĩ đại, nhưng là nền thần học biết đón nhận những tư tưởng ấy, suy tư trong ánh sáng đức tin, đối thoại với thực tế đời sống và góp phần phục vụ chân lý bằng những đóng góp có trách nhiệm. Và một người yêu mến Giáo hội thật sự không chỉ biết tự hào về quá khứ của Giáo hội, mà còn phải thao thức về những điều mình có thể làm để Giáo hội hôm nay và ngày mai trung thành hơn, sâu sắc hơn, thánh thiện hơn và quảng đại hơn trong sứ mạng.
Có lẽ điều đáng tiếc nhất không phải là hôm nay Giáo hội Việt Nam chưa có nhiều công trình thần học được thế giới biết đến. Điều đáng tiếc nhất sẽ là nếu chúng ta có những hạt giống tốt mà không chịu gieo, có những con người có khả năng mà không biết nâng đỡ, có những kinh nghiệm đức tin quý giá mà không chịu suy tư, có những câu hỏi cần được trả lời mà không dám đối diện, có những kho tàng đã được trao ban mà chỉ biết cất giữ vì sợ phải chịu trách nhiệm. Sự nghèo khó về điều kiện có thể được khắc phục bằng thời gian và sự cộng tác. Sự thiếu thốn về nguồn lực có thể được cải thiện bằng những lựa chọn lâu dài. Nhưng sự nghèo khó của một tâm thế không còn muốn trưởng thành mới là điều đáng lo nhất. Bởi khi một người không còn thao thức về điều mình có thể trở thành, người ấy đã bắt đầu tự giới hạn mình. Và khi một cộng đoàn không còn nghĩ đến điều mình có thể trao tặng, cộng đoàn ấy có nguy cơ quên mất rằng những ân huệ Thiên Chúa ban không chỉ dành cho riêng mình.
Đức tin Công giáo đã đến Việt Nam như một hạt giống được mang từ phương xa. Nhưng sau nhiều thế kỷ, hạt giống ấy không còn là một vị khách xa lạ trên mảnh đất này. Nó đã cắm rễ trong những cuộc đời Việt Nam, đã được nuôi dưỡng bằng những lời kinh tiếng Việt, đã lớn lên giữa những vui buồn của gia đình Việt Nam, đã được thử luyện trong những biến động của lịch sử Việt Nam và đã sinh ra biết bao chứng tá thánh thiện. Vậy thì đã đến lúc chúng ta phải tự hỏi: Sau khi đã nhận được một hạt giống quý giá đến thế, chúng ta sẽ tiếp tục làm gì với hạt giống ấy? Sẽ giữ nó thật kỹ trong những chiếc hộp của sự an toàn, hay sẽ can đảm chăm sóc để nó tiếp tục sinh hoa trái? Sẽ bằng lòng với việc đọc lại những trang thần học đã được người khác viết, hay sẽ kiên trì học hỏi, nghiên cứu và suy tư để có thể đóng góp những trang viết được hình thành từ trách nhiệm của chính mình? Sẽ mãi mãi chỉ hỏi thế giới đã trao cho chúng ta điều gì, hay sẽ bắt đầu hỏi mình có thể khiêm tốn trao lại cho thế giới điều gì?
Xin đừng hiểu lời mời gọi ấy như một tham vọng muốn Giáo hội Việt Nam trở nên nổi tiếng. Đây chỉ là một thao thức rất đơn sơ: đừng để những gì Thiên Chúa đã trao ban bị chôn giấu. Đừng để những hy sinh của tiền nhân dừng lại ở những lời ca ngợi. Đừng để trí tuệ trở thành một ân huệ không được sử dụng trọn vẹn. Đừng để những đau khổ của dân tộc chỉ còn là những vết thương không được suy tư dưới ánh sáng Tin Mừng. Và đừng để những thế hệ mai sau phải bắt đầu từ đầu chỉ vì thế hệ hôm nay đã không đủ can đảm gieo những hạt giống cần phải gieo.
Rồi sẽ có những người gieo hạt mà không bao giờ được nhìn thấy mùa gặt. Sẽ có những người dành cả đời dịch một cuốn sách, nghiên cứu một vấn đề, đào tạo một thế hệ, xây dựng một thư viện, mở ra một diễn đàn học thuật mà chẳng bao giờ được nhiều người biết đến. Sẽ có những người âm thầm đặt những viên gạch đầu tiên cho một công trình mà người khác sẽ tiếp tục hoàn thành. Nhưng điều đó không làm cho những hy sinh ấy trở nên vô nghĩa. Trong đời sống Giáo hội, không phải mọi điều có giá trị đều được nhìn thấy ngay lập tức. Không phải mọi hạt giống đều nảy mầm trong một mùa. Không phải mọi đóng góp đều được ghi tên trong sách sử. Điều quan trọng là chúng ta có trung thành với trách nhiệm của mình hay không. Có dám trao đi những khả năng mình đã nhận hay không. Có đủ yêu mến chân lý để chấp nhận những công việc âm thầm và lâu dài hay không. Có đủ lòng tin để gieo hạt trong khi biết rằng chính Thiên Chúa mới là Đấng làm cho lớn lên hay không.
Và nếu một ngày kia chúng ta được đứng trước Thiên Chúa để nhìn lại những gì mình đã làm với kho tàng đức tin được trao phó, tôi mong rằng chúng ta không phải cúi đầu thưa: “Lạy Chúa, chúng con đã giữ rất kỹ những gì Chúa trao. Chúng con sợ sai nên không dám suy nghĩ thêm. Chúng con sợ mất nên không dám đem ra sử dụng. Chúng con sợ bị hiểu lầm nên không dám đặt câu hỏi. Chúng con sợ phải chịu trách nhiệm nên chỉ bằng lòng nhắc lại những điều đã có.” Tôi mong chúng ta có thể khiêm tốn thưa một lời khác: “Lạy Chúa, chúng con đã nhận được một kho tàng vô giá từ Giáo hội của Chúa. Chúng con đã cố gắng gìn giữ bằng lòng trung thành, tìm hiểu bằng trí tuệ Chúa ban, sống bằng những hy sinh của cuộc đời, đào sâu bằng những thao thức của dân tộc và trao lại bằng tất cả khả năng nhỏ bé của mình. Chúng con không dám nhận rằng mình đã làm được những điều lớn lao. Chúng con chỉ cố gắng đừng để những gì Chúa đã trao trở nên vô ích trong tay chúng con.”
Bởi sau cùng, điều làm nên vẻ đẹp của Giáo hội Việt Nam không phải là chúng ta có thể chứng minh mình đã nhận được bao nhiêu từ Giáo hội hoàn vũ, nhưng là chúng ta đã sống, đã đào sâu và đã trao tặng như thế nào từ những gì mình được nhận. Đức tin không phải là một di sản để đem ra khoe rằng tổ tiên mình đã giữ rất giỏi. Đức tin là một hồng ân sống động, đòi hỏi mỗi thế hệ phải có trách nhiệm làm cho nó sinh hoa trái. Và nếu các thế hệ cha ông đã trao cho chúng ta một đức tin được gìn giữ bằng máu và nước mắt, thì thế hệ hôm nay phải biết tiếp tục làm cho đức tin ấy tỏa sáng bằng đời sống thánh thiện, bằng lòng bác ái, bằng trách nhiệm trí thức và bằng những suy tư đủ sâu để có thể góp phần phục vụ toàn thể Giáo hội.
Đừng chỉ hỏi chúng ta đã học được bao nhiêu điều từ những người đi trước. Hãy hỏi chúng ta sẽ trao lại điều gì cho những người đến sau. Đừng chỉ hỏi những nhà thần học lớn của thế giới đã nói gì về Thiên Chúa. Hãy hỏi từ chính hành trình đức tin của dân tộc mình, chúng ta có thể góp phần giúp con người hiểu sâu hơn về Thiên Chúa như thế nào. Đừng chỉ hỏi Giáo hội hoàn vũ đã làm gì cho Giáo hội Việt Nam. Hãy bắt đầu hỏi Giáo hội Việt Nam có thể làm gì, dù rất nhỏ bé, để đóng góp vào sự phong phú của Giáo hội hoàn vũ.
Vì kho tàng đức tin không được trao ban để một dân tộc mãi mãi chỉ đứng ở vị trí người nhận. Kho tàng ấy được trao ban để mọi dân tộc, trong sự hiệp thông của cùng một Giáo hội, được lớn lên, được thánh hóa, được biến đổi và đến lượt mình cũng biết trao tặng. Và có lẽ, lòng biết ơn đẹp nhất của Giáo hội Việt Nam đối với những người đã mang Tin Mừng đến quê hương này không phải chỉ là xây dựng những đài tưởng niệm thật lớn, tổ chức những lễ kỷ niệm thật long trọng hay viết những trang lịch sử thật cảm động, mà còn là can đảm làm cho hạt giống các ngài đã gieo tiếp tục sinh hoa trái trong tâm hồn, trong đời sống, trong văn hóa và trong chính trí tuệ của người Việt Nam.
Đã đến lúc chúng ta không chỉ tự hào rằng đức tin Công giáo đã bén rễ trên quê hương Việt Nam. Đã đến lúc phải can đảm hỏi: Từ những bộ rễ đã ăn sâu vào mảnh đất này, chúng ta đang chuẩn bị những hoa trái nào để một ngày kia có thể khiêm tốn đặt lên bàn tiệc chung của Giáo hội hoàn vũ?
Bởi một hạt giống được mang từ phương xa chỉ thực sự hoàn thành hành trình của nó khi không còn chỉ được nhắc nhớ như một món quà đã đến, nhưng trở thành một cây sống động, có khả năng trổ hoa, kết trái và tiếp tục trao ban sự sống. Và một Giáo hội đã nhận quá nhiều hồng ân sẽ chỉ thật sự trưởng thành khi biết rằng điều quý giá nhất mình có thể làm với những hồng ân ấy không phải là giữ chúng mãi cho riêng mình, mà là làm cho chúng sinh hoa trái để trao tặng.
Lm. Anmai, CSsR