ĐỪNG DÙNG PHẢN ỨNG CỦA NGƯỜI KHÁC ĐỂ ĐO GIÁ TRỊ CỦA CHÍNH MÌNH – Lm. Anmai, CSsR
Có một nỗi mệt rất âm thầm mà nhiều người mang theo suốt những năm tháng của đời mình: đó là luôn nhìn vào thái độ của người khác để biết mình có đáng quý hay không. Một tin nhắn được trả lời nhanh làm ta vui. Một lời hỏi thăm khiến ta thấy mình quan trọng. Một ánh mắt lạnh nhạt làm ta chùng xuống. Một lần bị bỏ quên khiến ta tự hỏi: “Có phải mình chẳng có ý nghĩa gì với họ?” Và rồi, chẳng biết từ bao giờ, chiếc cân đo giá trị của đời mình lại được đặt trong tay người khác. Họ vui với ta, ta thấy mình đáng yêu. Họ lạnh với ta, ta thấy mình vô nghĩa. Họ tìm đến, ta thấy mình quan trọng. Họ quay lưng, ta tưởng rằng mình không còn giá trị. Nhưng đó là một cách sống rất đau, bởi nếu giá trị của ta phụ thuộc vào phản ứng của người khác, thì chỉ cần một ánh mắt đổi thay, cả thế giới bên trong ta cũng có thể sụp đổ.
Khi muốn gần gũi với một người, sâu trong lòng ta thường không chỉ có tình cảm dành cho họ. Đôi khi còn có một câu hỏi mà chính ta cũng không nhận ra: “Nếu người ấy thương mình, phải chăng điều đó chứng minh mình đáng được thương?” Vì thế ta bắt đầu chờ đợi. Chờ một tin nhắn. Chờ một cuộc gọi. Chờ một lời hỏi han. Chờ người kia bước về phía mình thêm một chút. Và càng chờ, ta càng dễ đặt trái tim mình vào tay họ. Một ngày họ vui vẻ, ta hạnh phúc. Một ngày họ xa cách, ta buồn. Một ngày họ im lặng, tâm trí ta quay cuồng với hàng trăm câu hỏi: “Mình đã làm gì sai? Họ có chán mình rồi không? Có phải mình không đủ tốt?” Đáng sợ nhất không phải là người khác im lặng. Đáng sợ nhất là từ sự im lặng của họ, ta bắt đầu kết án chính mình.
Con người có một nhu cầu rất đẹp là được yêu và được thuộc về. Chúng ta được dựng nên cho tương quan, cho tình bạn, cho tình yêu, cho gia đình và cộng đoàn. Không ai trưởng thành bằng cách khép kín hoàn toàn trong chính mình. Nhưng giữa khát vọng được yêu và sự lệ thuộc vào tình yêu của người khác có một khoảng cách rất lớn. Khát vọng được yêu nói rằng: “Tôi muốn cùng bạn bước đi.” Sự lệ thuộc lại nói: “Nếu bạn không bước cùng tôi, tôi không biết mình là ai.” Tình yêu trưởng thành nói: “Tôi quý bạn, nhưng tôi không chiếm hữu bạn.” Sự bất an lại nói: “Bạn phải ở lại để tôi cảm thấy mình có giá trị.” Chính từ đó, rất nhiều đau khổ trong các mối quan hệ bắt đầu.
Có người cả ngày cầm điện thoại chỉ để chờ một dòng tin nhắn. Có người thấy người kia “đã xem” nhưng chưa trả lời là lòng bất an. Có người nhìn thái độ lạnh nhạt của một người rồi mất ngủ cả đêm. Có người đã hy sinh rất nhiều nhưng khi không nhận lại điều mình mong đợi thì cay đắng: “Tại sao tôi tốt với họ như thế mà họ vẫn không thương tôi?” Thật ra nhiều khi điều làm ta đau không chỉ là sự hờ hững của người khác, mà còn là một niềm tin rất sâu đang ẩn bên dưới: “Nếu họ không chọn mình, có nghĩa mình không đáng được chọn.” Nhưng hai điều ấy hoàn toàn khác nhau. Một người không chọn ta chỉ nói lên lựa chọn của họ; nó không phải bản án về giá trị của ta. Một người không hiểu ta không có nghĩa là ta không đáng được hiểu. Một người không yêu ta không có nghĩa là ta không đáng được yêu. Một người rời khỏi đời ta không có nghĩa là đời ta từ đó trở nên vô nghĩa.
Có những người dành cả tuổi trẻ để chạy theo sự công nhận. Họ cố trở nên vui vẻ hơn để được yêu. Cố dễ chịu hơn để không bị bỏ rơi. Cố hy sinh nhiều hơn để người khác cần đến mình. Cố giỏi hơn để được chú ý. Cố im lặng trước những tổn thương vì sợ nếu lên tiếng thì người kia sẽ rời đi. Cuối cùng, họ giữ được vài mối quan hệ nhưng lại đánh mất chính mình. Đó là một cái giá quá đắt. Không có tình yêu lành mạnh nào bắt bạn phải biến mình thành một con người khác chỉ để có quyền được ở lại trong cuộc đời ai đó.
Đức tin Kitô giáo trao cho chúng ta một cái nhìn còn sâu hơn nữa: giá trị của một con người không bắt đầu từ việc người khác nghĩ gì về họ, nhưng bắt đầu từ việc Thiên Chúa đã nghĩ gì về họ. Trước khi bạn làm được điều gì đáng kể, bạn đã được Thiên Chúa muốn bạn hiện hữu. Trước khi có ai biết tên bạn, Thiên Chúa đã biết bạn. Trước khi có người nào yêu bạn, bạn đã được bao bọc bởi tình yêu của Đấng Tạo Hóa. Giá trị của bạn không tăng lên vì có nhiều người khen và cũng không giảm đi vì có người chê. Bạn không quý hơn khi được tung hô và cũng chẳng kém quý khi bị lãng quên. Con người có thể thay đổi cách nhìn về bạn từng ngày, nhưng tình yêu của Thiên Chúa dành cho bạn không vận hành theo những thất thường ấy.
Có lẽ vì quên mất điều này nên ta dễ sống như một người đi ăn xin tình thương. Ta chìa trái tim ra trước người khác và âm thầm hỏi: “Xin hãy làm cho tôi cảm thấy mình có giá trị.” Nhưng không một con người nào đủ sức gánh trách nhiệm ấy cho ta. Người khác có thể yêu ta, nâng đỡ ta, an ủi ta, đồng hành với ta, nhưng họ không thể trở thành nền móng cuối cùng cho căn tính của ta. Bởi họ cũng mong manh như ta. Hôm nay họ mạnh, ngày mai họ yếu. Hôm nay họ hiểu, ngày mai có thể họ bối rối. Hôm nay họ ở gần, một ngày nào đó hoàn cảnh có thể đưa họ đi xa. Nếu toàn bộ bình an của ta được xây trên một con người, thì ta đã xây ngôi nhà của mình trên một nền móng vốn cũng đang rung chuyển.
Chỉ khi đặt căn tính của mình nơi Thiên Chúa, ta mới đủ tự do để yêu người khác mà không biến họ thành thần tượng. Ta có thể nói: “Tôi yêu bạn, nhưng tôi không bắt bạn phải chữa lành tất cả những khoảng trống trong tôi. Tôi quý sự hiện diện của bạn, nhưng giá trị đời tôi không tùy thuộc vào việc bạn ở hay đi. Tôi mong được bạn hiểu, nhưng nếu có một lúc bạn không thể hiểu, tôi vẫn biết mình là ai trước mặt Thiên Chúa.” Đó không phải lạnh lùng. Đó mới là nền tảng của một tình yêu trưởng thành.
Một trong những dấu hiệu của trưởng thành nội tâm là khi ta có thể chấp nhận rằng không phải ai ta yêu cũng sẽ yêu ta theo cách ta mong muốn. Không phải ai ta chân thành với cũng sẽ chân thành lại. Không phải ai ta giúp đỡ cũng biết ơn. Không phải ai ta cố hiểu cũng sẽ cố hiểu ta. Không phải mối quan hệ nào ta quý cũng kéo dài đến cuối đời. Có những người chỉ bước cùng ta một đoạn. Có những người xuất hiện để dạy ta một điều gì đó rồi rời đi. Có những cánh cửa đóng lại không phải vì ta vô giá trị, mà đơn giản vì hành trình của hai người đã đến lúc rẽ sang hai hướng khác nhau.
Đừng vì một người không nhận ra ánh sáng trong bạn mà vội kết luận rằng bạn không có ánh sáng. Một bông hoa không mất vẻ đẹp chỉ vì có người đi ngang mà không nhìn thấy nó. Một viên ngọc không trở thành viên đá chỉ vì rơi vào tay người không biết giá trị của nó. Và bạn cũng vậy. Sự hờ hững của người khác không có quyền định nghĩa bạn. Lời từ chối của họ không phải là tên của bạn. Việc họ rời đi không phải là bản án dành cho cuộc đời bạn.
Có những khoảng cách giữa người với người không sinh ra để làm ta đau, mà để dạy ta phân định. Nhờ một người không bước tới, ta nhận ra lâu nay mình đã chạy quá xa về phía họ. Nhờ một người im lặng, ta nhận ra lâu nay mình đã phụ thuộc quá nhiều vào tiếng nói của họ. Nhờ một người rời đi, ta nhận ra đã đến lúc trở về với chính mình. Có những cuộc chia xa đau đớn nhưng lại cứu ta khỏi việc tiếp tục đánh mất bản thân. Có những cánh cửa khép lại khiến ta khóc rất lâu, nhưng nhiều năm sau nhìn lại, ta mới hiểu rằng chính cánh cửa đóng ấy đã đưa ta đến một con đường bình an hơn.
Đôi khi điều ta gọi là “yêu” thực ra đang pha lẫn rất nhiều nỗi sợ: sợ cô đơn, sợ bị bỏ lại, sợ không còn ai cần mình, sợ phải bắt đầu lại, sợ một ngày thức dậy và phát hiện mình không còn quan trọng với người kia. Bởi vậy ta níu. Ta hỏi. Ta kiểm tra. Ta cố tìm dấu hiệu. Ta muốn người kia chứng minh mãi rằng họ vẫn thương mình. Nhưng tình yêu càng bị ép phải chứng minh, nó càng trở nên nặng nề. Một mối quan hệ đẹp không phải là nơi hai người liên tục phải trấn an nỗi bất an của nhau, mà là nơi cả hai có đủ tự do để đến gần nhau mà không đánh mất chính mình.
Hãy thử một lần ngừng hỏi: “Người ấy nghĩ gì về mình?” và bắt đầu hỏi: “Thiên Chúa đang mời mình trở thành người thế nào?” Hãy ngừng hỏi: “Tại sao họ không nhìn thấy giá trị của mình?” và hỏi: “Mình có đang sống xứng đáng với phẩm giá Thiên Chúa ban cho mình không?” Khi câu hỏi thay đổi, đời sống cũng thay đổi. Ta không còn phải chạy theo mọi ánh mắt. Không còn phải giải thích mình cho tất cả mọi người. Không còn phải chiến đấu để được ai đó công nhận. Ta bắt đầu sống từ bên trong thay vì sống bằng tiếng vỗ tay từ bên ngoài.
Điều này không có nghĩa là ta không cần người khác. Ta vẫn cần yêu và được yêu, cần bạn bè, cần gia đình, cần một bờ vai khi mỏi mệt. Nhưng khác biệt nằm ở chỗ: người khác trở thành quà tặng chứ không phải nguồn sống duy nhất của ta. Khi họ hiện diện, ta biết ơn. Khi họ phải đi, ta đau nhưng không sụp đổ. Khi họ hiểu ta, ta vui. Khi họ chưa hiểu, ta vẫn giữ được bình an. Khi được yêu, ta đón nhận. Khi bị từ chối, ta vẫn biết phẩm giá mình không bị lấy mất.
Và cũng đừng biến lời “hãy yêu chính mình” thành một thái độ đóng kín. Yêu mình theo tinh thần Kitô giáo không phải đặt cái tôi lên trên hết, càng không phải sống ích kỷ. Yêu mình là biết đón nhận bản thân như một thụ tạo được Thiên Chúa yêu, biết chăm sóc đời sống nội tâm, biết tôn trọng giới hạn của mình, biết không cho phép người khác chà đạp phẩm giá mình và cũng không dùng sự tổn thương của mình để làm tổn thương người khác. Yêu mình đúng nghĩa là để tình yêu Thiên Chúa chữa lành ta đến mức ta không còn phải ăn xin tình thương nữa, nhưng có thể bước vào đời với đôi tay đủ đầy để trao ban.
Bạn có thể rất yêu một người mà vẫn để họ tự do. Bạn có thể rất quý một mối quan hệ mà vẫn chấp nhận rằng nó có thể thay đổi. Bạn có thể mong ai đó ở lại nhưng không ép họ ở lại. Bạn có thể đau khi mất một người nhưng không vì thế mà mất luôn chính mình. Đó là sự trưởng thành rất đẹp: trái tim vẫn mềm nhưng không yếu; vẫn biết yêu nhưng không chiếm hữu; vẫn biết nhớ nhưng không bám víu; vẫn có thể khóc nhưng sau nước mắt vẫn biết đứng lên và tiếp tục đi.
Hãy nhớ rằng có những người sẽ không bao giờ hiểu hết bạn. Có những tấm lòng bạn sẽ không bao giờ bước vào được. Có những câu chuyện sẽ mãi dang dở. Có những lời giải thích dù chân thành đến đâu cũng không làm thay đổi cách người khác nhìn mình. Và điều đó cũng không sao. Bạn không được sinh ra để trở thành người vừa lòng tất cả. Đức Giêsu đã yêu thương đến tận cùng mà vẫn có người hiểu lầm Người, chống đối Người, bỏ Người và đóng đinh Người. Nếu chính Con Thiên Chúa cũng không chọn sống bằng sự tán thưởng của đám đông, tại sao ta lại trao quyền quyết định giá trị của mình cho những phản ứng rất đổi thất thường của con người?
Điều cần học không phải là làm thế nào để mọi người yêu mình, mà là làm thế nào để vẫn sống tử tế khi không được yêu như mình mong đợi; vẫn sống chân thành khi bị hiểu lầm; vẫn yêu thương nhưng không đánh mất ranh giới; vẫn tha thứ nhưng không đồng nghĩa với việc cho phép người khác tiếp tục làm tổn thương mình; vẫn có trái tim rộng mở mà không đặt chìa khóa bình an của mình vào tay bất cứ ai.
Có thể hôm nay bạn đang buồn vì một người đã trở nên xa cách. Có thể bạn đang nhìn màn hình điện thoại và chờ một tin nhắn không đến. Có thể bạn đã cố rất nhiều nhưng người kia vẫn hờ hững. Có thể trong lòng đang có một câu hỏi rất đau: “Tôi đã làm gì mà họ không còn cần tôi nữa?” Hãy cho phép mình buồn. Đừng giả vờ mạnh mẽ. Nhưng giữa nỗi buồn ấy, xin đừng quên một điều: việc một người không cần bạn theo cách bạn mong đợi không có nghĩa là cuộc đời này không cần sự hiện diện của bạn. Một cánh cửa đóng lại không có nghĩa là tất cả các cánh cửa đều đóng. Một người không nhìn thấy giá trị của bạn không có nghĩa là Thiên Chúa đã ngừng nhìn bạn bằng ánh mắt yêu thương.
Rồi một ngày, khi đủ bình an, bạn sẽ nhìn lại và nhận ra: có những mối quan hệ mình từng cố níu bằng tất cả sức lực, nhưng khi buông ra lại thấy lòng nhẹ hơn. Có những người mình từng nghĩ rằng không thể sống thiếu họ, nhưng hóa ra mình vẫn sống, vẫn trưởng thành, vẫn cầu nguyện, vẫn yêu thương và thậm chí còn trở thành một con người sâu sắc hơn sau cuộc chia xa ấy. Khi đó ta mới hiểu: Thiên Chúa đôi khi không lấy một người ra khỏi đời ta để trừng phạt ta. Có khi Người chỉ đang trả lại cho ta chính mình.
Thế nên, xin đừng dùng phản ứng của người khác để đo giá trị của bản thân. Đừng lấy một tin nhắn chưa được trả lời làm thước đo phẩm giá. Đừng lấy một cuộc chia tay làm bằng chứng rằng mình không đáng yêu. Đừng lấy sự lạnh nhạt của ai đó làm câu trả lời cho câu hỏi “Tôi là ai?”. Giá trị của bạn sâu hơn rất nhiều so với những điều ấy. Bạn là một cuộc đời được Thiên Chúa gọi tên, là một linh hồn được cứu chuộc bằng tình yêu, là một câu chuyện Người vẫn đang viết dù đôi lúc bạn chưa hiểu nổi những chương đang diễn ra.
Hãy cứ yêu, nhưng yêu trong tự do. Hãy cứ mong được gần gũi, nhưng đừng đánh đổi phẩm giá để giữ một người. Hãy cứ mở lòng, nhưng đừng trao cho bất kỳ ai quyền quyết định bạn có đáng được yêu hay không. Ai đến, hãy biết ơn. Ai ở lại, hãy trân trọng. Ai phải đi, hãy cầu chúc bình an. Và sau tất cả, hãy trở về với Thiên Chúa, bởi có một nơi bạn không bao giờ phải chứng minh rằng mình xứng đáng được yêu: đó là trong trái tim của Người.
Đến một lúc nào đó, bạn sẽ không còn phải hỏi: “Tại sao người ấy không yêu tôi đủ nhiều?” Bạn sẽ bình thản hơn và hỏi: “Trong mối quan hệ này, tôi có đang sống đúng với phẩm giá và tình yêu mà Thiên Chúa dành cho tôi không?” Đó là lúc bạn bắt đầu trưởng thành. Bạn không ngừng yêu người khác; bạn chỉ thôi dùng họ làm tấm gương quyết định giá trị của mình.
Và biết đâu, khi bạn không còn chạy theo ai để xin họ xác nhận rằng mình đáng yêu, bạn lại trở thành một con người bình an hơn, tự do hơn và đẹp hơn. Khi ấy, nếu một người thật sự bước vào đời bạn, hai người sẽ không gặp nhau như hai khoảng trống cố lấp đầy cho nhau, nhưng như hai con người đã biết đứng vững, tự nguyện bước cạnh nhau. Không ai phải chạy theo. Không ai phải giữ chặt. Không ai phải liên tục chứng minh tình yêu. Chỉ có hai tâm hồn biết tôn trọng, thấu hiểu, nâng đỡ và cùng hướng về Thiên Chúa.
Có những khoảng cách không sinh ra để khiến ta nghĩ rằng mình không đáng được yêu. Chúng được phép xuất hiện để ta nhận ra rằng có những nơi mình không cần phải cố bước vào nữa. Có những người không phải là nơi mình thuộc về. Có những cánh cửa ta không cần tiếp tục gõ. Và có một cánh cửa luôn mở: cánh cửa của Đấng đã biết tất cả những yếu đuối, vụng về, đổ vỡ và bất toàn của ta mà vẫn nói rằng: “Con thuộc về Ta.”
Khi thực sự tin điều ấy, bạn sẽ không còn phải sống cuộc đời mình như một cuộc thi tìm kiếm sự công nhận. Bạn sẽ có thể bình thản bước đi, yêu người cần yêu, buông điều cần buông, giữ những gì đáng giữ, biết ơn người ở lại và cầu chúc cho người rời đi. Bởi cuối cùng, điều làm nên giá trị của một con người không phải là có bao nhiêu người chạy theo họ, bao nhiêu người nhắn tin cho họ, bao nhiêu người khen họ, hay có ai sợ mất họ hay không. Giá trị sâu xa nhất của một đời người nằm ở sự thật rất đơn sơ nhưng vô cùng lớn lao: **tôi được Thiên Chúa yêu, vì thế tôi có giá trị; và chẳng một sự lạnh nhạt, từ chối hay ra đi nào của con người có thể tước khỏi tôi tình yêu ấy.**
Lm. Anmai, CSsR