GIỮ ĐƯỢC MỘT CÁI ĐẦU BIẾT NGHĨ GIỮA THỜI ĐẠI AI Lm. Anmai, CSsR.
Trong kỷ nguyên AI phát triển chóng mặt, có một điều khiến tôi suy nghĩ rất lâu: người thông minh của thời đại này có lẽ không còn được nhận ra đơn giản qua việc họ biết bao nhiêu công cụ, viết câu lệnh nhanh đến đâu, hay tạo ra bao nhiêu sản phẩm chỉ trong vài phút. Những khả năng ấy hữu ích, và ai biết sử dụng chúng cách khôn ngoan đều có thêm cơ hội để học hỏi, làm việc và sáng tạo. Nhưng nếu hỏi điều gì thật sự đáng quý giữa một thế giới mà câu trả lời có thể xuất hiện gần như tức thì, tôi nghĩ đến một khả năng âm thầm hơn: giữ được sự tập trung, còn muốn tự mình suy nghĩ, và có đủ kiên nhẫn để học một điều mới cho đến khi nó trở thành kiến thức của chính mình.
Ngày trước, khi không biết một điều gì, chúng ta phải tìm sách, hỏi người có kinh nghiệm, thử làm, làm sai rồi sửa. Quá trình ấy chậm, đôi lúc mệt, có khi khiến ta bực bội vì mãi không hiểu. Bây giờ, chỉ cần gõ một câu hỏi, ta có thể nhận được lời giải thích, ví dụ, bản tóm tắt, thậm chí một bản hoàn chỉnh trông rất thuyết phục. Cái khó ngày xưa là tìm được câu trả lời. Cái khó hôm nay là sau khi đã có câu trả lời, ta có thật sự hiểu nó hay không.
Tôi có thể nhờ AI giải thích một cuốn sách mà tôi chưa đọc. Tôi có thể yêu cầu nó tóm tắt một vấn đề mà tôi chưa từng ngồi xuống tìm hiểu. Tôi có thể có ngay một bài viết về điều tôi mới chỉ nghĩ thoáng qua. Tất cả đều rất tiện. Nhưng sự tiện lợi ấy cũng đặt ra một câu hỏi hơi đau: nếu mọi bước khó đều có thể được làm hộ, liệu tôi còn đủ sức đi qua một bước khó nào bằng chính đôi chân mình?
Có những câu trả lời tôi đọc xong và thấy mình hiểu ngay. Nhưng vài giờ sau, khi không còn nhìn vào màn hình, tôi lại không thể giải thích chúng bằng lời của mình. Có những ý tưởng tôi tưởng đã nắm được vì chúng được trình bày rất sáng sủa. Đến lúc phải áp dụng vào một trường hợp hơi khác, tôi mới nhận ra mình chỉ quen mặt chữ, chứ chưa thật sự đi vào vấn đề. Tôi đã nhận được thông tin, nhưng chưa kịp biến thông tin ấy thành hiểu biết. Tôi đã có một sản phẩm, nhưng chưa chắc đã trải qua việc học.
Kiến thức của mình không hình thành vào khoảnh khắc một câu trả lời xuất hiện trên màn hình. Nó hình thành khi tôi dừng lại, đặt câu hỏi, liên hệ với điều mình đã biết, nhận ra chỗ mình chưa hiểu, thử diễn đạt lại, đem ra sử dụng và chấp nhận sửa sai. Nó cần một phần lao động bên trong mà không công cụ nào có thể làm thay hoàn toàn. Công cụ có thể giúp tôi đi nhanh hơn trên con đường học tập; còn việc đôi chân tôi có thật sự khỏe lên hay không, điều ấy phụ thuộc vào cách tôi bước đi.
Tôi nghĩ đến một người học ngoại ngữ. AI có thể dịch cả đoạn văn trong vài giây, sửa từng lỗi ngữ pháp, gợi ý cách nói tự nhiên hơn. Đó là một người trợ giúp tuyệt vời. Nhưng nếu lần nào gặp một câu khó tôi cũng lập tức đưa cho máy dịch, lần nào cần diễn đạt tôi cũng đợi một câu có sẵn, thì sau nhiều tháng sử dụng, tôi có thể giao tiếp thuận tiện hơn nhờ công cụ mà vẫn chưa nói được điều mình muốn nói khi chỉ có một mình. Sự hỗ trợ giúp tôi hoàn thành việc trước mắt; việc học đòi hỏi tôi còn phải quay lại hỏi: “Tại sao câu này được viết như thế? Nếu đổi hoàn cảnh thì tôi sẽ nói thế nào? Tôi có thể tự nói lại mà không nhìn mẫu không?”
Tôi cũng nghĩ đến người viết. AI có thể gợi ý dàn ý, tìm một cách mở đầu, chỉ ra đoạn văn lủng củng. Nhưng có một khoảnh khắc người viết phải ở lại với trang giấy trắng và tự hỏi: “Rốt cuộc tôi muốn nói điều gì? Tôi đã thật sự sống, thấy, hiểu và tin điều này chưa?” Nếu bỏ qua câu hỏi ấy, bài viết có thể trôi chảy mà vẫn thiếu một con người ở bên trong. Chữ nghĩa có thể đẹp, nhưng người viết không lớn lên cùng những chữ mình ký tên.
Điều làm tôi bận tâm hơn cả là khả năng tập trung. Muốn hiểu sâu một điều, tôi phải ở lại với nó đủ lâu. Tôi phải chịu được vài phút chưa có kết quả, vài trang đọc chưa thấy rõ ý chính, một bài toán chưa tìm ra lối, một câu hỏi chưa thể trả lời ngay. Nhưng tôi đang sống giữa quá nhiều lời mời rời đi. Một thông báo hiện lên. Một ý tưởng khác chen vào. Một câu hỏi phụ khiến tôi mở thêm vài trang. Chưa kịp đi hết chiều sâu của vấn đề thứ nhất, tôi đã đứng trước mười vấn đề mới.
Có lúc tôi làm việc cả ngày mà vẫn thấy mình chưa thật sự ở trọn vẹn với việc nào. Tôi đọc rất nhiều nhưng nhớ rất ít. Tôi lưu rất nhiều tài liệu nhưng hiếm khi trở lại. Tôi hỏi rất nhiều nhưng chưa dành thời gian suy nghĩ về câu trả lời. Bề ngoài, tôi luôn bận rộn, luôn cập nhật, luôn tiếp xúc với tri thức. Bên trong, tâm trí tôi bị kéo đi liên tục đến mức khó nghe rõ một ý nghĩ của chính mình.
Tập trung, vì thế, không chỉ là một kỹ năng để làm việc hiệu quả hơn. Đó còn là cách tôi đối xử với điều trước mặt. Khi đọc một trang sách cho đến hết, tôi cho tác giả và tư tưởng của họ một cơ hội được nói trọn câu. Khi lắng nghe một người mà không vội nhìn điện thoại, tôi cho họ biết sự hiện diện của họ có ý nghĩa. Khi ngồi lại với một vấn đề khó, tôi thừa nhận rằng những gì đáng hiểu thường cần thời gian. Và khi không vội lấp đầy mọi khoảng trống bằng nội dung mới, tôi tạo một chỗ để suy nghĩ của mình có thể hình thành.
Nhiều người sợ cảm giác “mình đang chậm hơn người khác”. Người ta vừa học một công cụ mới, tôi còn chưa dùng thành thạo công cụ cũ. Người ta vừa đăng một bài phân tích về xu hướng mới, tôi vẫn đang đọc lại những khái niệm nền tảng. Người ta tạo được mười thứ trong một buổi chiều, tôi chỉ làm xong một việc sau khi sửa đi sửa lại. Cảm giác ấy rất thật. Nhưng càng sống trong nhịp đua đó, tôi càng muốn hỏi: nhanh hơn để đi đâu? Nếu tôi chạy rất nhanh qua mọi đề tài mà chẳng điều gì ở lại trong mình, sự nhanh nhẹn ấy đã đem lại cho tôi điều gì?
Có những sự chậm rãi là cần thiết. Một bác sĩ cần hiểu người bệnh, chứ không chỉ đọc được kết quả tìm kiếm. Một người thầy cần hiểu học trò, chứ không chỉ có giáo án soạn rất nhanh. Một người làm cha, làm mẹ cần nhận ra điều đứa con chưa nói, chứ không chỉ thu thập đủ lời khuyên về cách nuôi dạy con. Một người mục tử cần biết lắng nghe hoàn cảnh và nỗi đau cụ thể của một con người, chứ không chỉ tìm được một câu trả lời đúng về mặt chữ nghĩa. Công cụ có thể cung cấp dữ liệu, mở thêm góc nhìn, giúp chuẩn bị chu đáo hơn. Nhưng sự chú tâm, phán đoán và trách nhiệm đối với con người trước mặt vẫn là phần việc của chúng ta.
Suy nghĩ độc lập cũng vậy. Nó không có nghĩa là tôi phải nghi ngờ tất cả, tự mình phát minh lại mọi điều hay từ chối sự giúp đỡ. Không ai học mà không nhờ người khác. Không ai trưởng thành mà chỉ sống bằng những ý tưởng do mình tạo ra. Suy nghĩ độc lập là khi nghe một câu trả lời hay, tôi vẫn có thể hỏi nó dựa trên điều gì; khi gặp một ý kiến được nhiều người tán thành, tôi vẫn đủ bình tĩnh xem nó có đúng với sự thật và hoàn cảnh hay không; khi được gợi ý một hướng đi rất hấp dẫn, tôi vẫn nhớ mình phải chịu trách nhiệm về lựa chọn cuối cùng.
Khả năng ấy đặc biệt quan trọng vì một câu trả lời mạch lạc rất dễ tạo cảm giác đáng tin. Đôi khi điều sai không đến với chúng ta trong dáng vẻ vụng về. Nó đến bằng một giọng điệu tự tin, một cấu trúc sáng sủa, những câu văn nghe rất hợp lý. Nếu tôi đã quen nhận lấy mọi thứ được trình bày trôi chảy, tôi có thể đánh mất thói quen hỏi lại. Tôi sẽ không còn phân biệt rõ điều đã được kiểm chứng với điều chỉ được diễn đạt hay. Tôi có thể đưa ra quyết định theo một lập luận mà mình chưa từng xem xét đến cùng.
Một người giữ được khả năng suy nghĩ độc lập không nhất thiết là người trả lời nhanh nhất trong phòng. Có khi họ là người dám nói: “Tôi chưa biết.” Có khi họ xin thêm thời gian để đọc nguồn gốc của một thông tin. Có khi họ đặt một câu hỏi tưởng như rất đơn giản: “Chúng ta đang giải quyết vấn đề nào?” Họ biết rằng sự khiêm tốn trước điều mình chưa hiểu là khởi đầu của trí tuệ. Họ không cần giả vờ thông thạo mọi thứ chỉ vì thời đại này luôn có sẵn một công cụ để tạo ra dáng vẻ thông thạo.
Tôi càng nghĩ càng thấy ranh giới quan trọng không nằm ở chỗ có dùng AI hay không. Ranh giới ấy nằm trong cách tôi dùng nó. Tôi có thể nhờ AI giải thích một khái niệm khó, rồi tự lấy giấy bút viết lại bằng lời của mình. Tôi có thể nhờ nó chất vấn lập luận của tôi, thay vì chỉ bảo nó tán thành. Tôi có thể dùng nó để tìm những điểm mình bỏ sót, rồi tự kiểm tra các thông tin quan trọng. Tôi có thể để nó giúp mình bắt đầu một công việc đang bị mắc kẹt, nhưng không trao luôn cho nó quyền quyết định điều tôi tin, điều tôi nói và điều tôi làm.
Sau mỗi lần được hỗ trợ, có lẽ tôi cần tự hỏi vài điều rất giản dị: Nếu đóng màn hình lại, tôi có thể giải thích điều vừa học cho một người khác không? Tôi có biết vì sao mình chọn cách làm này không? Tôi có nhận ra điểm nào còn chưa chắc chắn không? Tôi có thể làm một phần công việc ấy khi không có công cụ bên cạnh không? Và quan trọng hơn, sau khi hoàn thành nhanh hơn, tôi có hiểu biết hơn một chút nào không?
Những câu hỏi đó giúp tôi nhìn lại mối quan hệ của mình với sự thuận tiện. Sự thuận tiện vốn là một điều tốt. Nhờ nó, tôi có thể dành thời gian cho những việc có ý nghĩa hơn. Nhưng nếu mỗi phút tiết kiệm được lại chỉ được dùng để nhét thêm một việc khác vào ngày sống, tôi sẽ luôn có cảm giác thiếu thời gian. Nếu mỗi khó khăn vừa xuất hiện đã lập tức được chuyển đi, tôi có thể đánh mất cả sức bền để đối diện với khó khăn. Có những đoạn đường mệt nhọc mà chính việc tự đi qua giúp tôi thay đổi.
Học một điều mới cho đến khi nó trở thành kiến thức của mình cũng có nghĩa là chấp nhận sự lúng túng. Ban đầu tôi hiểu sai. Tôi dùng một khái niệm chưa đúng. Tôi đặt một câu hỏi mà người khác có thể cho là quá cơ bản. Tôi đọc đi đọc lại vẫn chưa thông. Những giây phút đó dễ làm tôi xấu hổ, nhất là khi chung quanh ai cũng có vẻ nắm bắt rất nhanh. Nhưng không ai thực sự học mà chưa từng đứng ở nơi mình chưa biết. Nếu tôi luôn tìm cách che giấu sự lúng túng bằng một câu trả lời hoàn chỉnh có sẵn, tôi sẽ bỏ lỡ chính phần việc đang giúp trí óc mình trưởng thành.
Tôi nhớ cảm giác lần đầu hiểu được một vấn đề sau nhiều ngày vật lộn. Lời giải có thể không mới đối với thế giới, nhưng đối với tôi, nó là một khám phá. Trước đó, tôi chỉ lặp lại điều người khác nói. Sau đó, tôi bắt đầu nhìn thấy vì sao điều ấy đúng, nó liên hệ với những gì mình đã biết ra sao, và có thể dùng ở đâu. Niềm vui ấy khác với niềm vui của việc có một đáp án ngay lập tức. Nó lặng hơn, sâu hơn, và ở lại lâu hơn. Nó cho tôi niềm tin rằng mình có thể tiếp tục học những điều chưa biết.
Vì vậy, nếu phải nói về sự thông minh trong thời đại AI, tôi không muốn chỉ đếm số công cụ một người thành thạo. Tôi muốn nhìn cách họ đối diện với một điều khó hiểu. Họ có đủ kiên nhẫn để đọc kỹ không? Họ có dám sửa ý kiến khi gặp bằng chứng tốt hơn không? Họ có thể nhận ra một câu trả lời chưa ổn dù nó được viết rất đẹp không? Họ có biết đặt câu hỏi đúng trước khi đi tìm lời giải không? Họ có khả năng biến những gì học được thành một quyết định sáng suốt, một công việc tử tế, một cách sống có trách nhiệm không?
Một người biết rất nhiều mẹo sử dụng công cụ có thể làm tôi ấn tượng. Nhưng một người vẫn còn sự chú ý nguyên vẹn, vẫn có thể ngồi xuống học từ đầu một điều khó, vẫn biết phân biệt giữa điều mình hiểu và điều mình chỉ vừa đọc qua, khiến tôi kính trọng hơn. Bởi điều ấy không thể có sau vài cú nhấp chuột. Nó được xây bằng thời gian, sự trung thực với bản thân và lòng kiên nhẫn qua rất nhiều lần chưa biết.
Tôi cũng không muốn lý tưởng hóa khả năng tự lực đến mức coi việc nhờ giúp đỡ là yếu đuối. Có những người phải làm nhiều việc cùng lúc, chăm sóc gia đình, xoay xở mưu sinh; một công cụ giúp họ giảm gánh nặng là điều rất đáng mừng. Có những người nhờ AI mà lần đầu tiên dám học một lĩnh vực trước đây tưởng quá xa tầm với. Tôi thấy đó là một cơ hội đẹp. Vấn đề không nằm ở việc được giúp, mà ở chỗ sau khi được giúp, tôi có thêm khả năng đứng vững hay ngày càng không dám bước nếu thiếu một lời nhắc bên ngoài.
Có lẽ chúng ta cần học cách sử dụng AI như một người bạn đồng hành biết đặt thêm câu hỏi cho trí óc, chứ không chỉ là nơi nhận những câu trả lời cuối cùng. Khi học, tôi có thể xin một lời giải thích vừa sức, rồi thử tự giải thích lại. Khi viết, tôi có thể xin góp ý về những chỗ mơ hồ, rồi tự quyết định câu nào đúng với điều mình muốn nói. Khi nghiên cứu, tôi có thể nhờ gợi mở các hướng tìm hiểu, rồi quay về nguồn và tự cân nhắc. Khi đứng trước một quyết định liên quan đến con người, tôi có thể tham khảo thêm cách nhìn, nhưng phải dành chỗ cho lương tâm, sự lắng nghe và trách nhiệm của mình.
Đôi khi để giữ được khả năng ấy, tôi phải làm những việc rất nhỏ: đọc một bài cho hết trước khi mở bài khác; tắt thông báo trong lúc học; ghi lại bằng tay một ý quan trọng; thử trả lời trước khi hỏi máy; dành vài phút im lặng sau khi đọc xong thay vì lập tức tìm thêm nội dung. Những việc nhỏ ấy không làm tôi trở thành một con người xuất chúng trong một sớm một chiều. Chúng chỉ giúp tâm trí tôi có chỗ để thở, để nhớ, để kết nối và để hiểu.
Tôi muốn giữ lại cả quyền được suy nghĩ chậm. Quyền đọc một câu rồi thấy nó chưa rõ. Quyền đặt ra một câu hỏi chưa hay. Quyền thay đổi ý kiến sau khi hiểu thêm. Quyền nói bằng giọng của mình, dù câu chữ không bóng bẩy bằng một bản được tạo ra trong vài giây. Bởi nếu một ngày tôi có thể sản xuất rất nhiều điều mà không còn biết điều nào thật sự xuất phát từ suy nghĩ và kinh nghiệm của mình, tôi sẽ thấy một khoảng trống rất lớn ở bên trong sự tiện lợi ấy.
Tương lai chắc chắn còn mang đến nhiều công cụ mạnh hơn. Tôi mong mình biết sử dụng chúng, biết học điều mới và không khép cửa trước tiến bộ. Nhưng đồng thời, tôi mong mình còn giữ được niềm vui đọc một trang sách khó, sự nhẫn nại đi hết một câu hỏi, lòng can đảm nói “tôi chưa hiểu”, và niềm vui rất người khi cuối cùng có thể thốt lên: “À, bây giờ tôi hiểu rồi.”
Có thể người thông minh giữa thời đại này không phải người luôn có câu trả lời sớm nhất. Đó là người biết câu trả lời nào cần kiểm tra, câu hỏi nào cần ở lại lâu hơn, công việc nào cần chính mình hiện diện. Là người dùng được những công cụ rất mới mà vẫn không bỏ rơi những khả năng rất căn bản của con người: chú ý, suy xét, học hỏi, ghi nhớ, đối thoại và chịu trách nhiệm.
AI có thể giúp tôi làm được nhiều việc hơn trước. Tôi biết ơn điều đó. Nhưng tôi vẫn muốn, sau mỗi lần gấp máy lại, điều còn ở lại không chỉ là một tệp đã hoàn thành hay một câu trả lời đã được sao chép. Tôi muốn trong mình có thêm một chút hiểu biết, một chút sáng suốt, một chút khả năng tự bước tiếp. Bởi rốt cuộc, điều đáng quý nhất của việc học không chỉ là có được thứ mình cần ngay hôm nay. Đó là qua từng lần kiên nhẫn học thật, chính tôi cũng trở thành một con người có khả năng hiểu sâu hơn, nghĩ rõ hơn và sống có ý thức hơn vào ngày mai.
Lm. Anmai, CSsR.