8 GIAI ĐOẠN MỌI CẶP VỢ CHỒNG ĐỀU PHẢI TRẢI QUA – Lm. Anmai, CSsR
Hôn nhân không phải là một bức ảnh cưới đẹp được chụp trong một ngày, nhưng là một cuốn phim rất dài được viết bằng cả cuộc đời. Trong cuốn phim ấy có những ngày người ta nhìn nhau bằng ánh mắt say mê, nhưng cũng có những ngày chỉ cần nghe tiếng dép của nhau ngoài cửa đã thấy mệt. Có lúc hai người tưởng rằng không thể sống thiếu nhau, nhưng cũng có những lúc ngồi ngay bên cạnh mà lại cảm thấy xa nhau đến vô cùng. Có những năm tháng ngọt ngào đến mức người ta nghĩ mình đã chọn đúng người nhất trên đời, và cũng có những giai đoạn cay đắng đến mức người ta tự hỏi: “Ngày ấy tại sao mình lại cưới người này?” Chính vì thế, điều cần hiểu ngay từ đầu là hôn nhân không đứng yên. Tình yêu vợ chồng cũng không đứng yên. Nó có những mùa, những nhịp, những khúc quanh. Có mùa xuân của say mê, mùa hè của va chạm, mùa thu của trưởng thành và cả mùa đông của im lặng, bệnh tật, tuổi già. Điều làm nên một cuộc hôn nhân bền vững không phải là hai người không bao giờ đi qua mùa đông, nhưng là sau mỗi mùa đông vẫn còn đủ yêu thương để chờ mùa xuân trở lại.
**Giai đoạn thứ nhất: MẶN NỒNG VÀ LÝ TƯỞNG HÓA NHAU.** Đây thường là giai đoạn đẹp nhất và cũng dễ nhất. Hai người vừa bước vào đời sống chung với bao háo hức, bao dự định và rất nhiều thiện chí. Một câu hỏi han cũng làm ấm lòng. Một tin nhắn cũng đủ khiến người kia mỉm cười. Một bữa cơm đơn sơ vẫn có thể trở thành kỷ niệm. Người ta dễ bỏ qua những khuyết điểm nhỏ và phóng đại những điều đáng yêu nơi người bạn đời. Anh thấy cô dịu dàng, dễ thương, biết quan tâm; cô thấy anh mạnh mẽ, chu đáo, đáng tin. Cả hai đều tin rằng tình yêu của mình khác với mọi tình yêu khác và có lẽ sẽ không bao giờ đổi thay. Giai đoạn này rất cần thiết, bởi nó tạo nên vốn liếng tình cảm ban đầu cho đời sống hôn nhân. Nhưng nó cũng có một giới hạn: người ta thường yêu một hình ảnh đẹp về nhau nhiều hơn là đã thật sự hiểu con người thật của nhau. Vì thế, đừng vội nghĩ rằng hôn nhân tốt đẹp chỉ khi cảm giác ban đầu vẫn còn nguyên vẹn. Tình yêu trưởng thành không phải là mãi nhìn nhau qua lớp sương màu hồng, mà là đến ngày lớp sương ấy tan đi, ta vẫn lựa chọn ở lại.
**Giai đoạn thứ hai: VA CHẠM VỚI CON NGƯỜI THẬT.** Khi đời sống chung bắt đầu đi vào nề nếp, những điều rất nhỏ cũng có thể trở thành vấn đề. Chuyện giờ giấc, tiền bạc, ăn uống, ngủ nghỉ, cách nuôi dạy con, quan hệ với cha mẹ hai bên, việc nhà, cách tiêu tiền, cách nói chuyện, thói quen sử dụng điện thoại, cả cách nặn tuýp kem đánh răng cũng có thể gây khó chịu. Trước khi cưới, người ta gặp nhau trong những giờ đẹp nhất. Sau khi cưới, người ta gặp nhau trong tất cả những giờ còn lại: khi mệt, khi cáu, khi thất bại, khi đau bệnh, khi thiếu tiền, khi áp lực, khi không muốn nói chuyện. Và chính lúc đó, ta mới thật sự biết mình đã kết hôn với một con người, chứ không phải với một giấc mơ. Đây là lúc rất nhiều thất vọng xuất hiện. Nhưng thất vọng không nhất thiết là dấu hiệu cho thấy đã cưới sai người. Nhiều khi thất vọng chỉ đơn giản là lúc ta bắt đầu nhìn thấy đúng người. Hôn nhân trưởng thành bắt đầu từ chỗ thôi hỏi: “Tại sao anh không giống như em mong?” hoặc “Tại sao cô ấy không giống ngày xưa?”, để chuyển sang câu hỏi khác: “Tôi phải học yêu con người thật này như thế nào?”
**Giai đoạn thứ ba: TRANH GIÀNH QUYỀN KIỂM SOÁT.** Sau những va chạm ban đầu, một cuộc chiến âm thầm thường xuất hiện: ai sẽ quyết định? Ai phải thay đổi? Ai đúng hơn? Gia đình sẽ sống theo nếp của bên nội hay bên ngoại? Tiền ai giữ? Con nghe ai? Việc gì phải ưu tiên? Những tranh luận ban đầu có thể chỉ xoay quanh một việc rất nhỏ, nhưng sâu bên dưới thường là nhu cầu được tôn trọng, được công nhận và được lắng nghe. Nhiều cuộc cãi vã không thật sự bắt đầu từ tiền bạc, nhưng từ cảm giác “anh không coi trọng em”. Không phải từ chuyện mẹ chồng, nhưng từ cảm giác “em không đứng về phía anh”. Không phải từ cái điện thoại, nhưng từ nỗi đau “anh có thời gian cho cả thế giới mà không có thời gian cho em”. Nếu không nhận ra điều này, hai người sẽ cứ tranh luận về bề mặt mà không bao giờ chạm tới vết thương bên trong. Có những gia đình không ai chịu thua nên cuối cùng cả hai cùng thua. Có những cuộc hôn nhân đổ vỡ không phải vì một biến cố quá lớn, nhưng vì hai người tích góp quá nhiều tổn thương nhỏ mà không chịu chữa lành. Trong giai đoạn này, điều quan trọng nhất không phải là tìm xem ai thắng, nhưng là hiểu rằng trong hôn nhân, nếu một người thắng và một người thua thì thật ra gia đình đã thua.
**Giai đoạn thứ tư: KHỦNG HOẢNG, CHÁN NẢN VÀ MUỐN BUÔNG.** Sau vài năm chung sống, nhất là khi áp lực công việc, con cái và kinh tế dồn lên, nhiều cặp vợ chồng đi vào một giai đoạn rất nhạy cảm. Những cuộc trò chuyện thưa dần. Những lời dịu dàng ít đi. Hai người bắt đầu sống như những cộng sự quản lý gia đình: người đưa con đi học, người trả tiền điện, người mua thức ăn, người lo học phí. Mọi thứ vẫn vận hành, nhưng trái tim dường như không còn được chăm sóc. Đây cũng là lúc người ta dễ nhìn ra ngoài và thấy cuộc đời của người khác hấp dẫn hơn đời mình. Một người đồng nghiệp biết lắng nghe có vẻ dễ chịu hơn người vợ đang mệt mỏi. Một người bạn biết khen ngợi có vẻ ấm áp hơn người chồng lúc nào cũng bận rộn. Và nguy hiểm nhất là người ta bắt đầu so sánh phiên bản đẹp nhất của một người bên ngoài với phiên bản mệt mỏi nhất của người bạn đời ở nhà. Chính lúc này cần nhớ rằng người bên cạnh mình đã cùng mình đi qua những đêm con sốt, những tháng thiếu tiền, những lần thất bại, những ngày chính mình cũng chẳng dễ thương gì. Hôn nhân không thể chỉ được đánh giá bằng cảm xúc của một mùa khủng hoảng. Có những quyết định trong lúc tổn thương nếu được trì hoãn thêm một thời gian, có thể đã không trở thành một sự chia lìa suốt đời.
**Giai đoạn thứ năm: HỌC CÁCH HỢP TÁC.** Nếu hai người không bỏ cuộc trong những năm tháng khó khăn, một sự thay đổi rất đẹp bắt đầu xảy ra. Người ta thôi cố sửa nhau theo ý mình và học cách phối hợp với nhau. Người chồng hiểu rằng vợ mình có những giới hạn sẽ không thay đổi hoàn toàn. Người vợ cũng hiểu rằng chồng mình không thể trở thành một con người khác chỉ vì mình mong muốn. Cả hai dần biết phân công việc dựa trên khả năng thay vì định kiến, biết nhường nhau trong những chuyện nhỏ và cùng nhau giữ những điều lớn. Họ không còn hỏi: “Ai phải làm?” mà hỏi: “Làm thế nào để gia đình mình ổn hơn?” Đây là lúc hôn nhân thật sự trở thành một đội. Có người giỏi kiếm tiền, người kia giỏi giữ bầu khí gia đình. Có người mạnh mẽ trước biến cố, người kia tinh tế trong tình cảm. Có người nhìn xa, người kia chăm chút những điều gần. Không ai hoàn hảo, nhưng hai con người bất toàn có thể bù đắp cho nhau. Và khi đó, hôn nhân không còn là câu chuyện của “anh” và “em”, nhưng dần trở thành câu chuyện của “chúng ta”.
**Giai đoạn thứ sáu: TÌNH YÊU CHUYỂN THÀNH TÌNH THÂN SÂU ĐẬM.** Sau mười, mười lăm hay hai mươi năm, tình yêu không còn giống thời mới cưới. Nhưng khác không có nghĩa là kém hơn. Ngày trẻ, người ta yêu nhau bằng nhớ nhung, háo hức và những rung động rất mạnh. Khi đã đi với nhau đủ lâu, tình yêu trở thành một thứ bình an âm thầm. Người vợ có thể không còn chờ một bó hoa, nhưng chỉ cần chồng nhớ mua đúng loại thuốc mình dùng là đã thấy ấm lòng. Người chồng có thể không còn nghe nhiều lời ngọt ngào, nhưng chỉ cần về nhà thấy một phần cơm được để riêng cũng biết mình đang được thương. Tình yêu lúc này giống như bàn tay trái và bàn tay phải: hiếm khi người ta ngồi ngắm tay mình, nhưng thiếu đi một bên mới hiểu nó quý giá đến mức nào. Hai người thuộc lòng ánh mắt của nhau, hiểu một tiếng thở dài, biết lúc nào người kia cần lời khuyên và lúc nào chỉ cần im lặng ngồi cạnh. Đây là một thứ tình yêu ít ồn ào nhưng rất sâu. Nó không còn cần chứng minh nhiều vì chính năm tháng đã chứng minh thay.
**Giai đoạn thứ bảy: CÙNG ĐỐI DIỆN NHỮNG MẤT MÁT LỚN.** Càng đi xa trên hành trình hôn nhân, người ta càng phải gặp những điều mà tuổi trẻ ít nghĩ tới. Cha mẹ già yếu rồi lần lượt ra đi. Con cái lớn lên, rời nhà, lập gia đình. Công việc có thể không còn thuận lợi. Sức khỏe bắt đầu xuống dốc. Có những căn bệnh đến bất ngờ. Có những dự định phải bỏ lại. Có những giấc mơ không bao giờ thành hiện thực. Ngôi nhà từng đầy tiếng trẻ nhỏ có thể trở nên vắng lặng. Và chính trong những năm tháng này, ý nghĩa của câu “khi thịnh vượng cũng như lúc gian nan, khi bệnh hoạn cũng như lúc mạnh khỏe” mới hiện ra rõ nhất. Tình yêu không còn được đo bằng số chuyến du lịch hay những món quà, nhưng bằng việc ai sẽ đưa người kia đi khám bệnh, ai sẽ thức bên giường khi người kia đau, ai sẽ nhớ từng viên thuốc, ai sẽ chịu đựng tính khí thay đổi của người kia khi tuổi già đến. Có những người khi trẻ nói “anh yêu em” rất nhiều, nhưng đến tuổi già, tình yêu được nói bằng một câu giản dị hơn: “Để đó anh làm cho.” Có những người phụ nữ cả đời không được nghe những câu lãng mạn, nhưng cuối đời lại nhận ra người đàn ông ít nói ấy đã âm thầm dành cả đời để che chở cho mình.
**Giai đoạn thứ tám: TRỞ THÀNH “BẠN GIÀ” CỦA NHAU.** Nếu có phúc cùng nhau đi đến ba mươi, bốn mươi, năm mươi năm hôn nhân, người ta sẽ hiểu hôn nhân rốt cuộc không chỉ là chuyện tìm được một người làm mình hạnh phúc, mà là cùng một người học cách đi qua cả hạnh phúc lẫn khổ đau. Lúc ấy tóc đã bạc, bước chân đã chậm, ký ức có khi cũng không còn rõ. Những chuyện từng cãi nhau dữ dội ngày xưa bỗng trở nên nhỏ bé. Ai đúng ai sai trong một cuộc tranh luận ba mươi năm trước chẳng còn quan trọng. Điều quan trọng chỉ là sáng nay người kia còn ngồi đó hay không. Chiếc ghế quen vẫn còn người ngồi hay đã trống. Bữa cơm vẫn còn tiếng người gọi nhau hay chỉ còn một đôi đũa. Đến cuối hành trình, người ta mới hiểu điều đáng quý nhất không phải là đã sống một cuộc hôn nhân không có giông bão, nhưng là giữa rất nhiều giông bão vẫn còn một người không bỏ mình mà đi. Người ấy đã nhìn thấy tuổi trẻ của ta, sự bồng bột của ta, những lần ta sai, những lúc ta thất bại, cả những góc tối mà người ngoài không bao giờ biết, vậy mà vẫn chọn ở lại. Đó là vẻ đẹp hiếm có của một cuộc hôn nhân lâu bền.
Tuy nhiên, tám giai đoạn này không phải một chiếc đồng hồ cứng nhắc để cứ đúng ba năm, bảy năm hay hai mươi năm thì mọi gia đình đều phải rơi vào một cuộc khủng hoảng giống nhau. Mỗi cuộc hôn nhân có lịch sử riêng, hoàn cảnh riêng và nhịp trưởng thành riêng. Có đôi gặp thử thách ngay năm đầu. Có đôi mười năm mới va chạm lớn. Có người phải đi qua bệnh tật khi còn rất trẻ. Có gia đình chịu cảnh hiếm muộn, thất nghiệp, mất con, di dân, nợ nần hoặc những biến cố không ai dự tính. Điều quan trọng không phải là tính toán xem mình đang ở giai đoạn thứ mấy, nhưng là tự hỏi: trong giai đoạn này, tôi đang làm gì để gìn giữ người bạn đời của mình?
Bởi điều đáng sợ nhất của hôn nhân không phải là một cuộc cãi vã. Hai người còn cãi đôi khi vẫn còn quan tâm. Điều đáng sợ hơn là sự lạnh lùng. Là lúc chẳng còn muốn nói, chẳng còn muốn hỏi, chẳng còn buồn giải thích. Đáng sợ là khi người kia vui cũng mặc, buồn cũng mặc, về trễ cũng không hỏi, bệnh cũng không lo. Khi một cuộc hôn nhân đi tới sự dửng dưng, sợi dây nối hai tâm hồn mới thật sự trở nên mong manh. Vì vậy, đừng đợi đến lúc tình cảm cạn mới bắt đầu cứu. Một lời xin lỗi sớm có thể ngăn một bức tường được xây lên. Một cái ôm đúng lúc có thể làm dịu một ngày căng thẳng. Một bữa cơm không điện thoại có thể cứu lại những cuộc trò chuyện đã mất. Một lần chịu ngồi xuống nghe nhau thật sự đôi khi có giá trị hơn cả một chuyến du lịch đắt tiền.
Cũng đừng bao giờ nghĩ người bạn đời đương nhiên phải hiểu mình. Hai người sống với nhau ba mươi năm vẫn cần nói ra điều mình cần. Người chồng không phải lúc nào cũng đoán được nỗi buồn của vợ. Người vợ cũng không phải lúc nào cũng hiểu những áp lực mà chồng đang giấu. Im lặng đôi khi là khôn ngoan, nhưng im lặng quá lâu sẽ tạo ra khoảng cách. Hãy tập nói với nhau bằng ngôn ngữ không kết án: “Em đang buồn” thay vì “Anh lúc nào cũng vô tâm”; “Anh đang rất áp lực” thay vì “Em có bao giờ hiểu anh đâu.” Chỉ đổi cách nói thôi, một cuộc chiến có thể trở thành một cuộc đối thoại.
Và trong mọi giai đoạn của hôn nhân, có lẽ điều cần giữ nhất là lòng biết ơn. Người ta rất dễ nhìn thấy điều người kia chưa làm mà quên hàng trăm điều họ vẫn đang làm mỗi ngày. Ta dễ nhớ một câu nói làm mình tổn thương mà quên những năm tháng người ấy đã hy sinh cho gia đình. Ta dễ nhìn vào những khuyết điểm ngày càng rõ theo năm tháng mà quên rằng chính mình cũng đang già đi, thay đổi và trở nên khó chịu theo một cách nào đó. Hôn nhân đẹp không phải vì hai người gặp đúng một con người không có khuyết điểm. Hôn nhân đẹp vì hai người dần học được cách thương một con người đầy khuyết điểm bằng một tình yêu cũng đầy giới hạn, nhưng mỗi ngày vẫn cố gắng trưởng thành hơn.
Có một ngày, con cái sẽ lớn. Công việc sẽ nghỉ. Ngôi nhà rồi sẽ yên. Những người từng làm ta bận lòng sẽ dần rời khỏi đời ta. Cuối cùng, hai người lại trở về với nhau như ngày đầu, nhưng với mái tóc khác, khuôn mặt khác và một trái tim đã đi qua vô số mùa giông bão. Khi ấy, mong rằng người ngồi bên cạnh ta vẫn là người mà năm xưa ta đã nắm tay trước bàn thờ và hứa sẽ yêu thương suốt đời. Có thể bàn tay ấy đã nhăn nheo. Có thể không còn đủ sức nắm thật chặt. Nhưng chỉ cần nó vẫn còn ở đó, ta sẽ hiểu rằng mình đã nhận được một trong những món quà lớn nhất đời người: một người đã cùng mình đi hết một đời.
Hôn nhân, vì thế, không phải là tìm được người không bao giờ làm ta buồn. Đó là tìm được một người mà sau rất nhiều lần làm nhau buồn, cả hai vẫn học cách quay lại. Không phải tìm người sẽ không bao giờ thay đổi, nhưng là cùng một người đi qua những đổi thay. Không phải ngày nào cũng cảm thấy yêu như thuở ban đầu, nhưng ngay cả những ngày cảm xúc cạn đi, vẫn còn sự thủy chung để giữ lời đã hứa. Tình yêu bắt đầu bằng rung động, nhưng hôn nhân chỉ trưởng thành bằng chọn lựa. Và đôi khi, lời yêu đẹp nhất của đời vợ chồng không phải là “anh yêu em” hay “em yêu anh”, mà chỉ là một câu rất bình thường được lặp lại qua năm tháng: “Dù thế nào, mình vẫn cùng nhau đi tiếp.”
Lm. Anmai, CSsR