HỌC CHO NHIỀU, RỒI HỌC LÀM NGƯỜI – Lm. Anmai, CSsR
Người ta có thể học hết những trang sách, thuộc lòng ngàn vạn đạo lý, nói rất hay về lòng nhân ái, sự công bằng và tình yêu thương, nhưng nếu chưa học được cách làm người, thì tất cả tri thức ấy vẫn có thể chỉ là chiếc áo đẹp khoác lên một tâm hồn trống rỗng. Chiếc áo ấy khiến người khác ngưỡng mộ từ xa; nhưng khi đến gần, khi cùng làm việc, cùng chia sẻ khó khăn, cùng trải qua những lúc lợi ích va chạm, người ta mới biết bên trong có một trái tim biết thương hay không. Một người có thể trả lời những câu hỏi rất khó trong sách vở mà vẫn lúng túng trước câu hỏi đơn giản nhất của cuộc đời: “Khi người khác cần mình, mình sẽ đối xử với họ thế nào?” Có thể học thuộc những lời dạy về sự thật mà vẫn chọn nói dối để bảo vệ lợi ích. Có thể viết một bài thật cảm động về lòng hiếu thảo mà nhiều tháng không hỏi thăm cha mẹ. Có thể bàn luận say sưa về phẩm giá con người mà lại khinh thường người phục vụ mình. Bởi thế, học vấn cần được trân trọng, nhưng học vấn chỉ thực sự sáng lên khi đi vào cách sống. Điều ta biết phải dần trở thành điều ta làm; điều ta nói là đúng phải có chỗ trong những quyết định âm thầm, nhất là khi chẳng ai nhìn thấy và chẳng có lời khen nào chờ đợi.
Sách dạy ta cách nhìn thế giới. Những trang sách tốt mở rộng trí óc, giúp ta hiểu lịch sử, thiên nhiên, xã hội và những kinh nghiệm của người khác. Một bài học có thể giúp ta giải quyết vấn đề; một công trình nghiên cứu có thể giúp nhiều người bớt khổ; một khám phá có thể mở ra con đường mới cho cả cộng đồng. Vì thế, đừng xem nhẹ việc học. Học là một ân huệ và cũng là một trách nhiệm. Nhưng bên cạnh câu hỏi “Tôi biết thêm được gì?”, còn có câu hỏi mà mỗi người cần mang theo suốt đời: “Những điều tôi biết đang biến đổi tôi ra sao?” Nếu càng học cao mà càng khó lắng nghe, thì có lẽ tri thức đã làm cái tôi lớn lên nhanh hơn trái tim. Nếu càng thành đạt mà càng xem thường những người không có cơ hội như mình, thì có lẽ ta đã đi xa trên con đường nghề nghiệp mà lại chậm bước trên con đường làm người. Nếu kiến thức giúp ta luôn tìm được lý lẽ để thắng trong một cuộc tranh luận, nhưng không giúp ta nhận ra mình đã làm ai đau, thì ta còn một bài học rất quan trọng phải học lại. Trưởng thành không phải là lúc ta có thể nói điều gì cũng trôi chảy. Trưởng thành là khi ta biết dừng lời đúng lúc để nghe người khác; biết mình sai thì nhận; biết người khác yếu đuối thì không vội giày vò họ bằng sự đúng đắn của mình.
Có những điều quan trọng nhất của đời người không được chấm điểm trên lớp. Không có bài thi nào đo hết lòng biết ơn của một người con. Không có tấm bằng nào bảo đảm người sở hữu nó sẽ giữ lời hứa khi việc giữ lời khiến họ chịu thiệt. Không có học vị nào tự động khiến ta biết đối xử dịu dàng với một người già chậm chạp, một em nhỏ vụng về, một người bệnh nói đi nói lại cùng một nỗi lo. Người ta chỉ nhận ra nhân cách qua những lần rất bình thường: bạn nói gì về một người khi họ không có mặt; bạn cư xử thế nào với người không thể giúp ích cho mình; bạn có còn tử tế khi đang mệt; bạn có sẵn lòng trả lại điều không thuộc về mình khi biết chắc chẳng ai phát hiện; bạn có dám bảo vệ người yếu thế khi làm như vậy không đem lại lợi lộc. Đó là những “kỳ thi” không báo trước. Chúng diễn ra ở bàn ăn gia đình, trong nơi làm việc, trên đường phố, tại bệnh viện, giữa một cuộc bất đồng và cả trong những giây phút ta chỉ có một mình. Ta có thể quên nhiều công thức đã học, nhưng những lựa chọn ấy sẽ dần định hình con người ta.
Có người đi rất xa nhờ trí thông minh, rồi một ngày nhận ra mình không còn ai để thật lòng trò chuyện. Họ từng xem các mối quan hệ như những bậc thang: ai có ích thì gần, ai không còn ích thì xa. Họ nhớ tên những người có thể mở cửa cho mình, nhưng quên hỏi thăm người đã ở cạnh mình trong lúc chưa có gì. Đến khi gặp thất bại, họ mới thấy một sự thật đau lòng: thành công có thể kéo nhiều người đến dự tiệc, nhưng chỉ tình nghĩa mới giữ được người ở lại khi bàn tiệc đã dọn xong. Có người khác chẳng có bao nhiêu bằng cấp, nói năng không bóng bẩy, cuộc đời cũng không nổi bật, nhưng ai gặp khó cũng nghĩ đến họ. Vì họ biết giữ lời. Vì họ không đem chuyện riêng của người khác làm đề tài mua vui. Vì khi hứa giúp, họ cố hết sức giúp; khi không làm được, họ nói thật. Vì họ không dùng sự yếu đuối của ai để nâng mình lên. Sự đáng tin ấy không hình thành trong một ngày. Nó được làm nên từ nhiều năm sống ngay thẳng, từ vô số lần chọn điều đúng dù chẳng ai ghi nhận. Một đời người có thể không được nhiều người biết đến, nhưng nếu những người ở gần cảm thấy an toàn và được tôn trọng khi ở bên ta, đó đã là một vẻ đẹp lớn lao.
Học làm người trước hết là học biết ơn. Không ai tự mình lớn lên. Có người đã chăm sóc ta khi ta chưa thể tự chăm sóc bản thân. Có người dạy ta từng chữ, chỉ cho ta một nghề, trao cho ta một cơ hội, kiên nhẫn với ta trong giai đoạn ta còn đầy thiếu sót. Càng đi xa, ta càng cần nhớ con đường mình đã đi qua và những bàn tay từng nâng đỡ mình trên con đường ấy. Biết ơn không buộc ta phải mang một món nợ không bao giờ trả hết; biết ơn giúp ta sống với một trí nhớ công bằng. Ta đừng nhận tất cả công lao về mình. Đừng chờ đến khi một người không còn nữa mới kể rằng họ đã quan trọng biết bao. Một cuộc gọi về nhà, một lời cảm ơn nói khi còn có thể, một chuyến thăm, một sự chăm sóc lúc người thân đau yếu, một lời nhắc đến công lao của đồng nghiệp trước mặt người khác: những điều ấy giản dị, nhưng có thể giữ cho trái tim không chai cứng. Người biết cúi đầu trước ân nghĩa sẽ không dễ kiêu căng khi được đứng ở vị trí cao. Họ hiểu mình đã nhận nhiều; vì thế, họ cũng muốn trở thành người biết trao đi.
Học làm người còn là học tôn trọng. Tôn trọng không phải chỉ dành cho người có địa vị, học vấn hoặc có thể giúp ta. Một người được đối xử tử tế không cần phải chứng minh trước rằng họ có ích. Người lao công xứng đáng được chào hỏi; người bán hàng xứng đáng được nói năng lịch sự; người mắc lỗi xứng đáng được góp ý mà không bị làm nhục; người có ý kiến khác xứng đáng được lắng nghe trước khi bị bác bỏ. Thật dễ cư xử nhã nhặn với người mà ta muốn tạo ấn tượng tốt. Điều khó hơn là giữ sự nhã nhặn ấy với người không nắm trong tay điều gì ta mong muốn. Chính ở chỗ ấy, phẩm giá của người đối diện và nhân cách của ta cùng được bộc lộ. Có những lời nói chỉ mất vài giây để thốt ra nhưng ở lại nhiều năm trong ký ức người nghe. Một câu khinh miệt có thể làm một người trẻ ngại thử lại sau thất bại. Một lời chế giễu có thể khiến ai đó xấu hổ về hoàn cảnh nghèo khó của mình. Ngược lại, một cách nói tôn trọng có thể giúp người vừa mắc lỗi đủ can đảm nhận trách nhiệm và sửa mình. Ta không thể kiểm soát hết những gì người khác sẽ nhớ về ta, nhưng ta có thể cẩn trọng với những gì mình gieo vào lòng họ.
Học làm người cũng là học giữ lời. Có những lời hứa được nói ra trong lúc vui, lúc xúc động, lúc muốn người khác tin mình. Rồi thời gian đi qua, sự thuận tiện không còn, lợi ích thay đổi, ta bắt đầu tìm lý do để quên. Nhưng với người đã tin lời ta, lời hứa ấy có thể từng là một chỗ dựa. Vì thế, trước khi hứa, hãy nghĩ kỹ; khi đã hứa, hãy cố thực hiện. Nếu hoàn cảnh khiến mình không thể làm được, hãy nói thật và nói sớm. Người trưởng thành không phải là người chưa từng thất hứa vì bất cứ lý do gì; người trưởng thành biết rằng niềm tin của người khác là điều không thể tùy tiện sử dụng. Có những gia đình rạn nứt vì nhiều lời hứa nhỏ bị bỏ quên. Có những tình bạn xa dần vì một người luôn nói “cứ tin tôi” nhưng chẳng bao giờ có mặt khi cần. Có những cộng đoàn mất đi sự ấm áp vì người ta dễ đưa ra những lời tốt đẹp mà ngại sống theo. Ngược lại, một người giữ lời trong việc nhỏ sẽ dần trở thành nơi người khác có thể đặt lòng tin. Sự đáng tin không hào nhoáng, nhưng giữa một thế giới nhiều thay đổi, nó quý hơn rất nhiều lời nói hay.
Học làm người là học chịu trách nhiệm. Khi làm điều tốt, ta thường muốn người khác biết; khi làm điều sai, ta lại dễ tìm hoàn cảnh để giải thích, tìm người để đổ lỗi. Ai cũng có thể gặp áp lực, bị hiểu lầm, thiếu kinh nghiệm hoặc có những nỗi đau ảnh hưởng đến cách mình hành động. Những điều ấy cần được nhìn nhận với sự cảm thông. Nhưng cảm thông không thay thế cho trách nhiệm. Nếu lời ta nói làm người khác bị tổn thương, câu hỏi đầu tiên không nên chỉ là “Tại sao họ nhạy cảm đến vậy?”, mà còn phải là “Tôi đã nói điều ấy như thế nào?” Nếu mình bỏ bê một trách nhiệm, đừng chỉ kể mình đã bận ra sao; hãy nhìn nhận phần việc mình đã để người khác phải gánh. Nếu mình sai, hãy xin lỗi bằng một lời rõ ràng, rồi sửa điều có thể sửa. Một lời xin lỗi chân thành không lấy lại ngay mọi niềm tin đã mất, nhưng nó mở một con đường. Nhiều người sợ nhận lỗi vì nghĩ như thế mình sẽ thấp đi. Thật ra, khả năng nhận lỗi cho thấy ta đủ vững để đối diện sự thật về mình. Người luôn phải tỏ ra đúng có thể rất mệt, và những người sống cạnh họ cũng rất mệt. Còn người biết sửa mình sẽ có cơ hội lớn lên suốt đời.
Có một bài học khác khó hơn: học thương người mà vẫn tôn trọng sự thật. Tử tế không có nghĩa là khen mọi việc người khác làm. Có lúc yêu thương đòi ta nói một điều khó nghe, từ chối một yêu cầu không đúng, hoặc ngăn một người tiếp tục làm hại chính mình. Nhưng cách nói sự thật cho thấy lòng ta muốn điều gì cho họ. Ta muốn giúp họ đứng dậy, hay muốn chứng minh mình cao hơn? Ta muốn họ hiểu và thay đổi, hay chỉ muốn trút sự bực tức? Một lời góp ý đúng có thể trở thành vết thương nếu được trao bằng sự khinh miệt. Một lời góp ý rất ngắn cũng có thể mở lối nếu được nói bằng lòng tôn trọng và sự chân thành. Học làm người là tập giữ cả hai điều ấy: không bỏ sự thật để được lòng người khác, cũng không nhân danh sự thật để làm đau người khác một cách không cần thiết. Đây là bài học chẳng ai học xong hẳn. Mỗi ngày, trong gia đình và ngoài xã hội, ta vẫn phải học lại cách nói, cách nghe, cách đặt mình vào vị trí của người trước mặt.
Đời người rồi sẽ có những lúc mọi thứ bên ngoài bị lấy đi hoặc trở nên không còn quan trọng như trước. Sức khỏe thay đổi. Công việc thay đổi. Một chức vụ đến rồi đi. Tiếng khen hôm nay có thể ngày mai không còn ai nhắc. Khi ấy, những gì thuộc về nhân cách sẽ ở lại gần ta nhất. Người từng sống ngay thẳng có thể vẫn nghèo, vẫn chịu thiệt, vẫn gặp bất công; lòng tốt không phải tấm vé bảo đảm một cuộc đời dễ dàng. Nhưng họ có thể nhìn lại mình mà không phải xấu hổ vì đã dùng người khác như một phương tiện. Họ biết mình đã cố sống tử tế trong những điều có thể. Và thường, đâu đó trong cuộc đời, có người vẫn âm thầm nhớ đến một lần được họ giúp, một câu nói họ đã giữ, một sự tôn trọng họ đã trao đúng lúc. Ta không cần trở thành người hoàn hảo mới có thể sống đẹp. Ta cần chịu học, chịu sửa và đừng lấy sự chưa hoàn hảo của mình làm lý do để buông xuôi.
Với người có đức tin, học làm người còn là tập nhìn tha nhân bằng ánh mắt của Chúa. Mỗi người ta gặp đều có một cuộc đời sâu hơn những gì ta thấy bên ngoài. Người nóng nảy có thể đang mang một nỗi đau chưa biết nói cùng ai. Người im lặng có thể đang kiệt sức. Người thất bại có thể đã cố gắng nhiều hơn ta tưởng. Điều đó không có nghĩa mọi hành vi đều đúng hoặc ta phải chấp nhận bị đối xử tệ. Điều đó nhắc ta chậm lại trước khi kết luận cả một con người chỉ từ một khoảnh khắc của họ. Đức Giêsu đã gặp những con người cụ thể như thế. Người nhìn thấy kẻ bị đám đông bỏ qua, nghe tiếng người kêu xin bên vệ đường, ngồi ăn với người bị khinh chê, và gọi người lầm lỗi trở về với một đời sống mới. Người không chỉ dạy những lời cao đẹp về tình thương; Người sống tình thương ấy giữa những cuộc gặp gỡ có thật. Nếu ta đọc nhiều lời Chúa mà vẫn không muốn nhìn thấy người đang cần mình, thì có lẽ đã đến lúc đọc chậm hơn và sống sâu hơn. Một câu Tin Mừng được thực hành có thể thay đổi đời ta nhiều hơn trăm lời hay mà ta chỉ dùng để nói cho người khác nghe.
Có một ngày, mỗi người sẽ không còn phải trình bày mình đã đọc bao nhiêu cuốn sách, nhận bao nhiêu tấm bằng, có bao nhiêu người biết tên. Điều ở lại trong ký ức những người đã đi cùng ta thường giản dị hơn nhiều: ta có thật lòng với họ không; lúc họ yếu đuối, ta đã ở lại hay quay đi; khi mình có khả năng giúp, ta đã mở tay hay khép lại; khi không còn cần họ nữa, ta có còn đối xử với họ như một con người đáng quý. Nghĩ đến điều ấy không phải để xem nhẹ học vấn hay thành công. Hãy học hết sức mình, làm việc hết khả năng, đón nhận những thành tựu bằng lòng biết ơn. Nhưng trên mỗi chặng đường, hãy tự hỏi thành tựu ấy đang giúp mình phục vụ ai, đang làm mình khiêm nhường hơn hay kiêu căng hơn, đang giúp mình hiểu nỗi vất vả của người khác hay chỉ khiến mình đứng xa họ. Tri thức có thể đưa ta đến những nơi rất cao; nhân cách dạy ta cách đứng ở nơi ấy mà không quên những người bên dưới. Trí tuệ giúp ta nhìn thấy nhiều điều; lòng tử tế giúp ta không làm ngơ trước điều mình đã nhìn thấy.
Vì vậy, đừng chờ đến khi học xong, thành công rồi mới bắt đầu học làm người. Hãy học ngay trong ngày hôm nay: cảm ơn người đã giúp mình một việc nhỏ; trả lại điều đã vay; giữ một lời đã hứa; xin lỗi khi làm ai buồn; không tham gia một lời đàm tiếu; lắng nghe người thân thêm vài phút; đối xử đàng hoàng với người đang phục vụ mình; âm thầm giúp một người mà không cần kể lại. Có thể những điều ấy không làm hồ sơ của ta đẹp hơn, nhưng chúng làm cuộc đời quanh ta bớt lạnh. Rồi khi tối đến, hãy đủ thành thật để nhìn lại: hôm nay mình đã sống thế nào với những điều mình biết? Ta đã dùng sự hiểu biết để nâng một người lên hay để khiến họ thấy mình nhỏ bé? Ta đã giữ được lòng ngay thẳng ở đâu, và cần sửa mình ở đâu? Cứ học như thế, kiên nhẫn như thế, bởi đạo làm người là bài học kéo dài suốt cuộc đời. Người học giỏi bài học ấy vẫn có lúc sai, nhưng không ngừng trở về, không ngừng xin ơn thay đổi, không ngừng tập yêu thương cho đúng hơn.
Sau cùng, một người đáng quý không nhất thiết là người nói được những điều sâu xa khiến ai cũng thán phục. Có khi đó là người giữ cho lòng mình không cạn tình nghĩa giữa những năm tháng vất vả; là người có thể thành công mà vẫn nhớ ơn; có thể bất đồng mà vẫn tôn trọng; có thể bị tổn thương mà không lấy nỗi đau ấy làm cớ để tổn thương người khác; có thể biết nhiều mà vẫn sẵn lòng học thêm từ một người rất bình thường. Học vấn mở những cánh cửa của thế giới. Nhân cách quyết định ta sẽ mang điều gì bước qua những cánh cửa ấy và để lại điều gì trong lòng người mình gặp. Xin đừng chỉ chăm chút cho chiếc áo đẹp bên ngoài mà bỏ quên đời sống bên trong. Hãy để mỗi điều ta học được làm cho trí óc sáng hơn và trái tim rộng hơn. Đến một ngày nhìn lại, điều đáng mừng nhất có lẽ không phải là ta đã đi được bao xa, mà là trên suốt chặng đường ấy, ta đã cố sống sao cho người bên cạnh được yêu thương, được tôn trọng và được đối xử như một con người.
Lm. Anmai, CSsR.