STEPHEN HAWKING (1942–2018): NGƯỜI ĐI TÌM BÍ MẬT VŨ TRỤ, NHƯNG KHÔNG TÌM THẤY THIÊN CHÚA TRONG NHỮNG PHƯƠNG TRÌNH

4

STEPHEN HAWKING (1942–2018): NGƯỜI ĐI TÌM BÍ MẬT VŨ TRỤ, NHƯNG KHÔNG TÌM THẤY THIÊN CHÚA TRONG NHỮNG PHƯƠNG TRÌNH
KHẢO CỨU TIỂU SỬ – LỊCH SỬ KHOA HỌC – TRIẾT HỌC – THẦN HỌC KITÔ GIÁO

Cuộc đời, gia đình, bệnh tật, thiên tài, những tranh luận về đức tin và cuộc gặp gỡ giữa một trí tuệ khoa học vĩ đại với những câu hỏi muôn thuở về Thiên Chúa.

Lời dẫn

Có những con người bước vào lịch sử bằng đôi chân của mình, nhưng Stephen Hawking lại bước vào lịch sử trên một chiếc xe lăn. Có những người chinh phục thế giới bằng sức mạnh cơ bắp, quyền lực chính trị hoặc tiền bạc, nhưng ông chinh phục trí tưởng tượng của nhân loại bằng một bộ óc không ngừng đặt câu hỏi. Có những người sống khỏe mạnh suốt cuộc đời mà chưa từng nghiêm túc tự hỏi mình đang sống để làm gì, nhưng một người đàn ông gần như bất động, mất khả năng nói bằng tiếng nói tự nhiên, phải nhờ máy móc giao tiếp, lại dành hơn nửa thế kỷ để suy nghĩ về sự ra đời của vũ trụ, những hố đen, thời gian, không gian và định mệnh của nhân loại.

Stephen William Hawking là một trong những nhà vật lý lý thuyết nổi tiếng nhất thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI. Ông được ngưỡng mộ vì những đóng góp khoa học quan trọng, vì nghị lực sống đặc biệt trước một căn bệnh hiểm nghèo, và vì khả năng đưa những vấn đề hết sức trừu tượng của vật lý hiện đại đến với hàng triệu độc giả bình thường. Nhưng cuộc đời ông cũng đặt ra một nghịch lý đáng suy nghĩ: người dành gần như cả đời nghiên cứu nguồn gốc vũ trụ lại không tin rằng vũ trụ cần có một Đấng Tạo Hóa.

Cần xác định ngay một sự thật lịch sử: Stephen Hawking không phải là một người đã theo Chúa Giêsu hoặc trở lại Kitô giáo vào cuối đời, theo những bằng chứng đáng tin cậy hiện có. Ông công khai nhận mình là người vô thần trong giai đoạn cuối đời. Những lần gặp các vị giáo hoàng và việc tham gia Hàn lâm viện Giáo hoàng về Khoa học không đồng nghĩa với việc ông đã cải đạo.
Stephen Hawking+2

Tuy nhiên, chính cuộc đời ông lại mở ra những câu hỏi rất sâu sắc đối với người Kitô hữu: Khoa học có thể giải thích tất cả mọi sự hay không? Nếu biết vũ trụ vận hành như thế nào, con người có còn cần đặt câu hỏi tại sao vũ trụ hiện hữu? Đức tin có phải là sự lấp đầy những khoảng trống của hiểu biết khoa học? Một con người không tin Thiên Chúa có thể giúp người tín hữu hiểu sâu hơn về phẩm giá, giới hạn và trách nhiệm của chính mình hay không?

Những câu hỏi ấy sẽ xuyên suốt khảo cứu này. Bởi viết về Stephen Hawking một cách nghiêm túc không có nghĩa là biến ông thành một người có đức tin mà ông chưa từng tuyên xưng, cũng không có nghĩa là lấy lập trường vô thần của ông để phủ nhận toàn bộ giá trị khoa học và nhân bản của cuộc đời ông. Sự thật lịch sử cần được tôn trọng, ngay cả khi sự thật ấy không hoàn toàn phù hợp với điều chúng ta mong đợi.
CHƯƠNG I. MỘT ĐỨA TRẺ CHÀO ĐỜI GIỮA CHIẾN TRANH VÀ BẦU TRỜI ĐẦY CÂU HỎI
Stephen William Hawking sinh ngày 8 tháng 1 năm 1942 tại Oxford, nước Anh, giữa lúc Chiến tranh thế giới thứ hai đang diễn ra. Cha ông là Frank Hawking, một nhà nghiên cứu y học và sinh học; mẹ ông là Isobel Hawking, một phụ nữ có học thức và quan tâm đến đời sống trí tuệ. Gia đình ông sống trong một môi trường coi trọng giáo dục, sách vở, những cuộc trao đổi tư tưởng và sự độc lập trong suy nghĩ. Sau thời gian đầu ở Oxford, gia đình trở về khu vực London rồi chuyển đến St Albans, nơi Stephen trải qua phần lớn tuổi thiếu niên.

Ngày sinh của Hawking trùng đúng ba trăm năm sau ngày mất của Galileo Galilei, nhà thiên văn học có vai trò đặc biệt trong lịch sử khoa học hiện đại. Sự trùng hợp này thường được nhắc đến trong các bài viết về ông. Tất nhiên, đó không phải là một dấu chỉ thần bí hay bằng chứng về một định mệnh đặc biệt. Nhưng xét dưới góc độ lịch sử tư tưởng, nó tạo nên một liên tưởng thú vị: cả Galileo và Hawking đều góp phần thay đổi cách con người suy nghĩ về vũ trụ, đồng thời tên tuổi của họ đều gắn với những cuộc thảo luận lớn về khoa học và tôn giáo.
hawking.org.uk+2

Tuổi thơ của Hawking không phải là một câu chuyện thần đồng được tô vẽ theo kiểu vừa chào đời đã biết giải những phương trình cao siêu. Ông có những sở thích trẻ thơ, có bạn bè và những trò chơi, thích khám phá nguyên lý vận hành của máy móc và xây dựng những mô hình. Điều đáng chú ý là sự tò mò trí tuệ của ông dần phát triển thành một nhu cầu sâu xa: không chỉ biết sự vật hoạt động ra sao, mà còn tìm hiểu những quy luật nền tảng đang điều khiển thế giới.

Đó là một khác biệt quan trọng giữa việc tích lũy kiến thức và tinh thần khoa học thực sự. Người có nhiều kiến thức có thể nhớ được rất nhiều điều người khác đã khám phá. Người có tinh thần nghiên cứu lại thường bắt đầu từ chỗ cảm thấy những lời giải thích sẵn có vẫn chưa đủ. Họ dám hỏi tại sao một điều tưởng như hiển nhiên lại phải như thế. Họ biết nghi ngờ một giả thuyết, nhưng cũng biết tự nghi ngờ kết luận của mình.

Từ góc nhìn giáo dục Kitô giáo, tuổi thơ Hawking gợi mở một bài học: trí thông minh không nên bị đồng hóa với thành tích học tập. Một con người có thể trở nên xuất sắc không phải vì luôn được xem là xuất sắc, nhưng vì được khơi dậy lòng ham hiểu biết và được rèn luyện khả năng tìm kiếm sự thật. Nếu giáo dục chỉ tạo ra những học sinh biết làm đúng bài kiểm tra, nhưng không dám đặt câu hỏi trước thực tại, thì giáo dục ấy có thể sản xuất nhiều bằng cấp mà chưa chắc nuôi dưỡng được những trí tuệ trưởng thành.
CHƯƠNG II. OXFORD, CAMBRIDGE VÀ GIẤC MƠ GIẢI MÃ VŨ TRỤ
Năm 1959, khi mới mười bảy tuổi, Hawking bắt đầu học tại Đại học Oxford, một trong những trung tâm giáo dục lâu đời và nổi tiếng nhất nước Anh. Ông theo học vật lý, dù người cha từng mong con trai lựa chọn một lĩnh vực gần với y học. Tại Oxford, Hawking không nổi bật bởi hình ảnh một sinh viên suốt ngày vùi đầu trong sách. Ông có đời sống xã hội, tham gia các sinh hoạt sinh viên và dần bộc lộ khả năng nắm bắt nhanh các vấn đề vật lý.

Sau khi tốt nghiệp năm 1962, ông đến Đại học Cambridge để nghiên cứu sau đại học về vũ trụ học. Đây là bước ngoặt quyết định của cuộc đời ông. Nếu vật lý nghiên cứu các quy luật của thế giới vật chất, thì vũ trụ học đặt những quy luật ấy trước một đối tượng rộng lớn đến mức gần như vượt khỏi trực giác thông thường: toàn thể vũ trụ mà con người có thể khảo sát.

Cambridge khi ấy là môi trường khoa học đầy sôi động. Thuyết tương đối rộng của Albert Einstein đã làm thay đổi căn bản sự hiểu biết về không gian và thời gian. Các nhà khoa học đang tranh luận về nguồn gốc và sự tiến hóa của vũ trụ. Những quan sát thiên văn ngày càng củng cố ý tưởng về một vũ trụ đang giãn nở. Song vẫn còn nhiều vấn đề chưa được giải quyết: Vũ trụ có điểm khởi đầu hay không? Điều gì xảy ra khi vật chất bị nén vào vùng có mật độ cực lớn? Trọng lực và các hiện tượng lượng tử liên hệ với nhau như thế nào?

Hawking bước vào đúng lĩnh vực chứa đựng những câu hỏi ấy. Ông không chỉ muốn mô tả các thiên thể riêng lẻ. Ông muốn hiểu cấu trúc tổng quát của thực tại vật lý, sự ra đời của thời gian theo các mô hình vũ trụ học và những điều kiện nền tảng khiến vũ trụ có hình dạng như chúng ta quan sát.

Nhưng ngay khi con đường học thuật đang mở ra, cơ thể ông bắt đầu phản bội những ước mơ ấy.
CHƯƠNG III. BẢN ÁN Ở TUỔI HAI MƯƠI MỐT: KHI MỘT NHÀ KHOA HỌC ĐỐI DIỆN CÁI CHẾT
Khoảng đầu năm 1963, Hawking được chẩn đoán mắc một dạng bệnh thần kinh vận động, thường được nhắc đến dưới tên xơ cứng teo cơ một bên, ALS. Đây là bệnh ảnh hưởng đến các tế bào thần kinh điều khiển vận động tự ý, khiến sức cơ suy giảm dần. Tình trạng tiến triển của Hawking đặc biệt chậm so với nhiều trường hợp thông thường.

Các bác sĩ khi ấy đưa ra một tiên lượng hết sức bi quan, rằng ông có thể chỉ còn sống khoảng hai năm. Đối với một người vừa bước vào tuổi trưởng thành, đang ở thời điểm bắt đầu sự nghiệp nghiên cứu, thông tin ấy có thể làm sụp đổ mọi dự định.

Ông mới hai mươi mốt tuổi. Những năm tháng mà người khác hình dung tương lai bằng nghề nghiệp, gia đình, những chuyến đi và biết bao lựa chọn, ông lại phải học cách đối diện với khả năng không còn tương lai lâu dài.
hawking.org.uk+1

Không nên lãng mạn hóa nỗi đau này. Một căn bệnh thoái hóa thần kinh không tự nhiên làm con người trở nên anh hùng. Nó có thể mang đến sợ hãi, tức giận, thất vọng, mặc cảm và cảm giác bị tước đoạt. Bệnh tật không chỉ lấy đi sức mạnh thể chất; nó còn làm lung lay ý thức của con người về sự độc lập và khả năng làm chủ cuộc sống.

Chính Hawking cũng trải qua những giai đoạn khó khăn về tinh thần. Nhưng khi biết mình có thể không còn nhiều thời gian, ông dần tìm thấy động lực mạnh mẽ hơn để tiếp tục nghiên cứu. Điều ông từng có thể trì hoãn bỗng trở nên cấp bách. Ông không còn chắc mình sẽ sống bao lâu, nhưng vẫn có thể quyết định sẽ sử dụng những ngày còn lại như thế nào.

Đó là một trong những bài học nhân bản lớn nhất từ cuộc đời ông: Một con người không nhất thiết phải làm chủ được số năm mình sống mới có thể quyết định chiều sâu của những năm tháng ấy.

Từ viễn tượng Kitô giáo, sự kiện này có thể được suy tư dưới ánh sáng thân phận hữu hạn. Con người thường sống như thể cái chết chỉ xảy đến với người khác. Chúng ta lên kế hoạch cho nhiều thập niên mà không biết ngày mai có thuộc về mình hay không. Tin Mừng không dạy con người coi thường tương lai, nhưng mời gọi sống tỉnh thức, bởi thời gian không phải là một tài sản được bảo đảm vô điều kiện.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: đó là cách người Kitô hữu suy niệm về kinh nghiệm của Hawking, chứ không phải một lời tuyên xưng đức tin của chính ông.

Căn bệnh không biến ông thành người theo Chúa. Nhưng nó khiến cuộc đời ông trở thành một câu chuyện đặc biệt về giới hạn, tự do và sự kiên trì.
CHƯƠNG IV. JANE WILDE: NGƯỜI PHỤ NỮ ĐỨNG BÊN CẠNH MỘT THIÊN TÀI
Không thể viết một tiểu sử nghiêm túc về Stephen Hawking mà chỉ nói đến những phương trình và bỏ qua Jane Wilde, người vợ đầu tiên của ông.

Hawking quen Jane trong thời gian còn trẻ, trước khi căn bệnh làm thay đổi toàn bộ cuộc sống. Jane là người có đời sống tinh thần và tôn giáo sâu sắc hơn ông. Hai người kết hôn năm 1965, khi tương lai sức khỏe của Hawking vẫn hết sức bất định.

Họ có ba người con: Robert, sinh năm 1967; Lucy, sinh năm 1970; và Timothy, sinh năm 1979. Những mốc ấy cho thấy đời sống của Hawking không chỉ là những hội nghị khoa học và công trình nghiên cứu. Ông còn là một người chồng, người cha, sống trong một gia đình phải thích nghi liên tục với bệnh tật, nhu cầu chăm sóc và những biến động tâm lý rất lớn.
hawking.org.uk+1

Trong nhiều năm, Jane đóng vai trò rất quan trọng trong việc duy trì đời sống gia đình và hỗ trợ Hawking tiếp tục sự nghiệp. Nhưng chính tại đây, câu chuyện không còn đơn giản như một bản anh hùng ca về người vợ hy sinh và người chồng thiên tài. Việc chăm sóc lâu dài cho một người mắc bệnh nặng đặt ra những gánh nặng rất thực tế. Sự nghiệp ngày càng nổi tiếng của Hawking, nhu cầu chăm sóc chuyên biệt, trách nhiệm nuôi dạy con cái và những khác biệt trong đời sống tinh thần khiến cuộc hôn nhân trải qua nhiều căng thẳng.

Một sai lầm thường gặp trong việc kể chuyện những nhân vật phi thường là chỉ tập trung vào người nổi tiếng, rồi biến những người thân xung quanh thành phông nền. Trong thực tế, không có cuộc đời nào hoàn toàn độc lập với sự nâng đỡ của người khác. Hawking cần đến đồng nghiệp, gia đình, nhân viên chăm sóc, chuyên viên y tế và những người phát triển công nghệ hỗ trợ. Không ai có thể phủ nhận tài năng của ông. Nhưng cũng không nên vì ngưỡng mộ tài năng ấy mà quên đi những con người đã góp phần giúp ông làm việc và sống qua nhiều giai đoạn rất khó khăn.

Hawking và Jane cuối cùng ly dị năm 1995. Cùng năm đó, ông kết hôn với Elaine Mason, một người từng tham gia công việc chăm sóc ông; cuộc hôn nhân thứ hai kết thúc vào năm 2006.

Đây là một phần phức tạp của đời sống riêng tư, đòi hỏi thái độ thận trọng. Không nên biến những xung đột gia đình thành câu chuyện để kết án một phía, cũng không nên dùng thành tựu khoa học để xóa bỏ các trách nhiệm đạo đức trong đời sống hôn nhân.
Institute of Physics+1

Dưới ánh sáng nhân học Kitô giáo, câu chuyện gia đình Hawking nhắc rằng một con người có thể vĩ đại trong một lĩnh vực mà vẫn mong manh trong những tương quan thân thiết nhất. Tri thức không tự động bảo đảm khả năng yêu thương. Danh tiếng không thay thế được sự hiện diện. Và hy sinh, dù cao quý đến đâu, cũng không nên bị xem là nguồn lực vô hạn mà người khác có quyền đòi hỏi.

Có khi người ta dành cả đời để giải thích những lực chi phối các thiên hà, nhưng vẫn gặp khó khăn khi tìm hiểu những chuyển động âm thầm trong trái tim của người sống cùng mình.

Đó không phải lời kết án Stephen Hawking. Đó là một câu hỏi về thân phận con người mà cuộc đời ông giúp chúng ta nhìn thấy rõ hơn.

time.com

CHƯƠNG V. TỪ NHỮNG LỖ ĐEN ĐẾN BÍ MẬT CỦA THỜI GIAN
Để hiểu vì sao Stephen Hawking trở thành một nhân vật đặc biệt của lịch sử khoa học, cần đi vào chính công trình nghiên cứu của ông. Không thể chỉ nói ông thông minh, mắc bệnh hiểm nghèo rồi trở nên nổi tiếng. Giá trị khoa học của Hawking nằm ở những đóng góp có nội dung cụ thể, nhất là trong lĩnh vực thuyết tương đối rộng, cấu trúc kỳ dị của không-thời gian, nhiệt động lực học hố đen và mối liên hệ giữa hấp dẫn với lý thuyết lượng tử.

Trong vật lý cổ điển, không gian và thời gian thường được hình dung như một sân khấu cố định. Vật chất chuyển động trong không gian, còn thời gian trôi qua độc lập với những vật thể đang chuyển động. Nhưng thuyết tương đối rộng của Einstein thay đổi bức tranh ấy. Theo lý thuyết này, vật chất và năng lượng liên hệ với độ cong của không-thời gian, còn độ cong không-thời gian ảnh hưởng đến chuyển động của vật chất.

Hawking cùng Roger Penrose nghiên cứu những hệ quả sâu xa của cấu trúc toán học ấy. Các định lý kỳ dị của họ chỉ ra rằng, dưới những giả thiết xác định, một số mô hình không-thời gian trong thuyết tương đối rộng không thể được kéo dài vô hạn theo các đường chuyển động thích hợp. Điều này góp phần làm sáng tỏ những giới hạn của lý thuyết khi nghiên cứu sự suy sụp hấp dẫn và nguồn gốc vũ trụ.

Điều quan trọng là không được hiểu những định lý này như bằng chứng đơn giản rằng khoa học đã chứng minh vũ trụ được tạo dựng từ hư vô, hoặc chứng minh một sự kiện siêu nhiên. Chúng là những kết quả toán học và vật lý với các điều kiện áp dụng cụ thể. Chúng cũng cho thấy rằng lý thuyết tương đối rộng cổ điển chưa đủ để giải thích mọi điều, nhất là tại những điều kiện mà các hiệu ứng lượng tử có thể trở nên quyết định.

Đóng góp làm tên tuổi Hawking trở nên bất tử trong khoa học chính là dự đoán mà ngày nay được gọi là bức xạ Hawking. Năm 1974, ông đưa ra kết quả lý thuyết đáng kinh ngạc: khi xét các hiệu ứng lượng tử trên nền không-thời gian có hố đen, hố đen có thể phát ra bức xạ nhiệt. Kết quả này thách thức cách hiểu đơn giản trước đó rằng không gì có thể thoát khỏi một hố đen.

Trong mô hình của Hawking, hố đen không còn là vật thể hoàn toàn tách biệt với những quy luật nhiệt động lực học. Nó có nhiệt độ, liên hệ với entropy và có thể mất năng lượng thông qua bức xạ. Điều này mở ra những vấn đề đến nay vẫn giữ vị trí trung tâm trong nỗ lực xây dựng một lý thuyết hấp dẫn lượng tử.

Một trong những vấn đề nổi tiếng nhất là nghịch lý thông tin hố đen. Nếu sự tiến hóa lượng tử bảo toàn thông tin theo một nghĩa nền tảng, nhưng hố đen có thể bốc hơi và để lại bức xạ nhiệt, thì thông tin về trạng thái ban đầu được bảo toàn như thế nào? Câu hỏi ấy đã thúc đẩy nhiều thế hệ nhà vật lý nghiên cứu cấu trúc sâu xa của không-thời gian.

Những công trình của Hawking có tầm ảnh hưởng rất lớn, dù một số dự đoán của ông, đặc biệt việc quan sát trực tiếp bức xạ Hawking từ hố đen thiên văn, vẫn chưa được xác nhận bằng quan sát trực tiếp. Phải giữ được sự phân biệt giữa lý thuyết có cơ sở toán học mạnh, những bằng chứng hỗ trợ gián tiếp, và sự kiểm chứng thực nghiệm trực tiếp. Chính sự phân biệt này làm nên phẩm giá của khoa học.
University of Cambridge+2

Đối với thần học, những khám phá ấy không nên bị biến thành bằng chứng vội vàng cho niềm tin tôn giáo. Một lỗ hổng trong lý thuyết vật lý không phải là chỗ để đặt Thiên Chúa vào như một lời giải thích tạm thời. Một khi khoa học giải quyết được lỗ hổng ấy, Thiên Chúa của cách lập luận đó cũng dễ dàng bị đẩy ra ngoài.

Thiên Chúa trong thần học Kitô giáo không phải là một vật thể chưa được phát hiện trong vũ trụ. Người không phải một loại năng lượng bí mật, một lực hấp dẫn chưa biết hoặc một nguyên nhân vật lý nằm cạnh những nguyên nhân khác. Khi tuyên xưng Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa, Kitô giáo đưa ra một xác tín siêu hình và thần học về nền tảng hiện hữu của toàn thể thực tại, chứ không cung cấp một phương trình cạnh tranh với phương trình của Einstein.

Đây là sự phân biệt cần thiết để tránh biến đức tin thành một giả thuyết khoa học yếu kém.
CHƯƠNG VI. NĂM 1985: KHI NGƯỜI ĐI TÌM LỜI GIẢI CHO VŨ TRỤ MẤT TIẾNG NÓI
Trong cuộc đời Hawking, năm 1985 là một bước ngoặt nghiêm trọng khác. Khi đang ở Thụy Sĩ, ông bị viêm phổi nặng. Tình trạng sức khỏe buộc các bác sĩ phải thực hiện phẫu thuật mở khí quản để cứu mạng ông. Hệ quả là ông mất khả năng phát âm bằng tiếng nói tự nhiên.

Một nhà khoa học sống bằng tư duy và việc trao đổi tư tưởng nay phải đối diện với một trở ngại tưởng như không thể vượt qua: ông vẫn suy nghĩ, nhưng việc diễn đạt những suy nghĩ ấy trở nên cực kỳ khó khăn.

Trong giai đoạn đầu, Hawking cần những phương tiện giao tiếp rất chậm và bất tiện. Về sau, ông sử dụng hệ thống máy tính với phần mềm chọn chữ và bộ tổng hợp tiếng nói. Công nghệ này được cải tiến qua các giai đoạn khác nhau, giúp ông tiếp tục viết sách, diễn thuyết, trả lời phỏng vấn và tham gia các cuộc trao đổi khoa học.

Giọng nói điện tử ấy dần trở nên nổi tiếng khắp thế giới. Một nghịch lý đặc biệt xuất hiện: trong khi con người Hawking ngày càng mất khả năng điều khiển cơ thể, tiếng nói của ông lại đến với ngày càng nhiều người.
hawking.org.uk+2

Từ phương diện nhân học, sự kiện này đặt ra câu hỏi lớn về phẩm giá con người. Một người không đi được có kém phẩm giá hơn người có đôi chân khỏe mạnh không? Một người không nói được có ít quyền được lắng nghe hơn người có tài hùng biện không? Một người cần sự giúp đỡ trong hầu hết các hoạt động thể chất có vì thế mà trở thành gánh nặng không đáng được tôn trọng không?

Trường hợp Hawking đưa ra một câu trả lời mạnh mẽ, không chỉ bằng lời nói mà còn bằng cả cuộc đời.

Tuy nhiên, chúng ta cũng cần tránh một quan niệm nguy hiểm: chỉ những người khuyết tật có thành tựu phi thường như Hawking mới đáng được ngưỡng mộ và chăm sóc. Chính cách nghĩ ấy vô tình đặt phẩm giá con người dưới quyền phán xét của thành tích.

Theo nhân học Kitô giáo, một người mắc bệnh nặng vẫn có phẩm giá trọn vẹn, ngay cả khi họ không thể phát minh điều gì, không thể viết sách, không thể làm việc và không thể đáp lại tình thương bằng những hành động hữu hình. Giá trị của con người không được tính bằng năng suất lao động hay số lượng công trình khoa học.

Hawking đáng được kính trọng vì những đóng góp của ông, nhưng ông không có phẩm giá con người vì những đóng góp ấy. Ông có phẩm giá trước khi trở thành nhà khoa học nổi tiếng, khi còn là một đứa trẻ chưa biết gì về vũ trụ, và ngay cả trong những thời điểm ông không thể tự thực hiện những nhu cầu đơn giản của cuộc sống.

Đó là một phân biệt thần học và đạo đức rất quan trọng.
CHƯƠNG VII. MỘT LƯỢC SỬ THỜI GIAN: CUỐN SÁCH KHIẾN CẢ THẾ GIỚI MUỐN HIỂU VŨ TRỤ
Năm 1988, Hawking xuất bản cuốn A Brief History of Time, thường được dịch sang tiếng Việt là Lược sử thời gian. Đây là một hiện tượng xuất bản hiếm có đối với sách khoa học phổ thông.

Cuốn sách dẫn độc giả vào những câu hỏi như vũ trụ có khởi đầu hay không, thời gian là gì, hố đen hoạt động như thế nào và liệu nhân loại có thể tìm được một lý thuyết thống nhất để mô tả các quy luật căn bản của tự nhiên.

Thành công của cuốn sách không chỉ nằm ở thông tin khoa học. Nó đánh thức một nỗi tò mò có tính hiện sinh. Độc giả đọc về các thiên hà không đơn thuần để biết thiên hà cách Trái Đất bao nhiêu năm ánh sáng. Họ muốn hiểu mình đang sống ở đâu trong một thực tại rộng lớn đến mức khó tưởng tượng.

Con người từ thời cổ đại đã ngước nhìn bầu trời và đặt câu hỏi. Các nền văn minh khác nhau tạo ra những thần thoại, hệ thống triết học và mô hình thiên văn để lý giải thế giới. Khoa học hiện đại đem đến những phương pháp kiểm chứng chính xác hơn, nhưng không làm mất đi niềm kinh ngạc nguyên thủy ấy.

Hawking là một người có khả năng đặc biệt trong việc chuyển những vấn đề trừu tượng thành câu chuyện mà công chúng có thể tiếp cận. Ông không viết đơn thuần cho những nhà chuyên môn. Ông muốn đưa những câu hỏi lớn của khoa học đến với những người chưa từng nghiên cứu vật lý chuyên sâu.

Cuốn sách cũng khiến một câu nói của ông trở nên nổi tiếng: nếu tìm được một lý thuyết hoàn chỉnh, nhân loại có thể hiểu được điều ông gọi bằng hình ảnh ẩn dụ là tư tưởng của Thiên Chúa.

Chính cách diễn đạt ấy đã gây ra nhiều hiểu lầm. Một số độc giả tưởng rằng Hawking đang bày tỏ niềm tin vào một Thiên Chúa hữu vị. Nhưng cách sử dụng từ ngữ của ông trong ngữ cảnh ấy mang tính biểu tượng, nhằm diễn tả khát vọng hiểu được trật tự nền tảng của vũ trụ, không phải một lời tuyên xưng đức tin Kitô giáo.
Stephen Hawking+2

Câu chuyện ấy cho thấy ngôn ngữ khoa học, triết học và thần học đôi khi sử dụng cùng một từ nhưng không nói đến cùng một nội dung.

Khi một nhà vật lý nói về Thiên Chúa như một hình ảnh tượng trưng cho trật tự tự nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc người ấy tin vào Thiên Chúa của Abraham, Isaac, Giacóp và Đức Giêsu Kitô.

Khi người Kitô hữu tuyên xưng Thiên Chúa, đối tượng của đức tin không phải là một phương trình đẹp, một hệ thống quy luật hoàn hảo hay sự hài hòa toán học. Đức tin hướng về Đấng được tin là nguồn mạch hiện hữu, Đấng tự mặc khải trong lịch sử cứu độ và được Kitô giáo tuyên xưng trọn vẹn nơi Đức Giêsu Kitô.

Vì thế, việc Hawking nói đến tư tưởng của Thiên Chúa không thể được sử dụng làm bằng chứng rằng ông đã theo Chúa.
CHƯƠNG VIII. STEPHEN HAWKING VÀ VATICAN: CUỘC GẶP GIỮA HAI THẾ GIỚI TƯ TƯỞNG
Đây là một trong những chương quan trọng nhất khi nghiên cứu mối quan hệ giữa Stephen Hawking và Kitô giáo.

Nhiều người nghĩ rằng một nhà khoa học vô thần sẽ không có chỗ trong những cơ sở học thuật của Giáo hội Công giáo. Nhưng lịch sử của Hawking cho thấy một thực tế phức tạp và đáng suy nghĩ hơn nhiều.

Ngày 19 tháng 4 năm 1975, ông được Đức Giáo hoàng Phaolô VI trao Huy chương Piô XI, một vinh dự khoa học của Hàn lâm viện Giáo hoàng về Khoa học. Trong lời phát biểu tại buổi lễ, Đức Phaolô VI ghi nhận danh tiếng quốc tế mà Hawking đạt được qua những nghiên cứu, trong đó có công trình về hố đen.
pas.va+1

Đến năm 1986, Hawking trở thành thành viên của Hàn lâm viện Giáo hoàng về Khoa học. Ông tiếp tục tham gia các sinh hoạt khoa học liên quan đến Vatican và có dịp gặp nhiều vị giáo hoàng trong đời. Ngày 28 tháng 11 năm 2016, ông hiện diện trong cuộc tiếp kiến của Đức Giáo hoàng Phanxicô dành cho những người tham dự khóa họp toàn thể của Hàn lâm viện.
pas.va+2

vaticannews.va

Ý nghĩa của những cuộc gặp ấy không nằm ở việc một bên đã chiến thắng bên kia trong cuộc tranh luận về Thiên Chúa. Chúng cho thấy Giáo hội có thể nhìn nhận những đóng góp khoa học của một người không chia sẻ đức tin Công giáo.

Hàn lâm viện Giáo hoàng về Khoa học là nơi quy tụ các nhà khoa học xuất sắc thuộc những nền văn hóa và quan điểm tôn giáo khác nhau. Việc được lựa chọn tham gia không đòi hỏi nhà khoa học phải trở thành tín hữu Công giáo.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt đối với những cuộc tranh luận về khoa học và tôn giáo. Nếu Giáo hội chỉ muốn lắng nghe những người có cùng niềm tin, cuộc đối thoại sẽ trở nên nghèo nàn. Nếu các nhà khoa học chỉ muốn nói chuyện với những người chia sẻ cùng hệ thống giả định triết học, họ cũng tự giới hạn khả năng tiếp cận các câu hỏi rộng lớn hơn về con người.

Cần nhấn mạnh rằng sự tôn trọng không phải là đồng thuận hoàn toàn. Giáo hội có thể ghi nhận những thành tựu vật lý của Hawking mà không chấp nhận kết luận vô thần của ông. Hawking có thể trân trọng cơ hội đối thoại với những đại diện của Giáo hội mà không cần từ bỏ quan điểm của mình.

Một cuộc đối thoại trưởng thành không nhất thiết phải kết thúc bằng việc một bên đổi ý. Nhiều khi thành quả trước hết là hai bên hiểu rõ hơn lập trường, khả năng và giới hạn trong cách lập luận của nhau.

Từ góc nhìn thần học, đây là một bài học dành cho người Kitô hữu: trung thành với đức tin không đồng nghĩa với sợ hãi trước khoa học. Một niềm tin trưởng thành không cần bóp méo các khám phá khoa học để tự bảo vệ. Trái lại, đức tin cần đủ khiêm tốn để nhận biết rằng việc giải thích những hiện tượng tự nhiên đòi hỏi phương pháp và năng lực chuyên môn thích hợp.

Đối với người tín hữu, chân lý không nên trở thành tài sản riêng của một nhóm người. Nếu một nhà khoa học không tin Chúa khám phá được một điều đúng về thế giới tự nhiên, thì phát hiện ấy vẫn có giá trị khoa học. Thái độ tôn trọng sự thật phải được đặt cao hơn mong muốn giành chiến thắng trong một cuộc tranh luận.
CHƯƠNG IX. STEPHEN HAWKING CÓ TIN THIÊN CHÚA KHÔNG?
Đây là câu hỏi cần được trả lời bằng chứng cứ lịch sử thay vì bằng mong ước tôn giáo.

Trong những phát biểu công khai ở giai đoạn cuối đời, Stephen Hawking bày tỏ quan điểm vô thần. Ông cho rằng các quy luật vật lý có thể giải thích nguồn gốc và sự vận hành của vũ trụ mà không cần viện đến một Đấng Tạo Hóa siêu nhiên. Trong cuốn sách xuất bản năm 2010 cùng Leonard Mlodinow, The Grand Design, ông trình bày quan điểm rằng không nhất thiết phải đưa Thiên Chúa vào lời giải thích sự xuất hiện của vũ trụ.

Trong các cuộc phỏng vấn sau đó, ông phát biểu ngày càng trực tiếp hơn về lập trường của mình. Trong cuốn Brief Answers to the Big Questions, được xuất bản sau khi ông qua đời, ông tiếp tục khẳng định quan điểm không tin vào sự hiện hữu của Thiên Chúa.
Stephen Hawking+2

Cũng cần nhận thấy lập trường và cách diễn đạt của ông về tôn giáo có sự phát triển qua thời gian. Không nên đem một phát biểu cuối đời áp đặt một cách máy móc cho toàn bộ suy nghĩ của ông ở mọi giai đoạn.

Dẫu vậy, không có cơ sở đáng tin cậy để xây dựng câu chuyện rằng ông bí mật trở lại đạo trước khi mất.

Vậy một người Kitô hữu nên suy nghĩ thế nào trước lập trường ấy?

Trước hết, phải phân biệt giữa giá trị khoa học của một lập luận vật lý và giá trị triết học của kết luận được rút ra từ lập luận đó.

Khi Hawking nghiên cứu các quy luật hấp dẫn, các hiệu ứng lượng tử hoặc mô hình nguồn gốc vũ trụ, ông hoạt động trong phạm vi vật lý lý thuyết. Những mô hình ấy có thể được đánh giá bằng tính nhất quán toán học, khả năng giải thích và sự phù hợp với các quan sát thực nghiệm.

Nhưng khi từ khả năng giải thích vật lý chuyển sang kết luận rằng không có Thiên Chúa, cuộc tranh luận bước vào địa hạt triết học và siêu hình học. Đây không còn đơn giản là vấn đề có thể giải quyết bằng cách đo một hạt cơ bản hay quan sát một thiên hà.

Một phương trình mô tả cách một hệ vật lý tiến hóa không tự nó giải quyết trọn vẹn câu hỏi tại sao toàn thể thực tại lại hiện hữu thay vì không có gì cả.

Ngược lại, việc khoa học chưa giải thích được một hiện tượng cũng không đủ để chứng minh Thiên Chúa hiện hữu. Người Kitô hữu phải tránh cả hai sai lầm đối xứng: biến khoa học thành bằng chứng tuyệt đối cho vô thần, hoặc biến sự thiếu hiểu biết khoa học thành bằng chứng trực tiếp cho đức tin.

Vấn đề còn sâu hơn. Trong thần học về sáng tạo của Kitô giáo, hành động sáng tạo của Thiên Chúa không chỉ được hiểu là một biến cố xảy ra vào thời điểm rất xa trong quá khứ. Nó còn liên quan đến sự lệ thuộc hiện hữu của mọi thụ tạo vào Thiên Chúa.

Vì thế, giả sử một ngày nào đó các nhà khoa học xây dựng được một mô hình vật lý hoàn chỉnh hơn về những giai đoạn sớm nhất của vũ trụ, mô hình ấy vẫn không trực tiếp xác nhận hoặc bác bỏ toàn bộ giáo lý Kitô giáo về sáng tạo. Nó trả lời một loại câu hỏi khác.

Tất nhiên, phân biệt các loại câu hỏi không có nghĩa là khoa học và đức tin hoàn toàn không liên hệ. Những khám phá khoa học có thể đặt lại cách diễn đạt thần học, thách thức các lối giải thích Kinh Thánh quá duy tự và thúc đẩy suy tư triết học sâu hơn.

Nhưng giữa chúng cần có đối thoại nghiêm túc, thay vì sự đồng nhất vội vàng.
CHƯƠNG X. TẠI SAO CÓ VŨ TRỤ THAY VÌ KHÔNG CÓ GÌ?
Đây là một trong những câu hỏi lớn nhất xuất hiện khi đặt suy tư của Hawking bên cạnh truyền thống triết học Kitô giáo.

Nhà khoa học có thể nghiên cứu các quá trình vật lý của vũ trụ trong những điều kiện rất sớm. Vũ trụ học hiện đại đã đạt được nhiều kết quả quan trọng khi mô tả sự giãn nở của vũ trụ, sự hình thành các nguyên tố nhẹ, bức xạ nền vi sóng và sự xuất hiện của các cấu trúc thiên hà.

Nhưng câu hỏi tại sao có vũ trụ thay vì không có gì là câu hỏi khó hơn rất nhiều. Nó đòi hỏi phải làm rõ chúng ta đang nói đến loại hư vô nào.

Trong một số mô hình vật lý, khái niệm trạng thái chân không lượng tử vẫn liên quan đến cấu trúc lý thuyết, các quy luật và các đại lượng vật lý. Nó không nhất thiết đồng nghĩa với hư vô tuyệt đối theo nghĩa siêu hình.

Đây là điểm thường phát sinh hiểu lầm trong các cuộc tranh luận đại chúng.

Khi thần học Kitô giáo nói đến sáng tạo từ hư vô, điều ấy không có nghĩa là hư vô là một loại vật chất ban đầu mà Thiên Chúa sử dụng để tạo dựng thế giới. Nó có nghĩa rằng mọi thực tại thụ tạo không tự mình là nguồn gốc tối hậu của sự hiện hữu.

Thánh Tôma Aquinô phân biệt những câu hỏi về trật tự nguyên nhân trong thế giới với câu hỏi về nền tảng hiện hữu của các sự vật. Trong tư tưởng của ngài, việc thế giới có một khởi đầu thời gian hay không không phải là điều chỉ dựa vào lý trí mà có thể chứng minh một cách đơn giản. Lập luận về sự lệ thuộc của thụ tạo vào Thiên Chúa không được xây dựng hoàn toàn trên giả thiết rằng vũ trụ phải có một khoảnh khắc đầu tiên theo thời gian vật lý.

Điều này đặc biệt quan trọng khi đối thoại với những mô hình vũ trụ học của Hawking.

Một mô hình không có biên thời gian theo cách hiểu thông thường không lập tức bác bỏ quan niệm thần học về Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa. Cũng vậy, một mô hình có điểm khởi đầu thời gian không tự động chứng minh toàn bộ đức tin Kitô giáo.

Đức tin về sáng tạo phải được hiểu sâu hơn những sơ đồ đơn giản kiểu khoa học chưa giải thích được thì Thiên Chúa sẽ giải thích.

Hawking giúp cuộc tranh luận trở nên nghiêm túc chính vì ông buộc người tín hữu phải hỏi: Khi tuyên xưng Thiên Chúa là Đấng sáng tạo, chúng ta thật sự muốn nói điều gì?

Nếu người tín hữu chỉ hình dung Thiên Chúa như một kỹ sư đứng ngoài vũ trụ để khởi động bộ máy, thì mỗi tiến bộ của khoa học có thể khiến vị trí của Thiên Chúa ấy trở nên khó hiểu hơn.

Nhưng nếu Thiên Chúa được hiểu là nền tảng hiện hữu, Đấng mà mọi thụ tạo lệ thuộc vào trong chính sự tồn tại của mình, thì câu hỏi thần học không còn đơn thuần cạnh tranh với các giải thích vật lý.

Đó là con đường đối thoại sâu sắc giữa siêu hình học và khoa học hiện đại.
CHƯƠNG XI. MỘT TRÍ TUỆ VĨ ĐẠI CÓ THỂ NHẬN RA GIỚI HẠN CỦA CHÍNH MÌNH KHÔNG?
Có một sự cám dỗ đối với những người thành công vượt trội trong một lĩnh vực: tưởng rằng năng lực xuất sắc của mình có thể được áp dụng với cùng mức độ thẩm quyền vào mọi lĩnh vực khác.

Một nhà vật lý xuất sắc có thể có những quan điểm triết học đáng suy nghĩ. Nhưng tài năng vật lý không đương nhiên biến mọi lập luận siêu hình của người ấy thành kết luận không thể tranh cãi.

Tương tự, một nhà thần học uyên bác có thể suy nghĩ sâu sắc về sáng tạo, nhưng điều đó không có nghĩa là người ấy tự nhiên có đủ năng lực đánh giá mọi phương trình của thuyết hấp dẫn lượng tử.

Sự phân biệt này không nhằm hạ thấp Stephen Hawking. Trái lại, nó giúp chúng ta tôn trọng chính xác thành tựu của ông.

Một nền văn hóa trí tuệ trưởng thành phải biết trân trọng chuyên môn mà không thần tượng hóa cá nhân.

Người có đức tin cũng phải áp dụng nguyên tắc ấy cho chính mình. Không thể nhân danh Kinh Thánh để đưa ra những khẳng định vật lý trái với chứng cứ đáng tin cậy. Không thể lấy một câu chuyện thần học để thay thế công việc nghiên cứu khoa học. Và không thể vì một nhà khoa học không tin Chúa mà phủ nhận mọi điều đúng đắn ông đã khám phá.

Sự khiêm tốn trí tuệ không phải là từ bỏ xác tín, nhưng là biết giới hạn của điều mình có thể chứng minh.

Đối với Hawking, một trong những điểm đáng kính trọng là ông đã dành cả đời làm việc với những câu hỏi chưa có lời giải cuối cùng. Chính đời sống nghiên cứu khoa học cho thấy khả năng thừa nhận điều chưa biết là điều kiện cần thiết để tìm hiểu điều có thể biết.

Đối với người tín hữu, việc tuyên xưng Thiên Chúa không làm mất đi nghĩa vụ học hỏi, suy nghĩ và phân định.

Đức tin không nên là lời biện minh cho sự lười biếng trí tuệ.
CHƯƠNG XII. THIÊN TÀI VÀ SỰ CÔ ĐƠN CỦA THÂN PHẬN CON NGƯỜI
Hawking trở thành người nổi tiếng trên toàn cầu. Hình ảnh ông trên chiếc xe lăn, với bộ tổng hợp tiếng nói, trở thành biểu tượng văn hóa đại chúng. Ông xuất hiện trong những chương trình truyền hình, các cuộc phỏng vấn, những hội nghị lớn và các hoạt động truyền bá khoa học.

Nhưng danh tiếng không làm cho con người thoát khỏi những vấn đề căn bản của đời sống.

Ông vẫn phải đối diện bệnh tật, sự lệ thuộc vào người chăm sóc, những khó khăn trong sinh hoạt và các đổ vỡ gia đình. Ông có thể bàn luận về thời gian vũ trụ, nhưng vẫn sống trong thời gian hữu hạn của một con người. Ông có thể nghiên cứu những vùng không-thời gian cực đoan, nhưng vẫn bị giới hạn bởi một cơ thể cần chăm sóc từng ngày.

Đây là một nghịch lý sâu sắc.

Có những câu hỏi Hawking có thể tiếp cận bằng toán học, nhưng cũng có những câu hỏi thuộc về tình yêu, hạnh phúc, sự tha thứ và trách nhiệm cá nhân mà không một phương trình vật lý đơn lẻ nào giải quyết thay con người được.

Một gia đình không trở nên hạnh phúc chỉ vì người cha thông minh. Một cuộc hôn nhân không được bảo đảm bền vững vì người chồng được thế giới tôn vinh. Một người mắc bệnh nặng không tự động trở thành vị thánh. Và một người có sự nghiệp rực rỡ cũng không vì thế mà được miễn trừ khỏi những khó khăn của đời sống đạo đức.

Nhìn Hawking như một con người trọn vẹn đòi hỏi phải giữ được cả ánh sáng lẫn bóng tối.

Chúng ta có thể kính trọng ý chí sống của ông mà không cần cho rằng ông hoàn hảo. Có thể cảm phục tài năng của ông mà không phải đồng ý với mọi quan điểm triết học của ông. Có thể học hỏi sự can đảm trước bệnh tật mà không biến nỗi đau của ông thành một câu chuyện cảm động phục vụ nhu cầu giải trí của công chúng.

Chính cách nhìn này giúp cuộc đời Hawking trở nên gần gũi hơn.

Bởi ông không phải một bộ óc tồn tại bên ngoài cuộc sống con người. Ông là một con người có trí tuệ phi thường, nhưng vẫn mang những giới hạn và mâu thuẫn của thân phận hữu hạn.
CHƯƠNG XIII. SỰ CHẾT, LINH HỒN VÀ NIỀM HY VỌNG KITÔ GIÁO
Stephen Hawking nhiều lần bày tỏ quan điểm rằng ông không tin có đời sống cá nhân sau cái chết. Ông nhìn hoạt động ý thức trong mối liên hệ với bộ não và không chấp nhận quan niệm tôn giáo thông thường về thiên đàng hay cuộc sống đời sau.
The Guardian+2

Lập trường ấy khác căn bản với niềm tin Kitô giáo.

Đối với người Kitô hữu, sự sống con người không bị giới hạn hoàn toàn trong tiến trình sinh học có thể quan sát được. Đức tin vào sự phục sinh không phải là một tuyên bố rằng bộ não con người sẽ tiếp tục hoạt động theo cách hiện tại sau khi cơ thể đã chết.

Niềm hy vọng Kitô giáo đặt nền trên biến cố Đức Giêsu Kitô chịu chết và phục sinh, cùng lời hứa về sự sống đời đời.

Dĩ nhiên, đây là những xác tín thuộc phạm vi mặc khải, thần học và đức tin. Không thể dùng một thiết bị đo lường vật lý để kiểm chứng trực tiếp toàn bộ nội dung của niềm hy vọng ấy như kiểm chứng nhiệt độ của một vật thể.

Nhưng cũng không vì vậy mà có thể coi chúng là vô nghĩa về mặt triết học hay hiện sinh. Niềm tin vào sự sống đời đời định hình cách nhiều người hiểu đau khổ, sự chết, trách nhiệm luân lý và giá trị của các tương quan.

Hawking đặt cuộc đời mình trong một viễn tượng khác. Ông tìm kiếm ý nghĩa trong sự hiểu biết, trong khoa học, trong những đóng góp cho nhân loại và trong đời sống ngay tại thế giới này.

Sự khác biệt ấy cần được trình bày trung thực.

Một người Kitô hữu không cần tuyên bố rằng Hawking chắc chắn đã thay đổi niềm tin vào phút cuối. Càng không thể suy đoán một cách tự tin về số phận đời đời của ông.

Theo đức tin Công giáo, phán xét cuối cùng thuộc về Thiên Chúa. Con người không có quyền thay thế phán xét ấy bằng những lời tuyên án dựa trên các cuộc phỏng vấn hoặc những câu nói được trích dẫn trên báo chí.

Điều người tín hữu có thể làm là suy tư, cầu nguyện và phó thác.

Sự phó thác ấy không có nghĩa là phủ nhận những khác biệt tư tưởng. Nó thể hiện sự khiêm tốn trước điều con người không thể biết trọn vẹn về chiều sâu lương tâm của người khác.
CHƯƠNG XIV. NGÀY 14 THÁNG 3 NĂM 2018: MỘT CUỘC ĐỜI KHÉP LẠI
Stephen Hawking qua đời ngày 14 tháng 3 năm 2018 tại Cambridge, hưởng thọ 76 tuổi. Ông đã sống hơn năm mươi năm sau thời điểm được chẩn đoán mắc bệnh thần kinh vận động với tiên lượng rất ngắn ngủi.

Ngày mất của ông trùng với ngày sinh của Albert Einstein. Điều này, cũng như sự trùng hợp giữa ngày sinh của ông và ngày mất của Galileo, trở thành một chi tiết thường được nhắc lại trong những bài tưởng niệm.
hawking.org.uk+1

Tro cốt của ông được an táng tại Tu viện Westminster, nơi an nghỉ của nhiều nhân vật có đóng góp lớn cho lịch sử nước Anh. Những nghi thức tưởng niệm ông ghi nhận không chỉ thành tựu khoa học, mà còn ảnh hưởng văn hóa và những đóng góp cho cộng đồng người khuyết tật.

Có một nghịch lý đặc biệt trong sự kiện này: một người công khai không tin vào Thiên Chúa lại được tưởng niệm tại một địa điểm mang chiều sâu lịch sử tôn giáo.

Nhưng nghịch lý ấy không cần được giải thích bằng một câu chuyện cải đạo không có chứng cứ.

Nó có thể được hiểu như sự gặp gỡ giữa các truyền thống văn hóa, khoa học và tôn giáo trong lịch sử nhân loại. Các cộng đồng khác nhau có thể tôn vinh một con người vì những đóng góp chung, ngay cả khi không chia sẻ toàn bộ thế giới quan của người ấy.

Hawking ra đi, để lại một di sản phong phú nhưng không hoàn toàn khép kín. Những vấn đề ông nghiên cứu vẫn tiếp tục được các nhà khoa học tranh luận. Những câu hỏi ông đặt ra về vũ trụ vẫn chưa có lời giải cuối cùng. Và những phát biểu của ông về Thiên Chúa vẫn tiếp tục được bàn luận trong triết học và thần học.

Một cuộc đời kết thúc không đồng nghĩa với việc mọi câu hỏi do cuộc đời ấy gợi ra đều đã được giải đáp.
CHƯƠNG XV. STEPHEN HAWKING VÀ BÀI HỌC CHO NGƯỜI KITÔ HỮU HÔM NAY
Nếu nghiên cứu cuộc đời Hawking từ viễn tượng Kitô giáo, điều đáng quan tâm không phải là tìm cách biến ông thành một bằng chứng rằng cuối cùng mọi thiên tài đều phải tin Chúa.

Đó là cách suy nghĩ thiếu tôn trọng cả lịch sử lẫn đức tin.

Bài học sâu sắc hơn nằm ở chỗ một người không tin vào Thiên Chúa vẫn có thể đặt ra những câu hỏi khiến người tin Chúa phải nghiêm túc nhìn lại chất lượng tư duy của chính mình.

Chúng ta đang sống trong thời đại mà một lượng kiến thức khổng lồ có thể được truy cập chỉ trong vài giây. Nhưng sự gia tăng thông tin không tự động đồng nghĩa với sự trưởng thành của trí tuệ. Người ta có thể thuộc lòng nhiều câu Kinh Thánh mà chưa hiểu cách giải thích Kinh Thánh. Có thể sử dụng nhiều thuật ngữ thần học mà chưa phân biệt được lập luận triết học với xác tín đức tin. Có thể nhiệt thành bảo vệ tôn giáo nhưng lại thiếu lòng tôn trọng sự thật.

Hawking gợi lên một câu hỏi nghiêm khắc: nếu chúng ta tin Thiên Chúa là nguồn mạch chân lý, tại sao đôi khi chúng ta lại sợ những câu hỏi khó?

Tất nhiên, không phải mọi câu hỏi đều được đặt ra với thiện chí, và cũng không phải mọi kết luận khoa học hay triết học đều đúng. Nhưng phản ứng của người có đức tin trước một vấn đề khó không thể chỉ là né tránh hoặc kết án.

Người Kitô hữu cần học cách tìm hiểu thế giới với tinh thần nghiêm túc, phân biệt những lĩnh vực tri thức khác nhau và biết thừa nhận điều mình chưa hiểu.

Cuộc đời Hawking cũng chất vấn cách chúng ta đối xử với người bệnh và người khuyết tật.

Bao nhiêu người bị xã hội đánh giá thấp chỉ vì họ không còn khả năng lao động? Bao nhiêu người cao tuổi cảm thấy mình trở thành gánh nặng cho gia đình? Bao nhiêu người sống trong những cơ sở chăm sóc mà hiếm khi có ai dành thời gian lắng nghe? Bao nhiêu người bị xem là vô dụng vì cơ thể không còn đáp ứng các tiêu chuẩn hiệu quả của một xã hội ám ảnh bởi năng suất?

Hawking nổi tiếng vì trí tuệ của ông vẫn hoạt động xuất sắc trong một cơ thể bị hạn chế nghiêm trọng. Nhưng nếu chỉ ngưỡng mộ ông vì điều ấy, chúng ta có thể bỏ quên hàng triệu người khuyết tật khác không có thành tựu được cả thế giới biết đến.

Tin Mừng mời gọi một cái nhìn căn bản hơn: phẩm giá con người không phát sinh từ sự nổi tiếng, sức khỏe hay thành công.

Người bệnh không cần trở thành thiên tài mới xứng đáng được yêu thương.

Người già không cần chứng minh mình còn hữu ích mới xứng đáng được chăm sóc.

Người nghèo không cần tạo ra thành tích đặc biệt mới đáng được tôn trọng.

Người yếu đuối không cần trở nên phi thường mới có quyền được sống như một con người trọn vẹn.

Nếu cuộc đời Hawking giúp người tín hữu nhận ra điều ấy sâu sắc hơn, thì đây là một đóng góp nhân bản rất đáng trân trọng.
CHƯƠNG XVI. KHI KHOA HỌC KHÔNG THỂ THAY THẾ TÌNH YÊU, VÀ ĐỨC TIN KHÔNG ĐƯỢC PHÉP THAY THẾ TRI THỨC
Giữa khoa học và đức tin có một mối quan hệ vừa phong phú vừa khó khăn. Lịch sử đã chứng kiến những cuộc xung đột, hiểu lầm, nhưng cũng có nhiều hình thức hợp tác và đối thoại.

Một sai lầm là nghĩ rằng khoa học càng tiến bộ thì mọi câu hỏi về ý nghĩa, đạo đức và Thiên Chúa tự động trở nên không cần thiết.

Một sai lầm khác là nghĩ rằng đức tin có thể thay thế công việc khoa học, như thể chỉ cần đọc Kinh Thánh là có thể giải quyết những bài toán về vũ trụ học, y học hay vật lý lượng tử.

Cả hai thái độ ấy đều làm nghèo khả năng tìm kiếm chân lý của con người.

Khoa học có thể giúp chúng ta hiểu những cơ chế vật lý chi phối sự hình thành các ngôi sao. Nhưng việc chúng ta nên dùng kiến thức khoa học như thế nào để phục vụ con người còn đòi hỏi suy tư đạo đức.

Y học có thể giải thích nhiều khía cạnh của bệnh thần kinh vận động và phát triển các công nghệ hỗ trợ. Nhưng câu hỏi tại sao xã hội cần chăm sóc người bệnh, ngay cả khi việc chăm sóc rất tốn kém, không thể chỉ được trả lời bằng hiệu quả kỹ thuật.

Công nghệ có thể tạo ra một bộ tổng hợp tiếng nói cho người mất khả năng phát âm. Nhưng chính quyết định sử dụng công nghệ để giúp con người giao tiếp, thay vì bỏ mặc họ trong cô lập, phản ánh những giá trị nhân bản.

Ở đây, có thể nhận ra một điểm gặp gỡ quan trọng giữa khoa học và đạo đức Kitô giáo: sự hiểu biết có giá trị đặc biệt khi nó được đặt trong tương quan với lợi ích và phẩm giá con người.

Hawking được hưởng lợi từ những tiến bộ y học và công nghệ. Đồng thời, cuộc đời ông cũng góp phần thúc đẩy nhận thức xã hội về khả năng sống, làm việc và sáng tạo của người khuyết tật.

Khi nhìn lại hành trình ấy, người Kitô hữu được mời gọi đặt câu hỏi không chỉ về khoa học, mà về trách nhiệm đối với những người không có điều kiện tiếp cận các phương tiện chăm sóc tương tự.

Một xã hội có thể rất phát triển về công nghệ nhưng vẫn nghèo nàn về tình người.

Một cộng đồng tôn giáo có thể rất phong phú về nghi lễ nhưng vẫn thiếu sự hiện diện cụ thể bên những người đau khổ.

Không thể lấy sự tiến bộ của máy móc để thay thế trách nhiệm yêu thương. Nhưng cũng không thể lấy những lời nói về tình yêu để biện minh cho việc thiếu hiểu biết và không chịu phát triển các phương tiện chăm sóc hiệu quả.

Đức tin trưởng thành và khoa học có trách nhiệm có thể gặp nhau ở chính mối quan tâm đối với con người.
CHƯƠNG XVII. ĐIỀU STEPHEN HAWKING KHÔNG THỂ GIẢI QUYẾT THAY CHÚNG TA
Mỗi thế hệ đều có những câu hỏi riêng. Thế hệ của Hawking phải đối diện với sự phát triển của vũ trụ học hiện đại, những giới hạn của thuyết tương đối và khó khăn trong việc thống nhất các lý thuyết vật lý.

Thế hệ hôm nay tiếp tục những câu hỏi ấy, nhưng còn đối diện với trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, khủng hoảng môi trường, những biến đổi xã hội và những tranh luận phức tạp về phẩm giá con người.

Di sản của Hawking không phải là một hệ thống đáp án hoàn chỉnh dành cho mọi vấn đề. Ông không giải quyết được tất cả những câu hỏi về vật lý, càng không giải quyết thay nhân loại những câu hỏi đạo đức.

Điều ông để lại là một thái độ nghiên cứu mạnh mẽ: tiếp tục tìm hiểu ngay cả khi điều kiện sống vô cùng khó khăn.

Nhưng thái độ ấy cũng cần được bổ túc bằng một câu hỏi khác: tri thức sẽ phục vụ điều gì?

Nhân loại có thể chế tạo những hệ thống tính toán ngày càng mạnh, khám phá những cấu trúc vật chất ngày càng nhỏ và quan sát những thiên thể ngày càng xa. Tuy nhiên, điều đó không bảo đảm rằng con người sẽ trở nên công bằng hơn, biết tha thứ hơn hoặc có trách nhiệm hơn với người yếu thế.

Sự tiến bộ khoa học không tự động đồng nghĩa với tiến bộ đạo đức.

Từ góc nhìn Kitô giáo, đây là nơi việc tìm kiếm chân lý cần gặp gỡ việc thực hành bác ái.

Một con người không trở nên tốt chỉ vì biết nhiều. Và người có đức tin không trở nên thánh thiện chỉ vì nói nhiều về Thiên Chúa.

Điều quan trọng là sự thật được nhận biết có chuyển hóa cách chúng ta sống hay không.

Nếu một người có thể nghiên cứu hàng triệu thiên hà nhưng không nhìn thấy nhu cầu của người đang ở trước mặt, thì tri thức của họ vẫn còn một giới hạn nhân bản.

Nếu một người có thể diễn giải những trang Kinh Thánh rất hay nhưng không biết thương người bệnh, người nghèo và người bị bỏ rơi, thì cách sống của họ cũng đang mâu thuẫn với chính đức tin mình tuyên xưng.

Đây không phải là sự đối lập giữa Hawking và người Kitô hữu. Đây là lời mời gọi mọi con người biết đặt tài năng, tri thức và xác tín của mình trước đòi hỏi của lương tâm.
CHƯƠNG XVIII. KẾT LUẬN: NGƯỜI KHÁM PHÁ VŨ TRỤ VÀ CÂU HỎI VỀ THIÊN CHÚA
Có lẽ hình ảnh đáng suy nghĩ nhất về Stephen Hawking không phải là hình ảnh một nhà khoa học nổi tiếng đứng trước những công thức toán học phức tạp. Đó là hình ảnh một con người gần như không thể cử động, ngồi trên chiếc xe lăn, nhưng trí tuệ vẫn hướng về những vùng xa xôi nhất của vũ trụ.

Cơ thể ông có những giới hạn nghiêm trọng. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, ông tiếp tục nghiên cứu, viết sách và tham gia đời sống trí tuệ của nhân loại.

Ông không chiến thắng bệnh tật theo nghĩa chữa khỏi căn bệnh. Ông vẫn phải sống với những hậu quả của nó cho đến cuối đời. Thành tựu của ông không xóa bỏ sự đau khổ, không làm cho mọi khó khăn gia đình biến mất và không biến ông thành một nhân vật hoàn hảo.

Nhưng cuộc đời ông chứng minh rằng một con người có thể tiếp tục sáng tạo và đóng góp ngay cả khi hoàn cảnh thể chất rất hạn chế.

Hawking không tuyên xưng đức tin Kitô giáo. Không có cơ sở để khẳng định ông đã theo Chúa vào cuối đời. Nhưng người Kitô hữu vẫn có thể học hỏi từ sự kiên trì, trí tò mò và những khám phá của ông.

Đồng thời, đức tin Kitô giáo đưa ra những xác tín khác với quan điểm vô thần của Hawking. Người tín hữu tuyên xưng một Thiên Chúa không chỉ là lời giải thích cho nguồn gốc vật chất của vũ trụ, nhưng là Đấng Tạo Hóa và là nguồn mạch của sự sống. Đức tin ấy đạt đến trung tâm nơi Đức Giêsu Kitô, Đấng mà người Kitô hữu tin đã chịu chết và sống lại để mở ra cho nhân loại niềm hy vọng vượt qua sự chết.

Sự khác biệt này phải được giữ nguyên, không phải để khép lại cuộc đối thoại, nhưng để cuộc đối thoại có thể diễn ra trong sự trung thực.

Stephen Hawking giúp chúng ta nhìn thấy một điều: vũ trụ rộng lớn và phức tạp hơn nhiều so với những gì trực giác thông thường có thể hình dung.

Đức tin Kitô giáo mời gọi chúng ta suy nghĩ thêm một điều khác: giữa một vũ trụ bao la như thế, đời sống của mỗi con người vẫn mang một phẩm giá không thể quy về kích thước, sức mạnh hay năng suất.

Hawking dành phần lớn cuộc đời để tìm kiếm những quy luật căn bản của tự nhiên. Người Kitô hữu cũng được mời gọi tìm kiếm sự thật, nhưng đồng thời được mời gọi nhận ra sự thật ấy phải dẫn tới trách nhiệm sống và yêu thương.

Một người có thể hiểu rất nhiều về các vì sao mà vẫn còn những câu hỏi về chính mình.

Một người có thể tuyên xưng niềm tin vào Thiên Chúa mà vẫn còn phải học cách yêu thương người bên cạnh.

Vì thế, câu hỏi sau cùng không nên chỉ là Stephen Hawking có tin Chúa hay không. Lịch sử đã cung cấp những chứng cứ khá rõ về lập trường công khai của ông.

Câu hỏi dành cho chúng ta còn là: sau khi biết cuộc đời ông, chúng ta đã hiểu thêm điều gì về giới hạn của bản thân, về phẩm giá của người bệnh, về trách nhiệm của trí tuệ, về sự khiêm tốn trước chân lý và về cách sống đức tin giữa một thế giới khoa học?

Một con người không cần phải chia sẻ đức tin của chúng ta mới có thể khiến chúng ta suy nghĩ sâu sắc hơn về đức tin ấy.

Và một người Kitô hữu không cần biến Stephen Hawking thành tín hữu mới có thể trân trọng cuộc đời ông.

Bởi sự thật không cần được bảo vệ bằng một câu chuyện sai sự thật.

Đức tin cũng không trở nên cao quý hơn nhờ việc gán cho người khác những xác tín mà họ chưa từng tuyên xưng.

Điều đáng quý nhất là có đủ lòng khiêm tốn để nhận ra những điều tốt đẹp nơi người khác, đủ can đảm để đối diện với những khác biệt và đủ trung thành với lương tâm để không đánh đổi sự thật lấy một kết luận dễ chịu.

Stephen Hawking đã đi hết hành trình trần thế vào ngày 14 tháng 3 năm 2018.

Những phương trình ông nghiên cứu tiếp tục được nhân loại khảo sát. Những câu hỏi ông đặt ra vẫn thúc đẩy khoa học tiến về phía trước. Những tranh luận ông gợi lên về Thiên Chúa vẫn chưa khép lại.

Và cuộc đời ông tiếp tục nhắc chúng ta rằng giữa sự bao la của vũ trụ, có một thực tại rất gần gũi nhưng không hề đơn giản: chính con người, với trí tuệ có thể vươn tới những thiên hà xa xôi, với thân xác hữu hạn, với khả năng yêu thương, với những đổ vỡ và với khát vọng tìm kiếm ý nghĩa.

Người ta có thể dành cả đời để nghiên cứu thời gian, nhưng vẫn không làm cho thời gian ngừng trôi.

Có thể hiểu được rất nhiều quy luật của vật chất, nhưng vẫn không thể tránh khỏi thân phận phải chết.

Có thể được cả thế giới biết đến, nhưng vẫn cần những con người cụ thể ở bên cạnh chăm sóc.

Có thể chinh phục những đỉnh cao tri thức, nhưng vẫn phải đối diện với câu hỏi mình đã sống thế nào.

Sự vĩ đại của một trí tuệ không làm cho con người hết mong manh. Và sự mong manh của con người không làm mất đi phẩm giá của trí tuệ ấy.

Đó là một trong những ý nghĩa bền vững nhất mà cuộc đời Stephen Hawking để lại cho nhân loại.

Lm. Anmai, CSsR