THA THỨ – KHÔNG PHẢI ĐỂ QUÊN, MÀ ĐỂ ĐƯỢC TỰ DO – Lm. Anmai, CSsR
Có những chuyện đã xảy ra rất lâu rồi, lâu đến mức người ngoài nhìn vào có thể nghĩ rằng mọi thứ chắc hẳn đã qua, nhưng kỳ lạ thay, chỉ cần một câu nói vô tình, một khuôn mặt quen thuộc, một nơi chốn cũ, một bài hát, một buổi chiều mưa, một mùi hương hay một tình huống tương tự xuất hiện, ký ức ấy lại trở về nguyên vẹn như thể chuyện đó chỉ vừa mới xảy ra hôm qua. Ta tưởng mình đã quên, nhưng hóa ra ta chỉ cất nó vào một góc rất sâu trong lòng. Ta tưởng vết thương đã lành, nhưng hóa ra bên dưới lớp da bình thường ấy vẫn còn một chỗ rất nhạy cảm, chỉ cần ai đó chạm đúng vào là lòng ta lại đau. Có thể đó chỉ là một lời nói làm ta tổn thương nhưng người nói đã quên từ lâu. Có thể đó là một lần ta bị hiểu lầm, bị đánh giá sai, bị quy kết điều mình không làm. Có thể đó là sự phản bội của một người ta từng tin tưởng đến mức chẳng bao giờ nghĩ họ có thể làm như vậy với mình. Có thể đó là một quyết định thiếu công bằng khiến công sức của ta bị phủ nhận. Có thể đó là lúc ta đã hết lòng vì một tập thể nhưng cuối cùng lại nhận về sự lạnh nhạt. Có thể đó là một mối quan hệ ta từng trân trọng nhưng cuối cùng lại để lại trong lòng quá nhiều vết xước. Cũng có thể đơn giản chỉ là cảm giác thất vọng về một người mà ta từng kỳ vọng rất nhiều. Những chuyện như vậy không ồn ào mỗi ngày, nhưng chúng có khả năng ở lại rất lâu trong lòng người. Chúng nằm đó, âm thầm, và đôi khi chính ta cũng không biết rằng mình vẫn đang sống dưới ảnh hưởng của chúng.
Có những người sau khi bị tổn thương đã sống cả nhiều năm chỉ để chứng minh rằng mình không cần người đã làm mình đau. Có người luôn nói rằng mình đã quên rồi, nhưng chỉ cần nghe nhắc đến tên người ấy, giọng nói đã thay đổi. Có người bảo mình không còn quan tâm, nhưng vẫn âm thầm theo dõi xem người kia có gặp khó khăn hay không. Có người mỗi khi nghe ai khen người từng làm mình tổn thương thì lập tức cảm thấy khó chịu. Có người lấy chuyện cũ kể đi kể lại hàng chục lần như một cách tìm sự công nhận rằng mình là người đúng. Có người không muốn trả thù công khai, nhưng trong thâm tâm lại mong một ngày nào đó người kia phải nếm trải cảm giác mà mình đã từng chịu. Có người không còn nói chuyện với nhau nhưng mỗi lần nghĩ đến vẫn thấy tim nặng nề. Có người mang theo cả một câu chuyện cũ sang những mối quan hệ mới, để rồi vì từng bị phản bội mà nghi ngờ tất cả mọi người, vì từng bị lừa dối mà không còn dám tin ai, vì từng bị xem thường mà luôn phải chứng minh mình, vì từng bị bỏ rơi mà trở nên bám víu, vì từng bị tổn thương mà vô thức làm tổn thương người khác. Đến lúc ấy, điều đáng buồn nhất không còn nằm ở chuyện người kia đã làm gì với ta trong quá khứ, mà nằm ở việc quá khứ ấy vẫn tiếp tục điều khiển hiện tại của ta.
Bởi vậy, tha thứ chưa bao giờ là một bài học nhỏ. Tha thứ là một trong những bài học khó nhất của quá trình trưởng thành. Ai cũng có thể nói về tha thứ khi mình chưa bị tổn thương sâu. Ai cũng có thể khuyên người khác hãy bỏ qua khi câu chuyện ấy không xảy ra với mình. Nhưng chỉ khi chính ta từng bị phản bội, từng bị hiểu lầm, từng bị đối xử bất công, từng bị xúc phạm, từng bị người mình tin tưởng quay lưng, ta mới hiểu rằng câu “hãy tha thứ đi” đôi khi nói thì rất dễ nhưng sống được lại vô cùng khó. Có những vết thương chỉ vài ngày là nguôi. Có những chuyện mất vài tháng. Có những chuyện phải đi qua nhiều năm. Có những người hôm nay nghĩ rằng mình đã tha thứ, nhưng ngày mai ký ức trở lại, cơn giận lại trỗi dậy, và họ phải bắt đầu quá trình buông xuống thêm một lần nữa. Tha thứ trong những trường hợp ấy không phải là một khoảnh khắc, mà là cả một hành trình.
Đối với một người Trưởng, bài học này lại càng quan trọng. Bởi làm Trưởng không chỉ là biết dựng lều nhanh hơn các em, biết buộc nút dây đẹp hơn, biết nhóm lửa trong điều kiện khó khăn hơn, biết tổ chức trò chơi hay hơn hay biết dẫn đường tốt hơn. Những kỹ năng ấy cần thiết, nhưng chưa phải điều quan trọng nhất. Người Trưởng còn đang dạy bằng chính cách mình sống. Các em có thể quên tên một trò chơi, có thể quên một nút dây, có thể quên một bài hát sinh hoạt, nhưng các em thường nhớ rất lâu cách một người lớn cư xử khi bị xúc phạm, cách một Trưởng phản ứng khi bất đồng với một Trưởng khác, cách người lớn giải quyết mâu thuẫn, cách chúng ta nói về những người không có mặt, cách chúng ta nhận lỗi, cách chúng ta tha thứ và cách chúng ta bước tiếp. Một người Trưởng có thể nói với các em hàng trăm bài về tình huynh đệ, nhưng nếu chính mình giữ hận với anh chị em của mình nhiều năm, những lời dạy ấy sẽ mất sức thuyết phục. Một người Trưởng có thể nói rất hay về tinh thần phục vụ, nhưng nếu chỉ một lời góp ý đã khiến mình giận dữ, bài học phục vụ ấy vẫn còn thiếu một phần quan trọng. Một người Trưởng có thể tổ chức rất nhiều hoạt động về trưởng thành, nhưng trưởng thành thật sự đôi khi được đo bằng cách ta cư xử với người đã từng làm mình tổn thương.
Tha thứ không có nghĩa là nói rằng điều sai trở thành đúng. Nếu ai đó làm điều không đúng, thì nó vẫn là điều không đúng. Nếu một quyết định là bất công, ta không cần giả vờ rằng nó công bằng. Nếu một hành động đã gây tổn thương, ta hoàn toàn có quyền gọi tên tổn thương ấy. Nếu một người đã vượt qua giới hạn của ta, ta có quyền nói rõ điều đó. Tha thứ không đòi ta phải sửa lại sự thật để làm cho câu chuyện trở nên dễ chịu. Ngược lại, một sự tha thứ trưởng thành thường bắt đầu từ việc dám nhìn thẳng vào sự thật: “Đúng, chuyện đó đã xảy ra. Đúng, tôi đã bị tổn thương. Đúng, người ấy đã làm một điều mà họ không nên làm.” Ta không cần phủ nhận nỗi đau của mình. Ta không cần giả vờ rằng mọi thứ chẳng có gì. Ta không cần cười khi lòng mình còn đau. Ta cũng không cần ép bản thân phải nhanh chóng ổn lại chỉ để người khác cảm thấy dễ chịu. Tha thứ chân thật không sinh ra từ sự phủ nhận, mà sinh ra từ việc nhìn rõ vết thương nhưng quyết định rằng vết thương ấy sẽ không trở thành ông chủ của đời mình.
Tha thứ cũng không có nghĩa là quên. Có những chuyện chúng ta không thể quên và cũng không cần phải quên. Ký ức đôi khi chính là bài học bảo vệ ta khỏi lặp lại một sai lầm. Nếu từng tin nhầm một người, ta có thể tha thứ nhưng vẫn học cách thận trọng. Nếu từng bị vượt qua ranh giới, ta có thể bỏ oán giận nhưng vẫn thiết lập ranh giới mới. Nếu từng trải qua một mối quan hệ độc hại, ta có thể không nuôi hận thù nhưng cũng không cần quay trở lại đúng nơi đã từng làm mình kiệt quệ. Nếu một người từng phản bội lòng tin, ta có thể tha thứ nhưng lòng tin ấy có thể cần rất nhiều thời gian để được xây dựng lại. Tha thứ là một chuyện, khôi phục lòng tin là một chuyện khác. Tha thứ có thể là quyết định của một người, nhưng hòa giải cần nỗ lực của cả hai. Nếu chỉ có một người muốn chữa lành còn người kia vẫn tiếp tục làm tổn thương, việc giữ khoảng cách đôi khi là lựa chọn cần thiết. Tha thứ không buộc ta phải mở cửa cho mọi người bước vào đời mình như trước. Tha thứ có thể đi cùng với một cánh cửa khép lại, nhưng cánh cửa ấy được khép lại trong bình an chứ không phải trong thù hận.
Tha thứ cũng không đồng nghĩa với yếu đuối. Trái lại, trả đũa nhiều khi rất dễ. Ai nói nặng ta, ta nói nặng lại. Ai làm tổn thương ta, ta tìm cách làm họ đau. Ai bêu xấu ta, ta kể những điều xấu của họ. Ai không công bằng với ta, ta chờ dịp khiến họ mất mặt. Những phản ứng ấy đến rất tự nhiên, bởi bản năng của con người muốn lấy lại cảm giác công bằng bằng cách làm người kia nếm cùng nỗi đau. Nhưng nếu cứ thế, tổn thương sẽ truyền từ người này sang người khác. Người A làm đau người B, người B đem nỗi đau đó về nhà làm đau người C, người C lại trút lên người D, và vòng tròn ấy cứ tiếp tục. Có những gia đình truyền sự cay nghiệt qua nhiều thế hệ chỉ vì không ai đủ can đảm để dừng lại. Có những tập thể chia thành phe nhóm nhiều năm vì một cuộc xung đột mà thế hệ sau thậm chí không còn nhớ nguồn gốc. Có những người ghét nhau chỉ vì nghe kể lại chuyện cũ từ người khác. Có những vết thương lẽ ra đã chết từ lâu nhưng được nuôi sống mỗi ngày bằng những câu chuyện kể lại với thái độ cay đắng. Người tha thứ chính là người nói: “Vòng tròn này dừng ở đây. Tôi đã bị tổn thương, nhưng tôi không muốn tiếp tục biến nỗi đau thành vũ khí để làm đau thêm người khác.”
Đó là một sức mạnh rất lớn. Bởi trả đũa chỉ cần cảm xúc, còn tha thứ cần bản lĩnh. Oán giận chỉ cần giữ lại ký ức, còn tha thứ đòi ta học cách đi qua ký ức ấy mà không để nó thiêu cháy mình. Nói một lời cay độc chỉ mất vài giây, nhưng giữ được sự tử tế khi đang giận mới thật sự khó. Đánh mất một mối quan hệ có khi chỉ cần một cuộc cãi vã, nhưng sửa chữa một mối quan hệ cần rất nhiều khiêm nhường. Đổ lỗi rất dễ, nhận phần sai của mình rất khó. Đòi người khác xin lỗi rất dễ, tự mình bước tới nói “tôi xin lỗi” mới cần trưởng thành. Vì vậy, tha thứ không làm con người nhỏ đi. Tha thứ cho thấy một người đủ lớn để không cần chiến thắng mọi cuộc tranh cãi.
Có một điều đáng suy nghĩ: đôi khi chúng ta giữ giận vì nghĩ rằng nếu mình buông giận thì người kia sẽ “thoát tội”. Ta tưởng rằng oán giận là một hình thức trừng phạt họ. Nhưng rất nhiều khi, người kia vẫn đang sống cuộc đời của họ, còn chính ta mới là người phải mang cảm xúc nặng nề ấy mỗi ngày. Ta thức dậy với nó, ta đi ngủ với nó, ta nghĩ về nó khi lái xe, khi làm việc, khi ngồi một mình. Ta kể lại câu chuyện đó hàng chục lần. Ta tranh luận với người kia trong đầu dù họ chẳng có mặt. Ta tưởng tượng những điều mình lẽ ra phải nói. Ta hình dung những tình huống mình sẽ chứng minh rằng họ sai. Trong khi đó, có thể người kia đã quên chuyện ấy từ lâu. Như vậy, ai đang bị giam giữ? Nhiều lúc không phải người làm ta tổn thương, mà chính là ta.
Bởi thế, tha thứ trước hết là một món quà dành cho chính mình. Không phải vì người kia xứng đáng được tha thứ, mà vì tâm hồn mình xứng đáng được bình an. Không phải vì điều họ làm không nghiêm trọng, mà vì ta không muốn giao quyền điều khiển đời mình cho một sự kiện đã xảy ra trong quá khứ. Không phải vì họ đã xin lỗi, bởi có khi họ chẳng bao giờ xin lỗi. Không phải vì họ đã hiểu mình sai, bởi có khi họ vẫn nghĩ họ đúng. Không phải vì họ đã thay đổi, bởi có khi họ vẫn như cũ. Ta tha thứ vì ta không muốn cơn giận của ngày hôm qua tiếp tục tiêu hao năng lượng của ngày hôm nay. Ta tha thứ vì không muốn mỗi lần nhớ lại phải sống lại toàn bộ cảm xúc cũ. Ta tha thứ để có thể nhớ mà không còn bị bóp nghẹt. Ta tha thứ để câu chuyện ấy trở thành một chương trong cuộc đời chứ không trở thành toàn bộ cuốn sách cuộc đời.
Có những người hỏi: “Nếu tôi vẫn còn đau, vậy có phải tôi chưa tha thứ không?” Không hẳn. Tha thứ không có nghĩa là cảm xúc biến mất ngay lập tức. Ta có thể đã quyết định tha thứ nhưng trái tim cần thời gian để theo kịp quyết định ấy. Cũng như một vết thương thể lý, ta có thể đã lấy vật nhọn ra khỏi chân nhưng chỗ bị đâm vẫn còn đau. Lấy vật nhọn ra là một quyết định cần thiết; lành vết thương là cả một quá trình. Tha thứ cũng vậy. Có lúc lý trí của ta nói: “Mình không muốn hận nữa,” nhưng cảm xúc vẫn còn buồn. Điều đó không làm quyết định tha thứ trở nên giả tạo. Nó chỉ cho thấy con người cần thời gian để hồi phục.
Có những ngày ta nghĩ mình đã ổn, nhưng rồi một ký ức bất ngờ trở về. Trong giây phút ấy, tha thứ lại trở thành một lựa chọn mới: “Tôi sẽ không nuôi lại câu chuyện này. Tôi sẽ không xây thêm một phiên tòa trong đầu. Tôi sẽ không dành cả buổi tối để tưởng tượng cách trả đũa. Tôi biết điều đó đã từng làm tôi đau, nhưng tôi lựa chọn tiếp tục bước về phía trước.” Có những chuyện phải tha thứ không chỉ một lần mà hàng chục lần theo nghĩa ấy. Không phải vì người kia tiếp tục làm sai, mà vì ký ức của ta tiếp tục quay lại. Mỗi lần nó quay lại, ta lại nhẹ nhàng đặt nó xuống. Giống như một người đang leo núi mang theo một tảng đá. Ban đầu ta nghĩ mình phải mang nó theo để chứng minh mình từng bị đối xử bất công. Nhưng càng đi, ta càng hiểu rằng tảng đá ấy không giúp ta đi nhanh hơn, không giúp ta mạnh hơn, chỉ khiến vai ta đau. Đến một lúc, ta đặt nó xuống. Không phải vì tảng đá chưa từng tồn tại, mà vì con đường phía trước của ta quan trọng hơn việc tiếp tục mang nó.
Trong Hướng đạo, ta học nhiều về hành trình, về chiếc ba lô, về những thứ cần mang theo và những thứ cần bỏ bớt để đi xa. Cuộc đời cũng vậy. Có những thứ nếu cứ bỏ vào ba lô tâm hồn thì càng đi càng nặng. Một lời xúc phạm, một sự ganh ghét, một cuộc xung đột, một thất bại, một bất công, một người từng làm mình tổn thương… nếu mỗi chuyện ta đều nhặt lên và cất vào lòng, đến một ngày ta sẽ kiệt sức. Trưởng thành đôi khi không phải là học cách mang thêm, mà là học cách bỏ xuống. Không phải bỏ kinh nghiệm, mà bỏ sự cay đắng. Không phải bỏ bài học, mà bỏ nhu cầu trả thù. Không phải bỏ sự thận trọng, mà bỏ nỗi ám ảnh. Không phải bỏ sự thật, mà bỏ mong muốn phải chứng minh mình đúng trước tất cả mọi người.
Một Trưởng trưởng thành không phải là người chưa từng bị tổn thương. Không ai sống giữa cộng đồng mà tránh được tổn thương hoàn toàn. Càng làm việc với nhiều người, càng phục vụ lâu, càng đảm nhận trách nhiệm, khả năng gặp bất đồng càng lớn. Người này có cách làm việc khác người kia. Người này nói thẳng, người kia nhạy cảm. Người này quyết nhanh, người kia cần thời gian. Người này thích thay đổi, người kia muốn giữ truyền thống. Người này nghĩ mình đang góp ý, người kia cảm thấy bị chỉ trích. Người này tin rằng mình đã nói rất nhẹ, người kia lại mang câu nói ấy về suy nghĩ nhiều đêm. Con người khác nhau như vậy nên xung đột là điều khó tránh khỏi. Một cộng đồng không trưởng thành không phải là cộng đồng không bao giờ có xung đột. Cộng đồng trưởng thành là cộng đồng biết giải quyết xung đột mà không phá hủy nhau.
Nếu trong một tập thể, mỗi bất đồng đều dẫn đến chia phe, mỗi góp ý đều biến thành công kích cá nhân, mỗi lỗi lầm đều bị nhắc lại mãi mãi, mỗi người từng sai đều bị đóng khung vào sai lầm của họ, môi trường ấy rất khó trở thành nơi an toàn cho sự trưởng thành. Ngược lại, khi người ta có thể nói với nhau: “Điều anh nói hôm đó làm tôi buồn,” “Việc ấy khiến tôi cảm thấy mình không được tôn trọng,” “Tôi nghĩ chúng ta đã hiểu lầm nhau,” “Tôi xin lỗi vì cách tôi đã phản ứng,” “Chúng ta có thể làm lại từ đầu không?” thì cộng đồng bắt đầu có khả năng chữa lành.
Một điều rất quan trọng trong tha thứ là học cách nói về nỗi đau mà không biến lời nói thành vũ khí. Ta có quyền nói “điều đó làm tôi tổn thương”, nhưng không nhất thiết phải nói “anh là người tệ bạc”. Ta có thể nói “tôi thất vọng về quyết định ấy”, nhưng không cần nói “các anh chẳng bao giờ công bằng”. Ta có thể nói “tôi cảm thấy không được lắng nghe”, thay vì “mọi người lúc nào cũng coi thường tôi”. Khi ta mô tả hành vi thay vì kết án con người, cánh cửa đối thoại vẫn còn mở. Một người có thể làm một điều sai mà không có nghĩa toàn bộ con người họ đều xấu. Chính ta cũng từng có lúc nói sai, phản ứng sai, hiểu sai, nhưng ta không muốn người khác lấy một khoảnh khắc tồi tệ nhất để định nghĩa cả con người mình. Vậy thì ta cũng nên học cách dành cho người khác cơ hội tương tự.
Dĩ nhiên, điều này không có nghĩa là mọi trường hợp đều có thể hòa giải. Có những mối quan hệ có thể sửa chữa. Có những mối quan hệ chỉ có thể giữ ở mức lịch sự. Có những mối quan hệ cần khoảng cách. Và có những tình huống, vì sự an toàn thể lý hay tinh thần, con người cần rời đi hoàn toàn. Tha thứ không yêu cầu một người quay lại nơi họ tiếp tục bị làm tổn thương. Tha thứ và ranh giới hoàn toàn có thể đi cùng nhau. Ta có thể nói: “Tôi không còn muốn hận bạn, nhưng tôi cũng không thể tiếp tục mối quan hệ theo cách cũ.” Đó không phải là tàn nhẫn. Đôi khi đó chính là sự khôn ngoan.
Một trong những điều khó nhất của tha thứ là chấp nhận rằng có thể ta sẽ không bao giờ nhận được lời xin lỗi mà mình mong muốn. Có người biết mình sai nhưng lòng kiêu hãnh không cho phép họ nhận lỗi. Có người không đủ khả năng nhìn lại bản thân. Có người thật sự không nhận ra mức độ tổn thương họ đã gây ra. Có người đã rời khỏi cuộc đời ta trước khi có cơ hội nói chuyện. Có người thậm chí không còn sống. Nếu ta đặt điều kiện cho sự bình an của mình rằng “tôi chỉ có thể thanh thản khi họ xin lỗi”, thì vô tình ta trao chiếc chìa khóa bình an của mình vào tay người khác. Và nếu họ không bao giờ xin lỗi thì sao? Ta sẽ phải đau mãi sao? Không. Có một lúc ta phải tự lấy lại chiếc chìa khóa ấy. Ta có thể nói trong lòng: “Tôi đã mong một lời xin lỗi. Có thể tôi sẽ không bao giờ nhận được. Nhưng tôi không muốn dành phần đời còn lại để chờ đợi nó.”
Đó là lúc tha thứ trở thành tự do. Tự do không có nghĩa là ta xóa quá khứ. Tự do là quá khứ không còn quyết định tâm trạng hiện tại của ta. Tự do là có thể gặp lại một người mà lòng không còn bốc cháy. Tự do là nghe tên họ mà không cần lập tức kể lại câu chuyện cũ. Tự do là thấy họ thành công mà không cảm thấy mình bị xúc phạm. Tự do là không còn mong họ thất bại để mình cảm thấy công bằng. Tự do là đi ngủ mà không tiếp tục tranh cãi trong đầu. Tự do là thức dậy và nhận ra hôm nay còn rất nhiều điều đáng sống hơn một chuyện đã xảy ra từ nhiều năm trước.
Và điều kỳ diệu nhất là khi một người thật sự đi qua quá trình ấy, tổn thương đôi khi trở thành một nguồn trưởng thành rất lớn. Người từng bị bỏ rơi có thể trở thành người biết ở lại với người khác. Người từng bị hiểu lầm có thể trở thành người biết lắng nghe trước khi kết luận. Người từng bị đối xử bất công có thể trở thành người đặc biệt nhạy cảm với công bằng. Người từng bị nói những lời cay nghiệt có thể trở thành người cẩn trọng trong lời nói. Người từng trải qua sự cô đơn có thể trở thành người biết nhận ra những người đang đứng một mình. Khi đó, vết thương không biến mất khỏi lịch sử đời ta, nhưng nó thay đổi ý nghĩa. Nó không còn chỉ là nơi ta đã đau; nó trở thành nơi ta đã học được lòng cảm thông.
Có lẽ đó là ý nghĩa sâu xa của câu: **biến tổn thương thành sự trưởng thành.** Không phải mọi nỗi đau đều tự động khiến con người tốt hơn. Có người đau rồi trở nên cay nghiệt. Có người bị phản bội rồi bắt đầu phản bội người khác trước. Có người bị xem thường rồi khi có quyền lực lại xem thường người yếu hơn. Có người từng bị bắt nạt nhưng khi lớn lên lại dùng chính cách ấy với thế hệ sau. Nỗi đau tự nó không làm ta trưởng thành. Cách ta xử lý nỗi đau mới quyết định điều ấy.
Ta có thể để tổn thương biến mình thành phiên bản giống người đã làm mình đau, hoặc ta có thể nói: “Điều này dừng lại ở tôi.” Tôi từng bị nói nặng, nhưng tôi sẽ không vì thế mà nói nặng người khác. Tôi từng bị loại trừ, nên tôi sẽ cố gắng để không ai phải đứng một mình khi ở bên tôi. Tôi từng không được lắng nghe, nên tôi sẽ tập lắng nghe những người nhỏ hơn mình. Tôi từng bị phán xét, nên tôi sẽ cẩn thận trước khi kết luận về người khác. Tôi từng biết cảm giác bị tổn thương là thế nào, vì thế tôi càng muốn trở thành một người an toàn cho những người quanh mình.
Một Trưởng như vậy dạy các em không chỉ bằng lời mà bằng cả đời sống. Khi các em thấy người Trưởng biết xin lỗi một em nhỏ vì lỡ nói nặng, các em học được rằng người lớn không phải lúc nào cũng đúng. Khi các em thấy hai Trưởng từng bất đồng vẫn có thể ngồi lại với nhau, các em học được rằng mâu thuẫn không nhất thiết phải biến thành thù địch. Khi các em thấy một người bị phê bình nhưng không lập tức phản công, các em học được sự điềm tĩnh. Khi các em thấy ai đó bị hiểu lầm nhưng vẫn giữ lòng tử tế, các em học được phẩm giá. Khi các em thấy một người từng mắc lỗi được trao cơ hội sửa sai, các em học được lòng bao dung.
Giáo dục tốt nhất nhiều khi không nằm trong bài giảng, mà nằm trong những cảnh đời rất nhỏ. Một em nhỏ có thể nhìn thấy cách người lớn xử lý một mâu thuẫn và mang bài học đó theo suốt đời. Vì vậy, người Trưởng cần hiểu rằng mình luôn đang dạy, kể cả lúc không đứng trước hàng ngũ. Ta dạy bằng cách ta nói về người vắng mặt. Ta dạy bằng cách ta phản ứng với lời phê bình. Ta dạy bằng cách ta dùng quyền hạn. Ta dạy bằng việc có dám nhận lỗi hay không. Ta dạy bằng cách mình đối diện những người từng làm mình tổn thương.
Tinh thần Hướng đạo nói nhiều đến tình huynh đệ. Nhưng tình huynh đệ thật sự không chỉ xuất hiện quanh lửa trại, khi mọi người hát cùng một bài hát, khoác vai nhau và cười. Tình huynh đệ thật sự được thử thách vào ngày hai người bất đồng. Nó được thử thách khi một người cảm thấy mình bị bỏ qua. Nó được thử thách khi một quyết định không như mình mong muốn. Nó được thử thách khi ai đó nói một câu khiến ta đau. Nó được thử thách khi ta phải chọn giữa việc giữ thể diện và việc chủ động làm hòa. Chính trong những giờ phút ấy, những giá trị ta vẫn thường nói tới mới được đưa ra kiểm chứng.
Ai cũng dễ tử tế khi mọi việc thuận lợi. Khó hơn nhiều là vẫn giữ được sự tử tế khi bị hiểu lầm. Ai cũng dễ yêu thương người dễ thương. Khó hơn nhiều là đối xử có nhân phẩm với người mình đang thất vọng. Ai cũng dễ nói về tình huynh đệ trong ngày hội. Khó hơn nhiều là bảo vệ phẩm giá của một người đang có xung đột với mình khi họ không có mặt. Đó mới là lúc người ta biết những điều mình tin có thật sự trở thành cách sống hay chưa.
Tha thứ không bảo ta im lặng trước sai trái. Có những lúc cần lên tiếng. Có những chuyện cần được góp ý. Có những sai phạm phải được sửa. Có những hành vi cần được ngăn chặn để bảo vệ người khác. Nhưng cách ta lên tiếng nói lên rất nhiều về con người ta. Ta có thể bảo vệ sự thật mà không hạ nhục người khác. Ta có thể đặt ranh giới mà không trả thù. Ta có thể phản đối một hành vi mà không gieo thêm sự cay độc. Ta có thể nói “không” rất rõ nhưng vẫn giữ sự tôn trọng.
Tha thứ vì vậy không phải là mềm yếu. Đó là một dạng kỷ luật nội tâm. Giống như trong Hướng đạo, người ta phải rèn luyện để biết làm chủ bản thân giữa khó khăn, người trưởng thành cũng phải rèn để không hành động hoàn toàn theo cơn giận. Khi giận, ta muốn nói ngay. Khi bị tổn thương, ta muốn đáp trả ngay. Nhưng nhiều chuyện tồi tệ trong đời bắt đầu từ vài giây thiếu kiềm chế. Một câu nói trong cơn nóng giận có thể phá một mối quan hệ xây dựng nhiều năm. Một tin nhắn gửi lúc cảm xúc đang cao có thể khiến mâu thuẫn lan rộng. Một bài viết công khai để “nói cho ra lẽ” đôi khi biến một vấn đề riêng thành một cuộc chiến tập thể. Trưởng thành là biết rằng không phải điều gì mình có quyền nói cũng cần phải nói ngay, không phải điều gì mình nghĩ cũng nên phát ra trong lúc nóng giận.
Có những lúc im lặng một đêm trước khi trả lời là một hình thức trưởng thành. Có những lúc đi bộ một vòng, ngồi yên, cầu nguyện, viết ra cảm xúc rồi xóa đi, hoặc tìm một người khôn ngoan để chia sẻ trước khi đối thoại là điều cần thiết. Không phải để trốn tránh vấn đề, mà để mình bước vào cuộc đối thoại bằng phần tốt đẹp hơn trong con người mình, chứ không phải bằng phần đang bị thương nhất.
Chúng ta cũng cần học phân biệt tha thứ với việc tự trách mình. Một số người khi muốn tha thứ lại quay sang nghĩ: “Chắc mình nhạy cảm quá. Chắc lỗi tại mình.” Không nhất thiết. Ta có thể tha thứ cho người khác mà vẫn công nhận rằng họ đã sai. Ta có thể bỏ oán giận mà không cần nhận về mình trách nhiệm không thuộc về mình. Tha thứ không yêu cầu ta bóp méo sự thật. Tha thứ chỉ giải phóng trái tim khỏi nhu cầu tiếp tục trừng phạt.
Và đôi khi, trong một cuộc xung đột, ta cũng phải đủ khiêm tốn để tự hỏi: “Có phần nào trong câu chuyện này là lỗi của mình không?” Đây là câu hỏi rất khó, bởi khi bị tổn thương ta thường chỉ nhìn thấy lỗi của người kia. Nhưng nhiều mâu thuẫn không hoàn toàn một chiều. Có khi người kia sai 70%, ta sai 30%. Có khi họ nói một câu không đúng, nhưng ta cũng đã phản ứng quá mạnh. Có khi họ hiểu lầm ta, nhưng cách ta giao tiếp trước đó cũng thiếu rõ ràng. Có khi ta đúng về nội dung nhưng sai về cách nói. Có khi ta muốn người kia xin lỗi, nhưng chính ta cũng nợ họ một lời xin lỗi.
Một người trưởng thành không chỉ biết tha thứ mà còn biết sửa sai. Hai điều này đi cùng nhau. Ta muốn người khác có cơ hội sửa lỗi, nhưng ta cũng phải sẵn sàng sửa lỗi của mình. Ta muốn người khác đừng đóng khung ta vào một lần thất bại, thì ta cũng đừng đóng khung họ vào một lần sai. Con người có khả năng thay đổi. Đó là một niềm hy vọng rất quan trọng. Nếu ta tin rằng người từng sai mãi mãi chỉ là người xấu, ta sẽ không để lại không gian cho sự trưởng thành. Và nếu một cộng đồng không cho con người cơ hội sửa sai, cộng đồng ấy sẽ dần trở thành nơi mọi người sợ hãi che giấu lỗi lầm thay vì dám nhận lỗi.
Một môi trường Hướng đạo an toàn không chỉ là môi trường bảo đảm an toàn thể lý. Đó còn phải là môi trường an toàn về tinh thần: nơi người ta có thể góp ý mà không bị trả thù, có thể nhận lỗi mà không bị sỉ nhục, có thể đặt câu hỏi mà không bị coi thường, có thể bày tỏ nỗi buồn mà không bị chế giễu, có thể khác biệt mà không bị loại trừ. Và để xây dựng môi trường như vậy, tinh thần tha thứ là một phần không thể thiếu.
Hãy thử tưởng tượng một đơn vị trong đó mọi lỗi lầm đều được ghi nhớ như một hồ sơ để sau này lôi ra sử dụng. Một em từng làm sai sẽ mãi bị gọi bằng sai lầm ấy. Một Trưởng từng mắc lỗi sẽ không bao giờ được tin lại. Một cuộc tranh luận từ nhiều năm trước vẫn chia mọi người thành hai phe. Không ai dám thử điều mới vì sợ sai. Không ai dám nói thật vì sợ bị ghim. Đó không phải là một môi trường giúp con người trưởng thành. Trái lại, một tập thể biết tha thứ không có nghĩa là bỏ qua trách nhiệm, mà là giải quyết trách nhiệm rồi cho nhau cơ hội bước tiếp.
Có thể ta cần nói: “Việc này sai, chúng ta phải sửa.” Nhưng sau khi đã sửa, đừng biến sai lầm ấy thành nhãn dán cả đời. Có thể một em cần chịu hậu quả phù hợp cho hành vi của mình, nhưng sau đó hãy cho em cơ hội chứng minh rằng em có thể tốt hơn. Có thể một Trưởng cần được góp ý nghiêm túc, nhưng đừng biến việc góp ý thành một chiến dịch hạ thấp phẩm giá. Kỷ luật có thể đi với lòng nhân ái. Trách nhiệm có thể đi với tha thứ. Ranh giới có thể đi với tình huynh đệ.
Và có lẽ điều đẹp nhất của tha thứ là nó trả lại cho ta quyền chọn mình muốn trở thành người như thế nào. Khi bị tổn thương, ta rất dễ để người kia quyết định con người ta. Họ cay nghiệt, ta trở nên cay nghiệt. Họ lạnh lùng, ta trở nên lạnh lùng. Họ không tin ta, ta bắt đầu không tin ai. Họ làm ta đau, ta quyết rằng từ nay sẽ chẳng cho ai bước vào lòng nữa. Như vậy, dù họ đã rời khỏi đời ta, họ vẫn tiếp tục có quyền lực trên ta. Tha thứ chính là lấy lại quyền lực ấy.
Ta nói: “Những gì bạn làm có thể đã khiến tôi đau, nhưng nó không quyết định tôi sẽ trở thành ai. Tôi vẫn có thể tử tế. Tôi vẫn có thể tin tưởng một cách khôn ngoan. Tôi vẫn có thể yêu thương. Tôi vẫn có thể sống vui. Tôi vẫn có thể xây dựng những mối quan hệ lành mạnh. Tôi vẫn có thể bước tiếp.”
Đó là tự do.
Tự do không phải là không còn ký ức. Tự do là ký ức không còn trói buộc. Tự do không phải là không còn vết sẹo. Tự do là nhìn vết sẹo mà biết mình đã vượt qua. Tự do không phải là chưa từng khóc. Tự do là nước mắt ngày xưa không còn quyết định nụ cười hôm nay. Tự do không phải là người kia thay đổi. Tự do là ngay cả khi họ không thay đổi, ta vẫn có thể sống bình an.
Có những ngày, sự tha thứ chỉ là một lời rất nhỏ trong lòng: “Hôm nay tôi không muốn nghĩ xấu về họ nữa.” Có những ngày, đó là quyết định không kể lại câu chuyện cũ. Có những ngày, đó là việc không gửi một tin nhắn tức giận. Có những ngày, đó là một lời cầu mong người kia cũng tìm được bình an. Có những ngày, đó là việc dám bước tới bắt tay. Có những ngày, đó là việc chấp nhận rằng mối quan hệ này sẽ không bao giờ trở lại như xưa và mình vẫn ổn với điều đó.
Tha thứ có nhiều hình thức. Không phải lúc nào cũng phải có một cảnh ôm nhau và mọi chuyện quay lại như cũ. Có sự tha thứ dẫn đến hòa giải. Có sự tha thứ chỉ dẫn đến bình an trong lòng. Cả hai đều có giá trị.
Một ngày nào đó, có thể ta sẽ nhìn lại chuyện từng khiến mình đau nhất và nhận ra rằng nó không còn có sức mạnh như trước. Ta nhớ, nhưng không còn run. Ta nghĩ đến, nhưng không còn giận. Ta kể lại, nhưng không còn cần chứng minh mình là nạn nhân. Khi ấy, ta biết mình đã bước được một quãng đường rất dài.
Và nếu ta là Trưởng, có lẽ đó cũng là một trong những món quà quý nhất ta có thể trao cho các em: cho các em nhìn thấy rằng một người mạnh không phải là người không bao giờ khóc, không bao giờ bị tổn thương hay không bao giờ thất vọng. Người mạnh là người biết làm gì với những điều ấy. Họ không để nỗi đau trở thành độc tố. Họ không để thất vọng giết chết lòng tốt. Họ không để sự phản bội khiến mình mất khả năng tin tưởng. Họ không để bất công biến mình thành người bất công.
Một Trưởng mạnh là người có thể đặt giới hạn nhưng không nuôi thù hận; có thể nói sự thật nhưng không hạ nhục; có thể buồn nhưng không phá hủy; có thể rời khỏi một mối quan hệ không lành mạnh nhưng không dành phần đời còn lại để nguyền rủa; có thể bị tổn thương nhưng không biến nỗi đau thành cái cớ để làm đau người khác.
Đó là một bài học lớn hơn rất nhiều kỹ năng ngoài trời.
Bởi cuối cùng, mục tiêu của giáo dục Hướng đạo không chỉ là tạo ra những người biết dựng lều, nhóm lửa, vượt suối hay tìm đường. Điều quan trọng hơn là góp phần hình thành những con người tử tế, có trách nhiệm, có bản lĩnh, có lòng trắc ẩn, biết sống với người khác và biết làm chủ chính mình. Và một người không học được cách buông oán giận sẽ rất khó thật sự tự do.
Cuộc đời quá ngắn để dành quá nhiều năm cho những người đã làm ta tổn thương. Có những buổi sáng đẹp đang chờ ta. Có những người tốt đang chờ ta gặp. Có những tình bạn mới đang chờ được xây dựng. Có những việc có ích đang chờ ta làm. Có những em nhỏ đang nhìn cách ta sống để học theo. Nếu cứ quay đầu nhìn mãi một câu chuyện cũ, ta có thể bỏ lỡ rất nhiều điều đẹp ở phía trước.
Vì thế, khi đã đến lúc, hãy cho phép mình đặt xuống.
Đặt xuống sự tức giận.
Đặt xuống câu hỏi “tại sao họ lại làm vậy với tôi?” mà có thể ta chẳng bao giờ có câu trả lời.
Đặt xuống mong muốn một ngày nào đó họ phải hiểu mình đã đau thế nào.
Đặt xuống nhu cầu chứng minh mình đúng với tất cả mọi người.
Đặt xuống sự tưởng tượng về những cuộc trả đũa chẳng bao giờ đem lại bình an.
Đặt xuống không phải vì chuyện ấy nhỏ.
Đặt xuống vì cuộc đời mình lớn hơn chuyện ấy.
Có thể ngày hôm nay ta chưa thể tha thứ hoàn toàn. Không sao. Hãy bắt đầu bằng một bước nhỏ: đừng làm tổn thương lại. Rồi một ngày khác, thử không kể lại chuyện cũ bằng giọng cay nghiệt. Một ngày khác nữa, thử nhìn người ấy như một con người cũng có những giới hạn và vết thương riêng. Rồi có thể một ngày, ta nhận ra mình không còn muốn họ phải đau nữa.
Tha thứ thường bắt đầu như vậy.
Chậm.
Âm thầm.
Từng chút một.
Giống như bình minh không xuất hiện bằng một cú bật công tắc, mà ánh sáng từ từ thắng bóng tối.
Và rồi sẽ có một ngày, ta hiểu rằng mình đã không tha thứ để người kia được thắng.
Ta tha thứ để lòng mình không còn thua.
Ta không tha thứ để xóa đi sự thật.
Ta tha thứ để sự thật ấy không còn trói mình.
Ta không tha thứ vì mình yếu.
Ta tha thứ vì mình đủ mạnh để chọn bình an thay vì cay đắng.
Ta không tha thứ để quay trở lại quá khứ.
Ta tha thứ để có thể đi về phía trước.
Và rồi chính cách ta sống trở thành bài học.
Các em sẽ nhìn thấy một người biết nhận lỗi.
Một người biết xin lỗi.
Một người biết tha thứ.
Một người biết giữ ranh giới.
Một người biết đứng lên sau tổn thương.
Một người không để cay đắng lấy mất lòng tử tế.
Có lẽ nhiều năm sau, các em sẽ quên một số buổi sinh hoạt, quên vài trò chơi, quên vài câu chuyện lửa trại. Nhưng các em có thể vẫn nhớ rằng đã từng có một người Trưởng dạy mình một điều rất quan trọng: **bị tổn thương không có nghĩa là phải trở thành người làm tổn thương.**
Đó là một di sản đẹp.
Bởi thế, nếu hôm nay trong lòng ta vẫn còn một câu chuyện cũ, hãy nhẹ nhàng nhìn lại nó. Không cần ép mình quên. Không cần giả vờ chưa từng đau. Chỉ cần tự hỏi:
“Chuyện này đã xảy ra rồi. Tôi có muốn để nó tiếp tục quyết định phần đời còn lại của mình không?”
Nếu câu trả lời là không, thì có lẽ hôm nay đã có thể là ngày ta bắt đầu buông xuống một chút.
Không phải cho người kia.
Cho chính mình.
Cho giấc ngủ bình an hơn.
Cho nụ cười nhẹ hơn.
Cho những mối quan hệ mới lành mạnh hơn.
Cho trái tim không còn phải phòng thủ mãi.
Cho phiên bản tốt đẹp hơn của chính ta được xuất hiện.
Và cũng để những người trẻ đang nhìn ta hiểu rằng sức mạnh thật sự không phải là khả năng làm người khác sợ mình, không phải là thắng mọi cuộc tranh luận, không phải là khiến người từng làm mình đau phải trả giá.
Sức mạnh thật sự là khi ta có đủ quyền để trả đũa nhưng chọn không làm.
Có đủ lý lẽ để làm người khác bẽ mặt nhưng chọn đối thoại.
Có đủ ký ức để nuôi thù hận nhưng chọn bình an.
Có đủ lý do để trở nên cay nghiệt nhưng vẫn giữ được lòng tử tế.
Đó mới là chiến thắng lớn.
Chiến thắng chính mình.
Và cuối cùng, có lẽ ta sẽ nhận ra rằng tha thứ chưa bao giờ chỉ là câu chuyện giữa ta và người đã làm ta tổn thương. Tha thứ là câu chuyện giữa ta và tương lai của chính mình.
Ta sẽ mang gì bước vào tương lai?
Một trái tim chứa đầy những phiên tòa cũ?
Hay một trái tim đã học được cách nhớ mà không hận, cảnh giác mà không cay nghiệt, mạnh mẽ mà vẫn dịu dàng?
Mỗi người phải tự chọn.
Nhưng nếu có thể chọn, hãy chọn tự do.
**Tha thứ không phải để quên. Tha thứ là để được tự do.**
Tự do khỏi cơn giận.
Tự do khỏi nhu cầu trả thù.
Tự do khỏi những cuộc tranh luận diễn ra mãi trong đầu.
Tự do khỏi việc để một người trong quá khứ tiếp tục quyết định cảm xúc hiện tại.
Tự do để yêu thương lại.
Tự do để tin tưởng lại một cách khôn ngoan.
Tự do để mỉm cười.
Tự do để bước tiếp.
Và khi một người Trưởng sống được điều ấy, người ấy không chỉ nói về Hướng đạo.
Người ấy đang sống tinh thần Hướng đạo.
Bởi phục vụ không chỉ là làm việc cho người khác.
Tình huynh đệ không chỉ là vui chơi với nhau.
Trưởng thành không chỉ là có thêm kinh nghiệm.
Phục vụ còn là biết kiềm chế cái tôi để bảo vệ cộng đồng.
Tình huynh đệ còn là biết sửa chữa sau bất đồng.
Trưởng thành còn là biết buông những điều không còn đáng để mang theo.
Một môi trường Hướng đạo an toàn, nhân ái và trưởng thành không được xây dựng chỉ bằng nội quy hay chương trình sinh hoạt. Nó được xây dựng bằng những con người biết tôn trọng nhau khi bất đồng, biết xin lỗi khi mình sai, biết sửa chữa khi gây tổn thương, biết cho nhau cơ hội và biết tha thứ khi có thể.
Và có lẽ đó chính là một trong những điều đẹp nhất chúng ta có thể trao lại cho thế hệ sau:
Không phải một thế giới không có xung đột.
Mà là một thế hệ biết đi qua xung đột mà không đánh mất lòng nhân ái.
Không phải những con người chưa từng bị tổn thương.
Mà là những con người biết chữa lành thay vì truyền tiếp tổn thương.
Không phải những người quên hết quá khứ.
Mà là những người có thể nhìn lại quá khứ mà lòng vẫn tự do.
**Tha thứ không thay đổi điều đã xảy ra hôm qua. Nhưng tha thứ có thể thay đổi cách ta sống ngày hôm nay và mở ra một ngày mai khác.**
Và đôi khi, đó chính là khởi đầu của bình an.