THÁNH PHANXICÔ ASSISI: MỘT TRÁI TIM ĐỦ NHỎ ĐỂ THIÊN CHÚA Ở LẠI, ĐỦ RỘNG ĐỂ ÔM LẤY CON NGƯỜI
Có những con người càng được nhắc đến, chúng ta càng cảm thấy mình bé lại vì khoảng cách giữa cuộc đời họ và cuộc đời mình quá lớn. Nhưng cũng có những con người chỉ cần nghĩ tới, chúng ta đã thấy lòng mình được mở ra, như thể vẫn còn một con đường cho những kẻ yếu đuối, vẫn còn một chỗ trong tình yêu Thiên Chúa cho những người từng sai lầm, vẫn còn một bình minh sau những đêm dài tưởng chừng không thể đi qua. Thánh Phanxicô Assisi gợi lên trong lòng chúng ta niềm hy vọng ấy. Khi nhìn về ngài, người ta có thể nghĩ đến một đời sống đơn sơ, một tâm hồn hiền lành, một tình yêu dành cho người nghèo và mọi loài thụ tạo. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở những hình ảnh đẹp, chúng ta dễ để ngài ở trong một thế giới thơ mộng, nơi có chim hót, nắng vàng, những con đường bình yên, rồi quên rằng đời sống của mình đang đầy những lo âu rất thật. Chúng ta còn phải kiếm tiền, nuôi con, trả nợ, chăm người bệnh, chịu những lời hiểu lầm, đối diện với những thất bại, đi qua những ngày không muốn nói chuyện với ai. Chính ở đó, giữa đời sống chưa được sắp xếp gọn gàng ấy, chúng ta cần một sự thánh thiện có thể chạm vào con người thật của mình. Một sự thánh thiện giúp ta biết sống tốt hơn khi lòng còn mệt, biết yêu thương hơn khi mình cũng cần được yêu thương, biết trở về với Chúa khi vẫn còn những điều chưa giải quyết được. Và có lẽ lời mời gọi sâu xa nhất hôm nay là thế này: hãy để Thiên Chúa đi vào cuộc đời đang có, vào căn nhà đang ở, vào những tương quan đang khó, vào trái tim vừa muốn quảng đại vừa sợ thiệt thòi của chúng ta.
Có khi chúng ta làm cho sự thánh thiện trở nên quá xa bằng chính cách mình tưởng tượng về nó. Chúng ta nghĩ người thánh thiện phải luôn bình tĩnh, luôn dịu dàng, luôn biết điều phải nói, luôn sẵn sàng tha thứ, luôn có một tâm hồn trong sáng không vướng chút bụi nào của cuộc sống. Rồi khi nhìn lại mình, chúng ta thấy buổi sáng vừa cầu nguyện sốt sắng, đến trưa đã cáu gắt; vừa nghe một bài giảng về bác ái, về nhà đã khó chịu vì người thân làm trái ý; vừa hứa sẽ bớt xét đoán, mở điện thoại ra lại lập tức bình phẩm một người mình chưa từng gặp. Những điều ấy khiến ta buồn, nhưng cũng có thể khiến ta bỏ cuộc quá sớm. Ta nghĩ mình chỉ có thể sống đạo ở mức giữ vài bổn phận, còn nên thánh là chuyện của ai khác. Tuy nhiên, đời sống thiêng liêng cần được bắt đầu từ sự thật. Nếu hôm nay chúng ta dễ nổi nóng, đó là chỗ cần được Chúa chữa lành. Nếu hôm nay chúng ta bị sự ghen tị làm khổ, đó là điều cần đem vào cầu nguyện. Nếu hôm nay chúng ta chưa tha thứ được, đó là nơi phải kiên nhẫn tập yêu thương. Một người bước đến với Chúa bằng con người thật của mình đã bắt đầu đi trên đường trở về. Điều đáng sợ hơn sự yếu đuối là việc cứ phải che giấu nó đến mức không còn ai có thể giúp mình. Khi dám thưa: “Lạy Chúa, con đang như thế này”, chúng ta mở một cánh cửa mà những lời tự bào chữa đã giữ kín rất lâu.
Có những người sống nhiều năm trong một cuộc xét xử âm thầm đối với chính mình. Không ai còn nhắc lỗi cũ của họ, nhưng họ vẫn nhớ. Người bị tổn thương đã nhận lời xin lỗi, nhưng họ vẫn không cho phép mình bình an. Họ đã thay đổi cách sống, đã cố gắng bù đắp, đã trở về với các bí tích, nhưng trong lòng vẫn có một tiếng nói lạnh lùng: anh không xứng đáng, chị không còn trong sạch, đời anh đã hỏng rồi, đời chị không thể tốt như người khác. Tiếng nói ấy có thể mặc một vẻ đạo đức, nhưng nó làm người ta mất sức đứng lên. Một lương tâm biết ăn năn đưa con người đến với sự thật và sự sửa đổi; còn một sự kết án kéo dài có thể khiến con người cứ xoay quanh bản thân, nhìn mãi vào lỗi mình mà không còn nhìn thấy người đang cần mình hôm nay. Thiên Chúa mời chúng ta nhận trách nhiệm về quá khứ, đồng thời bước tiếp trong hiện tại. Có những hậu quả phải kiên nhẫn khắc phục, có những mối quan hệ cần thời gian để được xây dựng lại, có những điều không thể trả về nguyên trạng. Nhưng ngay trong những giới hạn ấy, một người vẫn có thể sống trung thực hơn, chăm sóc người khác tốt hơn, sử dụng ngày tháng còn lại cách có ý nghĩa hơn. Đừng để một chương tối trong đời mình trở thành lời kết cho cả cuộc đời. Còn biết muốn làm điều tốt, còn biết đau khi thấy người khác đau, còn biết xin Chúa giúp mình thay đổi, chúng ta vẫn đang ở trên đường.
Một trở ngại rất lớn trên con đường ấy là nhu cầu phải được nhìn nhận. Chúng ta muốn có giá trị trong mắt cha mẹ, vợ chồng, con cái, bạn bè, cộng đoàn. Nhu cầu ấy rất người, bởi ai cũng cần được yêu thương và tôn trọng. Nhưng khi toàn bộ bình an của mình tùy thuộc vào việc người khác đánh giá ra sao, đời sống trở nên mong manh. Một lời khen có thể làm ta phấn khởi cả ngày, một lời chê có thể khiến ta mất ngủ cả đêm. Người ta không mời mình, ta nghĩ mình bị coi thường. Người ta quên nhắc tên mình, ta thấy công sức mình bị xóa bỏ. Người ta góp ý một việc, ta nghe như họ phủ nhận cả con người mình. Và càng cố bảo vệ hình ảnh, chúng ta càng khó sống tự nhiên. Có khi ta không còn biết mình thích điều gì, chỉ biết điều gì sẽ khiến người khác hài lòng. Có khi ta không còn dám nhận giới hạn, vì sợ bị xem là kém cỏi. Tình yêu Thiên Chúa có thể giúp ta đứng trên một nền tảng vững hơn. Ta được yêu thương trước khi hoàn thành một công việc, trước khi có một vị trí, trước khi chứng minh được mình hữu ích. Nhận ra điều ấy cần cả một hành trình, nhưng mỗi lần cầu nguyện chân thành, mỗi lần trở về với Chúa sau thất bại, mỗi lần được một người đón nhận mà không đòi mình phải hoàn hảo, nền tảng ấy lại được củng cố. Từ đó, ta có thể làm tốt phần việc của mình với một lòng tự do hơn.
Trong đời sống gia đình Việt Nam, sự lo lắng cho tương lai đôi khi đi cùng một áp lực rất nặng về thể diện. Chúng ta muốn con mình được học hành đàng hoàng, muốn cha mẹ có tuổi già an ổn, muốn mái nhà đủ tiện nghi, muốn những ngày quan trọng được tổ chức chu đáo. Đó là những ước mong tốt đẹp. Nhưng nếu để câu hỏi “người ta sẽ nghĩ gì?” điều khiển mọi quyết định, chúng ta dễ bước vào một cuộc chạy đua không có điểm dừng. Một đám cưới trở thành gánh nợ vì gia đình sợ bị chê. Một căn nhà phải xây vượt sức vì không muốn thua hàng xóm. Một người trẻ phải theo đuổi công việc mình không phù hợp vì nghề ấy nghe có vẻ thành đạt. Một đứa con phải giữ thành tích bằng mọi giá vì cha mẹ đã quen giới thiệu nó như niềm hãnh diện của gia đình. Đằng sau những vẻ ngoài đẹp đẽ có thể là những đêm lo tiền, những cuộc cãi vã, những nỗi cô đơn không ai biết. Tinh thần đơn sơ mời chúng ta ngồi xuống và hỏi lại: điều này có thật sự cần cho sự sống và hạnh phúc của gia đình không? Chúng ta có đủ khả năng không? Có thể làm cách nào vừa trang trọng vừa vừa sức? Điều gì sẽ xảy ra với những người thân sau khi khách đã về và những lời khen đã hết? Biết đặt những câu hỏi ấy là một cách yêu thương có trách nhiệm. Một gia đình được bảo vệ bởi sự thật về khả năng của mình sẽ có cơ hội sống bình an hơn.
Có một dạng nghèo rất đau mà người ta ít nhận ra: nghèo sự an tâm ngay giữa những điều kiện đầy đủ. Một đứa trẻ có đồ chơi mới nhưng không biết lúc nào cha mẹ sẽ nổi giận. Một người vợ được chu cấp nhưng mọi nhu cầu đều phải giải thích trong sợ hãi. Một người chồng làm việc vất vả nhưng chỉ nghe những lời so sánh với thành công của người khác. Một người mẹ già có căn phòng riêng nhưng luôn thấy mình làm phiền con cháu. Một gia đình ăn chung bàn nhưng mỗi người phải giữ một vai, không ai dám nói mình đang buồn. Những thiếu thốn ấy không được chữa bằng việc mua thêm đồ đạc. Chúng cần một bầu khí khác: được lắng nghe, được hỏi han, được nhận lỗi, được nói rằng hôm nay mình chưa ổn. Đôi khi mái nhà cần bớt đi một chút tiếng thúc giục để có thêm sự nâng đỡ. Một câu “con có mệt không?” có thể mở ra điều mà nhiều câu “sao con chưa làm xong?” đã đóng lại. Một lời “anh biết em đã vất vả” có thể làm người bạn đời được nghỉ trong lòng dù công việc còn nhiều. Một sự hiện diện không vội có thể giúp người già thôi thấy mình là người dư thừa. Khi nghĩ đến đời sống đơn sơ, chúng ta nên nghĩ cả đến việc làm cho tình thương trong nhà bớt phức tạp: yêu thì nói cho rõ, sai thì nhận cho thật, cần giúp thì hỏi cho chân thành.
Đơn sơ còn là học cách sử dụng những gì mình có mà không để chúng sở hữu lòng mình. Tiền bạc rất cần cho cuộc sống; có tiền, chúng ta có thể chăm sóc người bệnh, nuôi dạy con cái, tạo công việc, hỗ trợ người nghèo, giữ nhiều điều khỏi rơi vào khốn khó. Vì thế, trách nhiệm làm việc và quản lý tài sản phải được coi trọng. Nhưng tiền trở thành một quyền lực nguy hiểm khi nó quyết định cả cách ta nhìn con người. Có tiền thì được lắng nghe hơn, có quà thì được tiếp đón hơn, có khả năng đóng góp thì được nhắc tên nhiều hơn; còn người ít điều kiện thì bị để ngoài rìa. Những cách cư xử ấy có thể len vào cả nơi chúng ta tuyên xưng mọi người là anh chị em. Mỗi người cần kiểm tra lòng mình: tôi có thay đổi thái độ khi biết người trước mặt giàu hay nghèo không? Tôi có dùng sự giúp đỡ để buộc người khác phải làm theo ý mình không? Tôi có để con cái nghĩ rằng chỉ cần có tiền thì có thể bỏ qua sự tử tế không? Một đồng tiền được kiếm cách ngay thẳng và dùng cách khôn ngoan có thể trở thành phương tiện phục vụ. Còn một đồng tiền gắn với sự gian dối, coi thường hay kiểm soát người khác sẽ làm tâm hồn nặng lên, dù tài khoản tăng thêm. Sự tự do bắt đầu khi ta có thể giữ trách nhiệm với tài sản mà vẫn giữ được sự công bằng trong ánh nhìn.
Có những người dành cả đời để cho đi, nhưng khi về già lại mang trong lòng một cuốn sổ rất dày. Trong đó có từng lần hy sinh, từng khoản tiền giúp đỡ, từng đêm mất ngủ, từng việc mình đã làm mà người khác chưa cảm ơn. Những điều ấy có thể là sự thật, và nỗi tủi thân của họ cũng là sự thật. Người phục vụ cần được tôn trọng, người hy sinh cần được chăm sóc, người làm việc âm thầm cần được nhìn nhận. Nhưng nếu mọi tương quan đều bị đặt dưới cuốn sổ ấy, tình thương dần trở thành một khoản nợ không ai trả hết. Cha mẹ có thể nhắc công sinh dưỡng trong mọi cuộc bất đồng. Vợ chồng có thể dùng những năm hy sinh để làm người kia im tiếng. Người làm bác ái có thể nhắc món quà cũ mỗi lần người nhận không nghe lời. Và thế là điều từng được trao bằng tình yêu lại trở thành dây buộc. Muốn giữ cho lòng quảng đại được trong sáng, chúng ta cần nói rõ nhu cầu của mình khi cần được giúp, cần chia sẻ công việc trước khi kiệt sức, cần học cách nhận sự biết ơn mà không sống chỉ để chờ nó. Có những điều ta đã trao thì nên để chúng thật sự đi khỏi tay mình. Khi không còn phải kiểm soát kết quả của mọi điều tốt mình làm, ta có thể tiếp tục yêu thương bằng một sức sống nhẹ nhàng hơn.
Sự nhẹ nhàng ấy sẽ được thử thách khi chúng ta gặp người khó thương. Trong ý nghĩ, ai cũng muốn phục vụ người nghèo, chăm sóc người bệnh, nâng đỡ người yếu. Nhưng khi gặp một người nói năng cộc cằn, không biết giữ vệ sinh, có mùi khó chịu, hay nghi ngờ, hay đòi hỏi, lòng tốt của ta có thể nhanh chóng gặp giới hạn. Ta mong người được giúp cư xử theo một hình ảnh đẹp: khiêm tốn, biết ơn, ngoan ngoãn, hiểu chuyện. Đời thật lại có những con người bị đau quá lâu nên không dễ tin ai, thiếu thốn quá lâu nên sợ mất phần, bị đối xử tệ quá lâu nên phản ứng ngay cả trước một lời tử tế. Họ cần sự giúp đỡ, đồng thời có thể cần cả thời gian để học cách sống trong một tương quan an toàn. Điều đó không có nghĩa chúng ta phải chấp nhận mọi hành vi gây hại hay bỏ qua sự cần thiết của giới hạn. Nó có nghĩa là ta đừng vội kết luận phẩm giá của một người từ một phản ứng khiến mình khó chịu. Bác ái cần đôi mắt nhìn sâu hơn bề mặt. Có khi sau một lời gay gắt là một cơn đau chưa được chữa, sau một thái độ phòng thủ là nhiều lần bị lừa, sau một sự im lặng là nỗi xấu hổ không biết diễn tả thế nào. Khi hiểu thêm, chúng ta có thể phục vụ cách sáng suốt và nhân hậu hơn.
Người nghèo cũng cần được quyền quyết định những điều liên quan đến đời mình. Chúng ta có thể rất nhiệt tình mà vẫn vô tình làm họ nhỏ lại: hỏi quá nhiều trước đám đông, kể hoàn cảnh riêng của họ cho nhiều người, chụp hình lúc họ đang yếu đuối, yêu cầu họ bày tỏ lòng biết ơn theo cách mình muốn. Có những món quà được trao kèm một sự mất mát âm thầm về lòng tự trọng. Vì vậy, muốn giúp ai, ta cần hỏi họ đang cần gì, có đồng ý không, điều gì phù hợp với họ. Một gia đình thiếu tiền chưa chắc cần thêm một món đồ mà có thể cần việc làm, cần học phí, cần một người giữ trẻ vài giờ để cha mẹ đi làm. Một người bệnh chưa chắc muốn nghe lời khuyên dài mà có thể cần được đưa đi khám. Một người già chưa chắc cần một túi quà lớn mà có thể cần một cuộc trò chuyện không bị thúc kết thúc. Khi chịu lắng nghe, chúng ta bớt áp đặt cách thương của mình. Sự tế nhị ấy rất quý, bởi nó giúp người được giúp vẫn đứng trong tư thế một con người có tiếng nói. Lòng thương xót càng sâu, sự tôn trọng càng cần rõ ràng. Một bàn tay nâng đỡ đẹp nhất khi người được nâng không phải cúi đầu vì xấu hổ.
Nhìn gần hơn, chúng ta sẽ thấy trong mái nhà mình cũng có những người đang cần được đối xử bằng sự tế nhị ấy. Người cha ít nói có thể đang lo lắng về công việc nhưng không muốn làm gia đình bất an. Người mẹ thường nhắc nhở có thể đang quá tải vì mọi việc nhỏ đều dồn lên vai mình. Một đứa con hay đóng cửa phòng có thể đang gặp điều khó mà chưa biết nói với ai. Một người bạn đời trở nên cáu gắt có thể đang mất ngủ, đau yếu hoặc cảm thấy không được chia sẻ. Dĩ nhiên, hiểu hoàn cảnh không xóa trách nhiệm về cách cư xử, nhưng nó giúp chúng ta tìm đúng chỗ để bắt đầu. Nếu chỉ nhắm vào biểu hiện, ta sẽ nói: sao anh khó chịu thế, sao em nói nhiều thế, sao con lì thế. Nếu chịu hỏi sâu hơn, ta có thể nói: dạo này anh có điều gì lo không, em đang cần anh chia sẻ việc nào, con có chuyện gì khiến con thấy khó nói không. Cách hỏi ấy tạo cơ hội cho sự thật xuất hiện. Nhiều cuộc xung đột kéo dài vì mỗi người chỉ nhìn thấy điều làm mình bực mà không nhìn thấy điều đang làm người kia đau. Một gia đình muốn bình an cần những phút đủ chậm để đi qua lớp bề mặt ấy.
Tha thứ cũng cần sự chậm rãi và chân thật. Có người rất muốn tha thứ nhưng mỗi lần nhớ lại vẫn đau; họ sợ điều ấy chứng tỏ đức tin mình yếu. Có người bị yêu cầu phải quên ngay, phải làm hòa ngay, phải cư xử như chưa có gì xảy ra, trong khi lòng còn hoảng sợ và niềm tin đã bị tổn thương sâu. Một sự hòa giải bền vững cần sự thật, sự nhận trách nhiệm và những thay đổi có thể nhận ra. Người gây đau phải biết điều mình đã làm, phải ngừng hành vi gây hại, phải tôn trọng thời gian và giới hạn của người bị tổn thương. Còn người muốn tha thứ có thể bắt đầu bằng việc không nuôi ý muốn trả thù, không để vết thương điều khiển mọi ngày sống, tìm sự nâng đỡ cần thiết để lòng dần được chữa lành. Có những tương quan có thể được phục hồi; cũng có những tương quan cần giữ khoảng cách để bảo vệ sự an toàn. Ngay trong những hoàn cảnh ấy, ta vẫn có thể cầu xin cho mình khỏi bị thù hận làm cứng lại. Tha thứ thường là một hành trình gồm nhiều bước nhỏ, có ngày tiến, có ngày chậm. Chúa biết nhịp đi của một trái tim bị đau. Chúng ta có thể đem đến Người cả phần chưa làm được, thay vì phải nói những lời vượt quá sự thật trong lòng.
Ở một bình diện khác, mỗi người đều có thể góp phần làm cho đời sống chung bớt căng thẳng bằng cách giữ gìn lời nói. Có những lời ta nói rất nhanh nhưng người khác mang rất lâu. “Anh chẳng làm được gì”, “con lúc nào cũng thế”, “chị có tốt đẹp gì đâu”, “mẹ phiền quá” có thể được thốt ra trong một phút giận, nhưng để lại trong lòng người nghe một cảm giác bị phủ nhận. Khi bình tĩnh lại, ta bảo mình không có ý ấy; tuy nhiên, người kia đã nghe bằng cả ký ức và nỗi sợ của họ. Sửa lời nói cần nhiều hơn một quyết tâm chung chung. Ta cần nhận ra lúc nào mình dễ mất kiểm soát: khi đói, khi mệt, khi vừa đi làm về, khi bị hỏi dồn, khi cảm thấy không được tôn trọng. Ta có thể xin vài phút để bình tĩnh, tránh bàn chuyện căng thẳng khi cả hai đã kiệt sức, nói về một hành vi cụ thể thay vì kết án cả con người. “Việc này làm anh buồn” mở ra một cuộc trao đổi dễ hơn “em chưa bao giờ biết nghĩ”. “Con cần sửa điều này” giữ được hy vọng hơn “con hết thuốc chữa”. Lời nói có thể trở thành nơi người khác được nâng dậy. Và mỗi lần biết nhận mình đã nói quá, chúng ta giúp sự tin tưởng có cơ hội trở về.
Điện thoại đưa lời nói ấy đi xa hơn căn nhà và khiến trách nhiệm của chúng ta lớn hơn. Một nhận xét thiếu suy nghĩ có thể gặp hàng nghìn người; một câu chuyện chưa được kiểm chứng có thể làm tổn hại một gia đình; một hình ảnh riêng tư có thể bị chia sẻ đến mức người trong ảnh không còn cách bảo vệ mình. Chúng ta dễ cảm thấy nhẹ trách nhiệm khi bấm nút, vì hành động chỉ mất một giây. Nhưng hậu quả có thể kéo dài nhiều tháng, nhiều năm. Một người muốn sống hiền lành cần mang đức tin vào cả thói quen ấy. Trước một tin gây phẫn nộ, hãy dành thời gian kiểm tra. Trước một câu chuyện khiến mình muốn chế giễu, hãy nhớ có thể mình chưa biết đủ. Trước một cuộc tranh luận, hãy tự hỏi điều mình viết có giúp làm rõ sự thật hay chỉ đổ thêm dầu vào sự nóng giận. Và khi nhận ra đã chia sẻ điều sai, hãy sửa cho rõ, thay vì chỉ âm thầm xóa rồi để người khác tiếp tục hiểu lầm. Sự khiêm nhường trong đời sống số có thể rất cụ thể: biết nói “tôi chưa có đủ thông tin”, biết nhận “điều tôi chia sẻ trước đó không chính xác”, biết dừng một cuộc hơn thua đang làm mình mất bình an. Những việc nhỏ ấy bảo vệ cả lương tâm mình lẫn danh dự người khác.
Trong cộng đoàn Hội Thánh, sự hiền lành cần đi cùng một lòng yêu mến có trách nhiệm. Có lúc chúng ta thấy những điều khiến mình buồn: sự thiếu công bằng, thái độ quan liêu, cách nói thiếu tế nhị, những cuộc tranh chấp, sự coi trọng hình thức hơn con người. Nỗi buồn ấy có thể xuất phát từ tình yêu chân thành. Nhưng để tình yêu sinh ích lợi, chúng ta cần chọn cách góp phần xây dựng. Có điều phải được trao đổi trực tiếp, có vấn đề cần đưa đến người có trách nhiệm, có tổn hại cần được ngăn chặn và xử lý rõ ràng. Đồng thời, chính mình cũng phải sống điều mình mong thấy: nếu muốn cộng đoàn biết lắng nghe, mình hãy lắng nghe; nếu muốn công việc minh bạch, mình hãy làm phần mình minh bạch; nếu muốn người yếu được tôn trọng, mình hãy bảo vệ sự tôn trọng ấy trong những chuyện hằng ngày. Một lời phê bình đúng có thể mở đầu sự sửa đổi, nhưng sự sửa đổi còn cần những con người sẵn lòng làm việc sau lời nói. Khi mỗi người chỉ đứng ngoài đòi người khác thay đổi, cộng đoàn sẽ mệt. Khi có người nhận một phần trách nhiệm với lòng khiêm tốn, điều tốt bắt đầu có hình hài. Hội Thánh được nâng đỡ bởi nhiều công việc ít ai thấy: một người kiên nhẫn dạy trẻ, một người thăm bệnh, một người giữ nhà thờ sạch, một người âm thầm giúp gia đình khó khăn, một người cầu nguyện cho cộng đoàn giữa tuổi già yếu.
Người phục vụ cũng cần chăm sóc đời sống bên trong của mình, vì làm việc tốt lâu ngày không tự động khiến tâm hồn bình an. Có thể chúng ta quá bận đến mức không còn cầu nguyện thật, quá quen xử lý công việc đến mức nghe ai cũng như nghe một yêu cầu, quá mệt đến mức coi mọi sự chậm trễ là thiếu trách nhiệm. Một người từng bắt đầu bằng lòng nhiệt thành có thể dần trở nên khó gần mà không nhận ra. Công việc vẫn chạy, chương trình vẫn thành công, nhưng những người cùng làm thì sợ, người cần giúp thì ngại, người thân thì chỉ gặp mình trong sự kiệt sức. Khi ấy, cần một khoảng dừng thành thật. Tôi đang phục vụ bằng sức nào? Tôi có đang làm quá phần mình không? Tôi có tin người khác để chia sẻ công việc không? Tôi có dùng sự bận rộn để tránh đối diện với lòng mình không? Nghỉ ngơi phù hợp, chia việc rõ ràng, đón nhận sự giúp đỡ, trở về với cầu nguyện là những việc giữ cho sự phục vụ có thể kéo dài. Chúa đặt chúng ta vào đời sống có thân thể, có giới hạn, có nhu cầu được nâng đỡ. Biết nhận giới hạn giúp ta bớt đòi hỏi người khác phải sống vượt quá giới hạn của họ. Một cộng đoàn biết chăm sóc người phục vụ sẽ có cơ hội phục vụ bền vững và nhân hậu hơn.
Cầu nguyện là nơi chúng ta có thể thôi phải giữ vai. Trước người khác, ta có thể là người cha mạnh mẽ, người mẹ chu toàn, người linh mục luôn sẵn sàng, người tu sĩ luôn bình tĩnh, người trưởng nhóm biết giải quyết mọi việc. Nhưng trước Chúa, ta có thể thưa mình đang mệt, đang buồn, đang thất vọng, đang thấy khó yêu một người, đang lo cho tương lai, đang không hiểu điều xảy ra. Sự chân thật ấy rất cần. Nếu chỉ mang vào cầu nguyện những lời đẹp mà tránh phần đau thật, chúng ta vẫn đứng ở ngoài căn phòng sâu nhất của lòng mình. Có khi phải ngồi yên một lúc mới nhận ra điều mình đang mang. Ta tưởng mình giận vì một việc nhỏ, nhưng bên dưới là cảm giác bị bỏ quên. Ta tưởng mình khó chịu vì người khác làm chậm, nhưng bên dưới là nỗi sợ mình thất bại. Ta tưởng mình phải làm tất cả, nhưng bên dưới là việc không dám tin ai. Khi những điều ấy được nhìn thấy trong ánh sáng của Chúa, ta có thể bắt đầu phân định. Có điều cần buông, có điều cần nói ra, có điều cần xin lỗi, có điều cần tìm người giúp. Cầu nguyện không làm chúng ta xa đời sống; nó có thể giúp chúng ta trở lại đời sống với một sự hiểu mình rõ hơn và một lòng thương người sâu hơn.
Có những ngày cầu nguyện không đem lại cảm giác gì đặc biệt. Ta đọc kinh mà lòng phân tán, dự lễ mà tâm trí còn lo công việc, ngồi trước Chúa mà chỉ thấy mệt. Đừng vội coi những ngày ấy là vô ích. Một tương quan được xây dựng cả bằng sự trung thành khi cảm xúc không nâng đỡ. Vợ chồng vẫn chăm sóc nhau vào ngày cả hai cùng mệt; cha mẹ vẫn dậy lo cho con khi không ai khen; người bạn vẫn hỏi thăm khi câu chuyện không có gì mới. Trong đời sống với Chúa cũng có những sự ở lại như thế. Ta đến vì tin Người, dù chưa cảm thấy lòng sốt sắng. Ta dành vài phút vì muốn giữ cánh cửa mở, dù hôm nay không nói được nhiều. Ta thưa một lời ngắn: “Chúa biết con”, rồi ngồi yên. Sự đơn sơ ấy có thể cứu chúng ta khỏi áp lực phải tạo ra một kinh nghiệm thiêng liêng đẹp. Điều cần là lòng thành và sự bền bỉ phù hợp với hoàn cảnh. Một người mẹ vừa chăm con vừa thưa với Chúa, một người lao động bắt đầu ngày làm việc bằng dấu thánh giá, một người bệnh trao cơn đau trong lời nguyện ngắn, một người già gọi tên từng người thân trước Chúa: những cách cầu nguyện ấy âm thầm giữ cho đức tin ở giữa đời.
Từ sự ở lại với Chúa, chúng ta có thể học nhìn thế giới bằng lòng biết ơn. Người sống quá vội dễ chỉ nhận ra điều còn thiếu. Sáng ra đã nghĩ đến việc chưa xong, tối về đã lo ngày mai, nhìn người khác chỉ thấy họ đang có điều mình chưa có. Lòng cứ thế bị kéo về phía thiếu thốn, trong khi bao điều đang nâng đỡ mình trở nên vô hình. Có một người đã chuẩn bị bữa ăn. Có một người đã dọn con đường. Có một người vẫn trả lời khi mình gọi. Có nước sạch để uống, có mái nhà để về, có đôi chân còn đưa mình đi, có một ngày nữa để sửa điều chưa tốt. Biết ơn những điều ấy không khiến ta ngừng cố gắng; nó giúp sự cố gắng bớt bị chi phối bởi cảm giác đời mình luôn thua thiệt. Mỗi tối, thử nhớ ba điều cụ thể mình đã nhận được, và nếu có thể, nói lời cảm ơn với người đã trao. Khi lời cảm ơn đi vào đời sống, người làm việc âm thầm được nhìn thấy. Một đứa trẻ được cảm ơn vì biết giúp việc sẽ hiểu mình có thể góp phần. Một người bạn đời được cảm ơn vì một điều quen thuộc sẽ thấy công sức mình không bị xem là đương nhiên. Một người già được cảm ơn vì lời cầu nguyện sẽ biết tuổi già vẫn có phần trong sự sống của gia đình.
Lòng biết ơn cũng cần mở ra đối với môi trường sống. Chúng ta được nuôi bằng đất, nước, không khí, cây cối và công sức của nhiều người. Mỗi bữa cơm đi qua bàn tay người trồng, người vận chuyển, người bán, người nấu. Mỗi chiếc áo gắn với lao động của những người mình không biết tên. Khi nhìn kỹ, sự sống của mình luôn nằm trong một mạng lưới đón nhận. Vì thế, sử dụng điều gì cũng cần có trách nhiệm. Một món ăn bị bỏ đi là công sức bị xem nhẹ. Một dòng nước bị làm bẩn là sự sống của những người ở phía sau bị ảnh hưởng. Một túi rác vứt tiện tay là thêm phần việc và nguy hiểm cho người phải nhặt. Chúng ta có thể bắt đầu bằng những việc rất gần: lấy thức ăn vừa đủ, sửa đồ còn dùng được, giảm sự mua sắm theo hứng, giữ vệ sinh nơi chung, dạy trẻ biết chăm một cây, tôn trọng công việc của người thu gom rác. Những việc ấy có thể nhỏ trong mắt mình, nhưng khi được làm đều đặn, chúng tạo một nếp sống. Và nếp sống ấy nhắc ta rằng sự tiện lợi của bản thân phải được đặt trong tương quan với đời sống của người khác. Yêu công trình tạo dựng là một cách chăm sóc ngôi nhà mà nhiều thế hệ cùng ở.
Một lòng biết ơn sâu còn giúp chúng ta đối diện với tuổi tác và bệnh tật cách nhân hậu hơn. Có người từng làm việc rất nhiều, đến lúc không còn khỏe thì thấy mình mất giá trị. Họ khó chịu khi phải nhờ giúp, buồn vì không còn được hỏi ý kiến, sợ trở thành gánh nặng. Cảm giác ấy cần được lắng nghe, vì nó chạm đến căn tính của một người đã quen sống bằng sự hữu ích. Gia đình có thể giúp bằng cách tiếp tục cho họ một chỗ trong đời sống chung: hỏi điều phù hợp với kinh nghiệm của họ, kể những chuyện trong nhà, mời họ cùng quyết định những việc liên quan đến mình, giữ sự tôn trọng khi chăm sóc. Đừng nói chuyện về người bệnh như thể họ không hiện diện. Đừng vội làm mọi thứ thay họ nếu họ còn có thể làm một phần. Đừng để tiếng thở dài trở thành âm thanh họ nghe mỗi lần cần trợ giúp. Và người đang yếu cũng có thể học một cách yêu thương mới: nhận sự chăm sóc với lòng biết ơn, diễn tả nhu cầu rõ ràng, kiên nhẫn với người giúp, giữ một lời dịu dàng trong những ngày khó chịu. Sự sống vẫn có ý nghĩa khi đôi tay không còn làm được nhiều. Một sự hiện diện hiền lành, một lời chúc lành, một kinh nghiệm được chia sẻ đúng lúc có thể tiếp tục nuôi dưỡng người khác.
Còn khi đối diện với mất mát, chúng ta cần cho nhau quyền được đau buồn. Có người mất người thân mà phải nghe ngay những lời khuyên hãy mạnh mẽ, đừng khóc, phải chấp nhận. Những lời ấy có thể xuất phát từ ý tốt, nhưng đôi khi làm người đang đau thấy mình phải che giấu nước mắt. Đức tin có thể nâng đỡ nỗi buồn mà vẫn để nỗi buồn được nói thật. Một người nhớ mẹ có thể khóc trước chiếc ghế mẹ thường ngồi. Một người nhớ chồng có thể thấy bữa cơm trở nên quá rộng. Một người mất con có thể mang những câu hỏi chưa có lời giải trong nhiều năm. Chúng ta không cần vội lấp mọi khoảng trống bằng lời nói. Có khi sự hiện diện, một việc giúp cụ thể, một lời hỏi thăm sau khi đám đông đã về sẽ hữu ích hơn. Và với chính mình, mỗi lần gặp mất mát là một lần được nhắc về những người còn đang ở bên. Có một lời cảm ơn nên nói sớm, một cuộc thăm nên thực hiện, một sự hòa giải nên bắt đầu, một buổi tối nên dành trọn cho gia đình. Sự mong manh của đời người có thể làm ta sợ, nhưng cũng có thể giúp ta biết chọn điều quan trọng hơn trong ngày sống.
Niềm vui cũng cần được hiểu lại từ những điều quan trọng ấy. Chúng ta dễ nghĩ vui là có một sự kiện lớn, một chuyến đi, một món đồ mới, một thành công rõ ràng. Những điều đó có thể đem lại niềm vui thật. Nhưng nếu chỉ chờ chúng, đời sống thường ngày sẽ trở thành khoảng trống phải chịu đựng. Trong khi phần lớn cuộc đời diễn ra ở những ngày bình thường: đi làm, nấu ăn, đưa con đi học, chăm người thân, gặp những gương mặt quen, làm lại những việc quen. Một tâm hồn biết yêu có thể tìm được niềm vui ở đó. Vui vì hôm nay nói chuyện với con dễ hơn hôm qua. Vui vì người nhà ăn được một bữa ngon sau những ngày bệnh. Vui vì mình đã giữ lời. Vui vì một cuộc trao đổi khó được kết thúc trong tôn trọng. Vui vì giúp được một người mà không cần ai biết. Niềm vui ấy ít ồn ào, nhưng có chiều sâu, bởi nó gắn với sự sống đang được chăm sóc. Muốn nhận ra nó, ta cần có những khoảng không bị màn hình và công việc chiếm hết. Một bữa cơm chú ý đến nhau, một đoạn đường đi chậm, một buổi chiều ngồi bên người già, một phút nhìn con đang ngủ có thể giúp ta nhớ mình đang có điều quý giá nào.
Tuy vậy, chúng ta vẫn sẽ có những ngày trở lại với thói quen cũ. Đã quyết tâm nói nhẹ mà lại nổi nóng. Đã muốn bớt so sánh mà lại thấy ghen tị. Đã định dành thời gian cho gia đình mà lại để công việc kéo đi. Những lúc ấy, cần tránh hai điều: coi lỗi mình là chuyện không đáng sửa, hoặc coi một lần vấp là bằng chứng mọi cố gắng đều vô ích. Ta có thể nhìn thẳng sự việc, nhận lỗi cụ thể, sửa điều có thể sửa và chọn một bước thực tế cho lần sau. Nếu thường cáu khi về nhà, hãy dành ít phút ổn định trước khi nói chuyện. Nếu hay tranh luận trên mạng lúc khuya, hãy đặt một giờ dừng. Nếu quên hỏi thăm cha mẹ, hãy dành một thời điểm cố định. Nếu phục vụ quá sức rồi trách mọi người, hãy bàn lại việc chia sẻ công việc. Ơn Chúa có thể đi cùng những lựa chọn rất thực tế ấy. Chúng ta không cần chờ lòng mình thay đổi hoàn toàn mới xây dựng thói quen tốt; nhiều khi chính thói quen tốt tạo điều kiện cho lòng thay đổi. Sự kiên nhẫn với bản thân cần đi cùng trách nhiệm. Mỗi lần đứng dậy cách chân thành, chúng ta đang tập một lòng trung thành mà đời sống rất cần.
Và trong khi tập thay đổi, hãy nhớ rằng một việc nhỏ có thể mang một trọng lượng lớn đối với người nhận. Với mình, đó chỉ là vài phút nghe điện thoại; với một người cô đơn, đó là dấu hiệu họ chưa bị quên. Với mình, đó chỉ là một lời xin lỗi; với người thân, đó là cánh cửa đầu tiên mở ra sau nhiều năm bị phủ nhận. Với mình, đó chỉ là một khoản vừa phải; với một gia đình, đó có thể là thuốc men cho tuần này. Với mình, đó chỉ là việc không nhắc lại lỗi cũ trong cuộc cãi vã; với người kia, đó là cơ hội được tin rằng mình còn có thể thay đổi. Chúng ta thường muốn làm điều lớn vì muốn thấy kết quả lớn, nhưng đời sống con người được nâng đỡ bằng vô số sự tử tế đúng lúc. Một người bớt tuyệt vọng nhờ một người khác chịu ở lại. Một đứa trẻ giữ được lòng tự trọng nhờ một người lớn biết sửa dạy mà không làm nhục. Một người nghèo tiếp tục cố gắng vì được giúp bằng sự tôn trọng. Nếu hôm nay ta có thể làm một điều như thế, ngày sống đã có một hạt giống tốt được gieo. Không phải mọi hạt giống đều nảy mầm ngay trước mắt người gieo, nhưng ta vẫn có thể tin tưởng trao chúng cho Chúa.
Bởi vậy, khi hướng lòng về thánh Phanxicô, chúng ta có thể đem theo những điều rất cụ thể của đời mình. Đem theo căn nhà có người đang giận nhau. Đem theo người con khiến mình lo lắng. Đem theo một công việc đang làm mình đánh mất sự bình an. Đem theo một khoản nợ, một cơn bệnh, một lỗi cũ, một ước mong chưa thành. Đem theo cả sự tự mãn mà mình khó nhận ra và nỗi mặc cảm mà mình khó buông. Rồi xin Chúa chỉ cho mình bước tiếp theo: hôm nay cần gọi cho ai, cần xin lỗi ai, cần ngừng lời nào, cần chia sẻ điều gì, cần dành thời gian ở đâu. Một đời sống đổi mới được hình thành từ những sự vâng phục nhỏ như thế. Chúng ta có thể chưa thấy toàn bộ con đường, nhưng có thể bước bằng ánh sáng đang có. Có thể chưa yêu thương được mọi người như mình mong, nhưng có thể đối xử tốt hơn với người đang ở trước mặt. Có thể chưa đủ tự do trước mọi lời đánh giá, nhưng có thể chọn làm một điều đúng dù không được khen. Có thể chưa có một tâm hồn luôn bình an, nhưng có thể thôi truyền sự bất an của mình sang người khác bằng những lời làm đau.
Đến cuối cùng, điều còn ở lại sâu nhất trong lòng người thường là cách chúng ta đã hiện diện với họ. Một đứa con sẽ nhớ lúc thất bại, cha mẹ có cho mình được trở về không. Một người bạn đời sẽ nhớ lúc mệt, mình có được nâng đỡ không. Một người nghèo sẽ nhớ lúc cần giúp, mình có được tôn trọng không. Một cộng đoàn sẽ nhớ người phục vụ có làm họ dễ đến với Chúa hơn không. Chúng ta có thể quên nhiều thành tích, nhiều con số, nhiều lời khen từng khiến mình vui; nhưng một sự tử tế nhận được trong lúc yếu đuối thường ở lại rất lâu. Hôm nay, mỗi người còn có cơ hội trở thành sự hiện diện ấy cho ai đó. Hãy bắt đầu gần mình nhất, bằng một cách sống có thể làm được và giữ được. Hạ giọng xuống khi nói với người nhà. Nhìn kỹ người đang nhờ giúp. Giữ sự thật trong công việc. Trả lại sự công bằng cho người mình đã hiểu lầm. Dành một khoảng lặng cho Chúa. Giữ một phần của ngày cho người thân. Để những điều mình có trở thành phương tiện chăm sóc. Và nếu hôm nay đã sống chưa tốt, hãy trở về với lòng thành, bởi ngày mai vẫn cần một người biết yêu thương hơn hôm nay.
Lạy Chúa Giêsu, con đến với Chúa bằng một trái tim còn nhiều điều chật chội. Con muốn yêu thương nhưng vẫn dễ bị tự ái làm khổ. Con muốn sống đơn sơ nhưng vẫn bị ánh nhìn của người khác kéo đi. Con muốn quảng đại nhưng vẫn âm thầm chờ được đáp lại. Con muốn đem bình an nhưng đôi khi chính con làm người thân bất an. Xin Chúa cho con đủ thành thật để nhận ra những điều ấy và đủ tin tưởng để xin được chữa lành. Xin bước vào những chỗ con thường che giấu: nỗi sợ bị coi thường, sự ganh tị, nhu cầu kiểm soát, những buồn tủi con chưa biết nói, những vết thương con vẫn mang vào cách đối xử với người khác. Xin dạy con đừng dùng nỗi đau của mình làm lý do gây thêm đau. Khi cần lên tiếng, xin cho con nói bằng sự thật và lòng ngay thẳng. Khi cần im lặng, xin cho con biết im lặng để lắng nghe. Khi cần giữ giới hạn, xin cho con giữ cách rõ ràng và tôn trọng. Khi cần tha thứ, xin đi cùng con qua từng bước nhỏ. Khi con sai, xin cho con biết nhận lỗi mà không quanh co. Khi con yếu, xin cho con biết tìm sự nâng đỡ mà không xấu hổ. Xin giúp con sử dụng thời gian, sức khỏe và những điều mình có để chăm sóc sự sống Chúa trao.
Lạy Chúa, xin cho căn nhà của con có thêm những lời làm người ta yên lòng. Xin cho cha mẹ già được thấy mình vẫn có chỗ trong tình thương. Xin cho vợ chồng biết hỏi han trước khi phán xét, biết chia việc trước khi kiệt sức, biết nhận lỗi trước khi khoảng cách lớn lên. Xin cho trẻ nhỏ được lớn lên với sự thật rằng chúng được yêu thương ngay cả khi chưa làm tốt. Xin cho người bệnh được chăm sóc bằng sự kiên nhẫn. Xin cho người túng thiếu được giúp với lòng tôn trọng. Xin cho cộng đoàn chúng con biết đón người mới, nâng người yếu, sửa điều sai và bảo vệ người bị tổn thương. Xin cho lời cầu nguyện của chúng con đi vào giọng nói, cách làm việc, cách tiêu dùng, cách sử dụng điện thoại và cách nhìn những người khác mình. Xin cho chúng con biết quý ngày bình thường, biết cảm ơn những bàn tay âm thầm, biết giữ gìn công trình tạo dựng, biết nhận ra những cơ hội nhỏ để làm điều thiện. Và khi một ngày khép lại, dù còn bao điều dang dở, xin cho con có thể đặt đời mình trong tay Chúa với lòng chân thành: con đã cố gắng, con vẫn còn cần được sửa, và con muốn tiếp tục học yêu thương. Xin ở lại với con, để người gặp con có thể nhận được một chút dịu dàng từ tình yêu của Chúa. Amen.
Lm. Anmai, CSsR.